Кіріспе

Сөз бостандығы жөніндегі Канада Жоғарғы Сотының R. Зундельге қарсы ісі [1992] 2 S. C. R. 731 – Канада Жоғарғы Сотының шешімі, онда Сот Қылмыстық кодексте жалған жаңалықтарды жариялауға тыйым салған ережені, Канаданың Құқықтар мен бостандықтар хартиясының 2(b) бабындағы сөз бостандығын бұзады деген негізде жойды. 1985 жылы неміс тегіндес Эрнст Зюндельге Қылмыстық кодекс бойынша «жалған ақпарат тарату» айыбы тағылды. Алғашқыда Зюндель кінәлі деп танылды, бірақ бұл үкім Онтарио апелляциялық сотында күштен шығарылып, жаңадан тергеу жүргізуге бұйрық берілді. Дегенмен, екінші рет сотта Зюндель тағы да кінәлі деп танылып, тоғыз айға бас бостандығынан айырылды. Апелляциялық сот Зюндельдің үкімін күшінде қалдырды. 4–3 дауыспен Канада Жоғарғы Соты Қылмыстық кодекстің 181-бабы Хартияның 2(b) бабына қайшы келеді деп шешті, бұл Зюндельдің құқықтарын бұзуға әкеп соқты. Сот 181-бапты қолданыстан шығарып, Зюндельге тағылған айып жойылды.

Өмірбаян

Неміс туған Эрнст Зюндль (1939–2017) 1958 жылы Торонтоға көшіп келді, онда ол антисемиттік топтармен байланысып, антисемиттік идеологиялар туралы көп оқыды. 1970 жылдары ол Торонтодағы өз үйінде Холокостты жоққа шығаратын әдебиетті бүкіл әлемге тарату мақсатымен Samisdat Books баспасын құрды. Канадалық Холокостты еске алу қауымдастығы Зюндльге қарсы жеке қудалау ісін қозғады, бұл ұйымға бұрынғы Корольдік прокуроры Роберт МакГи ұсынған болатын. Осыған дейін Онтарио үкіметі мен Онтарионың Бас прокуроры Рой Макмертри қылмыстық кодекстің 281-бабы бойынша жек көру әдебиеттері үшін қудалау салуға тартынды, себебі мұндай істің жеңіліске ұшырауы мүмкін деп саналды. 1985 жылы қудалау ісі сотқа берілді және Зюндльге "Алты миллион адам шынымен де өлді ме?" (1974) атты памфлетті басып тарату арқылы "жалған ақпарат тарату" айыбы тағылды, бұл қылмыстық кодекстің 181-бабына қайшы келді. Аталған бапта "[е]гер біреу өзі жалған екенін білетін мәлімдеме, әңгіме немесе жаңалықты жариялап, соның салдарынан немесе одан туындауы мүмкін қоғамдық мүддеге зиян келтірсе, ол қылмыстық жазаға тартылады және түрмеге қамалуға жазаланады" делінген.

Бірінші сынақ

Зюндель бастапқыда судья Хью Рассел Локк алдында өткен сотта кінәлі деп танылды, содан кейін он бес айға бас бостандығынан айырылып, үш жылға шартты түрде босатылды. Шартты түрде босатудың бір бөлігі ретінде Зюндельге Холокостқа қатысты ешқандай материал жариялауға рұқсат берілмеді. Сот барысында Зюндельдің қорғанысы кітапшаның шындыққа сәйкес екеніне деген адал сеніміне негізделді. Зюндель апелляциялық шағымдама берді, және 1987 жылдың 23 қаңтарында Онтарио апелляциялық сотының бірауыздан қабылдаған шешімі бұрынғы шешімді күштен шығарып, жаңа сот отырысын тағайындады. Онтарионың бас судьясы Уильям Голдвин Каррингтон Хоуланд және судьялар Джон Уотсон Брук, Г. Артур Мартин, Морис Норберт Лакурсьер және Ллойд Уильям Холден кірген алқа сот процесін жүргізудегі қателіктер, әсіресе қазылар алқасын іріктеу және қылмыстық құрам элементтері бойынша дұрыс емес түсіндірулерге байланысты жаңа сот отырысын тағайындады. Апелляциялық сот сондай-ақ Қылмыстық кодекстің 181-бабының конституциялықтығын қарастырып, ол Жарғының 2(b) бабын бұзбайды деген шешімге келді, және егер бұзса да, аталмыш ереже Жарғының 1-бабына сәйкес негізделген болар еді.

Екінші сот

1988 жылғы 13 мамырда Зюндель келесі сотта айыпты деп танылып, тоғыз айға бас бостандығынан айырылды. Аудандық сот судьясы Томас оның жазасы алғашқы соттағы жазадан жеңіл болғанын, себебі Зюндельдің "оның сенімдеріне қоғамның маңызды бөлігінің реакция тудыруына" қабілетті екенін көрсететін дәлел таба алмағанын атап өтті. 1990 жылғы 5 ақпанда Джон Уотсон Брук, Джон Уилсон Морден және Патрик Томас Галлиган судьяларынан құралған Апелляциялық сот алқасы үкім мен жазаны бірауыздан қолдады. Осы шешімге наразы болған Зюндель Жоғарғы Сотқа шағым түсірді. Жоғарғы Сот алдындағы мәселе – Кодекстің 181-бабы (бұрынғы 177-бабы) «Канадалық құқықтар мен бостандықтар хартиясының 2(b) тармағындағы сөз бостандығы кепілдігін» бұза ма, және егер бұзатын болса, 181-бап Хартияның 1-тармағына сәйкес келе ме екені еді.

