Кіріспе
Құқықтық ілім
Тұтқындау – құқық қорғау органының немесе мемлекеттік агенттің адамды, әйтпесе ол жасамас немесе жасағысы келмейтін "қылмыс" жасауға итермелейтін практика. Бұл – "құқық қорғау органының немесе мемлекеттік агенттің қылмысты жоспарлауы мен ұйымдастыруы, және осы агенттің алдауы, көндіруі немесе алаяқтығы болмағанда жасалмас еді деген адамды оны жасауға мәжбүр ету". Заңнамаға байланысты, айыптау тарапы айыпталушы тұтқындалмағанын негізді дәлелдеуге міндетті болуы мүмкін, немесе айыпталушы тұтқындалғанын дәлелдеуге міндетті болуы мүмкін. Журналистика және құпия ақпарат беру саласында тұтқындау – "адамды заңға немесе моральға қарсы әрекет жасауға итермелеу үшін қолданылатын алдау және сенімді бұзу тактикасы".
Канада
Канаданың Жоғарғы Соты тұтқынға алу доктринасын үш маңызды шешімде қалыптастырды: R. v. Amato, [1982] 2 S. C. R. 418, R. v. Mack, [1988] 2 S. C. R. 903, және R. v. Barnes, [1991] 1 S. C. R. 449. Канада заңнамасында тұтқынға алудың екі түрі бар. Кездейсоқ ізгілік тексеруі: Бұл тұтқынға алу түрі полиция адамға қылмыс жасау мүмкіндігін ұсынғанда пайда болады, егер бұл адамның немесе оның орналасқан жерінің тергеліп жатқан қылмыстық қызметпен байланысы туралы ешқандай негізді күдік болмаса. Егер полицияда мұндай негізді күдік болса, олар қылмыс жасауға мүмкіндік берумен ғана шектеледі. Қылмыс жасауға ықпал ету: Бұл тұтқынға алу түрі полиция қылмыс жасауға мүмкіндік беруден асып, қылмыстың жасалуына тікелей ықпал еткен кезде пайда болады. Сот полиция қылмысты ықпал ету арқылы жасады ма, жоқ па, дегенді шешетін кезде тергеліп жатқан қылмыстың түрі, орташа адамның ықпал етуге ұшырар ма еді, полицияның жасаған әрекеттерінің табандылығы мен саны, қолданылған ықпал ету түрі (алаяқтық, алдау, сыйлық және т.б.), сондай-ақ ашық немесе жасырын қауіп-қатерлердің болуы сияқты факторларды қарастыруы мүмкін. Тұтқынға алу мәселесі тек айыпталушы кінәлі деп табылғаннан кейін қарастырылады. Егер сот айыпталушыны кінәлі деп танығаннан кейін, оның тұтқынға алынғанын анықтаса, сот іс жүргізуді тоқтату туралы шешім қабылдайды. Бұл ақтауға ұқсас.
Тарих
2013 жылы Британдық Колумбияда тұратын бір ерлі-зайыпты Британдық Колумбия парламентінің ғимаратын жарылтуға талпыныс жасағаны үшін кінәлі деп танылды. 2016 жылы сот шешімі күштен шығарылды, себебі жұптың Канада Корольдік шаруа полициясының (RCMP) әрекеті салдарынан тұзаққа түскені анықталды. Бұл терроризм ісінде тұзаққа түсіру алғаш рет сәтті қолданылған қорғаныс болып табылады. Бұрынғы үш әрекет нәтижесіз аяқталды.
Германия
Неміс заңдарында, әдетте, адамды қылмыс жасауға немесе жасауға көндіруге тыйым салынған. Алайда, Германияның Федералды сот жасырын полиция қызметкерлерінің тұзаққа түсіруі істі тоқтатуға негіз бола бермейді деген шешім қабылдады. Егер жасырын агенттерді тиісті негіздемесіз пайдаланса, жасалған қылмыс үшін жаза жеңілдетілуі мүмкін. Алғашқыда күдік келтірмеген және белгілі бір қылмысты жасауға бейім емес адамдарға қатысты 1999 жылғы шешімде, мұндай адамдарды тұзаққа түсіру әділ сот талқылауына құқығын бұзады және жасалған қылмыс үшін жаза азайтылуы мүмкін деп айтылған.