Канаданың Жоғарғы соты

Зундэль Онтарио апелляциялық сотының шешіміне шағымданып, Канаданың Жоғарғы сотына жүгінді, ол істі 1991 жылдың 10 желтоқсанында қарады. 1992 жылдың 27 тамызында судья Беверли МакЛачлин төрт судьядан құралған көпшілік пікірін жазды, ал судьялар Питер Кори және Фрэнк Якобучи қарсы пікір білдірді. Сот жалған ақпарат таратуға тыйым салатын Қылмыстық кодекстің 181-бабының конституцияға қайшы екенін, себебі ол Хартияның 2(b) бабында қарастырылған сөз бостандығы құқығын шектеді деп шешті. Бұдан әрі, Сот бұл шектеудің Хартияның 1-бабына сәйкес келе бермейтінін анықтады. Осылайша, Зундэльдің шағымы қанағаттандырылып, оның сотталған үкімі күштен шығарылды.

Көпшілік шешім

Beverley McLachlin судьясы, Соттың тар көпшілігі үшін жазған қорытындысында, Зюндельдің шын мәнінде 181-бапты бұзғанын айтты. Сот аталған кітапты мұқият қарастырып, оның "тарихшылардың еңбектерін бұрмалап, куәгерлердің сөздерін дұрыс емес келтіріп, жасалма дәлелдер ұсынғанын және жоқ деректерге сілтеме жасағанын" анықтады. 181-бапты Хартияның 2(b) бабына сәйкес бағалау кезінде, Сот "Irwin Toy Ltd v Quebec (AG)" ісінде белгіленген сынақтарды қолданды. Сот 181-баптың осы сынақтың екі шартына да сай келетінін тапты. Сынақтың бірінші шарты бойынша, Сот барлық сөз бостандығының қорғалатынын, егер ол зорлыққа шақырмаса, атап өтті, және Зюндельдің сөзі осы критерийге сай келмеді. Сынақтың екінші шарты бойынша, Сот мұндай сөзді шектеуге бағытталған үкіметтік әрекеттердің бар екенін мойындады, себебі 181-бап осы типтегі сөзді басуға тырысты. 181-баптың Хартияның 1-бабына сәйкес негізделуіне қатысты, Сот 181-баптың мақсатына немесе себебіне ешқандай дәлел таба алмады. Сот сондай-ақ Корольдіктің "әлеуметтік келісімді" нығайту мақсатындағы баптың "мақсатын өзгерту" туралы ұсынысын қабылдамады. Beverley McLachlin судьясының пікірінше, Сот "даулы ережелердің қазіргі пайдалылығына қарай жаңа мақсаттарды тағайындауға немесе ойлап табуға құқығы жоқ". Бұдан әрі, судья МакЛачлин 181-баптың Хартияның 1-бабына сәйкес негізделуі мүмкін емес екенін, өйткені "қоғамдық мүддеге зиян келтіруі мүмкін" барлық сөздерге қатысты шектеу тым кең екенін мәлімдеді. Нәтижесінде, Соттың шешімі бойынша 181-бап күштен шығарылды және жарамсыз деп танылды.

Келіспеушілік

Дissenting opinion (Қарастырушы судьялардың пікірі) 2(b) тармағы зорлық-зомбылықсыз сөзділіктің барлық түрлерін қорғайтынын, осылайша мазмұнның өзінің маңызсыз ететінін (2(b) тармағы мазмұнға бейтарап). Қарастырушы судьялар Қылмыстық кодекстің 181-бабының мақсатын қолдау үшін Хартияның 15-бабын (тең қорғау) және 27-бабын (көпмәдени мұраны дамыту) пайдаланды. 181-баптың мақсаты "әлеуметтік үйлесімді" ілгерілету деп есептелді, демек пропорционалдық тестінің "логикалық байланыс" элементіне сай келді. Сондай-ақ, қарсы пікір білдірушілер 181-бап сөз бостандығына минималды ғана шектеу қойғанын тапты, себебі Король айыпталушының қасақана түрде жалған материалдарды жариялағанын дәлелдеуге міндетті болды және бұл мәлімдеме қоғамдық мүддеге зиян келтіруі мүмкін еді.

Салдары

Қылмыстық кодекстің 181-бабы күшін жойды, бірақ заң жинағында қалды. 2019 жылдың 21 маусымында, Қылмыстық кодекске, Жастар қылмыстық әділеттілігі туралы заңға және басқа да заңдарға түзетулер енгізу туралы заң қабылдағаннан кейін, 42-ші Канада Парламенті бұл ереже Қылмыстық кодекстен алынып тасталды.