Шотландия
Шотландиядағы басты сот шешімі – 2002 жылғы «Браун против Корольдік бас прокуратурасы» (Brown v. HMA) ісі. Бұл істе құқық қорғау органдарының араласуы болмағанда жасалмаған қылмыс жасалуына себепкер болған жағдайда, тұзаққа түсіру (провокация) орын алатыны айтылған. Осыған байланысты қолданылатын шаралар Англиядағы шаралармен үйлеседі және сотта қылмыстық іс жүргізуді тоқтату немесе тұзақ арқылы алынған дәлелдердің мойынға алынбауы туралы шағым ретінде қарастырылады.
Америка Құрама Штаттары
Құрама Штаттарда адамның тұтқынға түсіп-түспеуін анықтау үшін екі балама тест бар: «субъективті» және «объективті» тесттер. «Субъективті» тест айыпталушының ниетін қарастырады; егер айыпталушының қылмыс жасауға алдын ала бейімділігі болмаса, тұтқынға түсіру туралы айтуға болады. «Объективті» тест үкіметтің әрекеттерін бағалайды; егер үкіметтік қызметкерлердің іс-әрекеті қалыпты жағдайда заңды сақтайтын адамды қылмыс жасауға итермелесе, тұтқынға түсіру орын алады. Көптеген адамдардың қателеспейтіні, Құрама Штаттарда полиция қызметкерлері жасырын операция кезінде өзін полиция қызметкері ретінде таныстыруға міндетті емес, және олар мұндай операциялар кезінде жалған айтуға құқылы. Тұтқынға түсіру заңы адамдарды олардың қалыпты жағдайда ойламаған қылмыстар жасауға итермелеуге бағытталған әрекеттерге назар аударады. Қырық жыл өткен соң, сол штаттың тағы бір судьясы бұл шешімді бекілеп, «соттар ұрылық ісінде айыпталушының жасаған қылмысына жаза беруден тартынбауы керек» деді. Алайда, басқа штаттар тұтқынға түсіру негіздерімен сот үкімдерін күштен шығарды. Федералдық соттар тұтқынға түсіруді қорғаныс ретінде алғаш рет Woo Wai v. United States ісінде мойындады. АҚШ Жоғарғы Соты Кейси v. United States ісінде тұтқынға түсіру мәселесін қарастырудан бас тартты, себебі іс бойынша фактілер бұл мәселе бойынша нақты шешім қабылдауға жеткіліксіз болды; бірақ төрт жылдан кейін ол қарастырды. Сореллз v. United States ісінде, Шерман v. United States ісінде сот осыған ұқсас жағдайды қарастырды, онда Федералды есірткілер бюросының (қазіргі Есірткіге қарсы күрес басқармасының (DEA) алдыңғы мекемесі) агенттерімен жұмыс істейтін есірткіге тәуелді адам басқа біреуден өзіне есірткі сатуын сұрады, өйткені оның өзінің күш-жігері сәтсіз аяқталды. Шешімде бірауыздылық болды және ол айыпталушының қылмыс жасауға бейімділігіне баса назар аударды, соның салдарынан Шерманның үкімі де жойылды, өйткені оның бұрын екі рет есірткіге қатысты қылмысы болғаны белгілі болса да, соңғысы бес жыл бұрын болған. Сонымен қатар, ол өзін жақсартуға тырысты, сатудан пайда таппады және оның пәтерінен іздестіру кезінде есірткі табылған жоқ, бұл оның есірткі заңдарын бұзуға бейім еместігін көрсетеді. «Тұтқынға түсіру орын алғанын анықтау үшін, абайсыз бейкүнә адамға арналған тұзақ пен абайсыз қылмыскерге арналған тұзақтың арасында шегізгіш сызық жүргізу қажет», - делінген болатын. Прокурорлар Сот алдында АҚШ-тың Расселлге қарсы және Хэмптонның АҚШ-қа қарсы ісіндегі келесі екі рет жеңіске жетті, бірақ аздаған айырмамен. Біріншісінде, сот Вашингтон штатының метамфетамин өндіргені үшін айыпталуын растады, тіпті астыртын агент кейбір ингредиенттерді жеткізгеніне қарамастан, сонымен қатар өкiметтiң әрекеттеріне қатысты қорғанысқа қатысты мәселені қарастырды, бірақ оған мүмкіндік бермеді. Хэмптон ісінде сот Миссури штатының бір азаматының үкімін күшінде қалдырды, ол ДЕА хабаршысының қолындағы іздерді көргеннен кейін героин сатып алуға қызығушылық білдірді. ДЕА хабаршысы Миссури азаматы мен ДЕА-ның жасырын агенттері арасында кездесу ұйымдастырды, онда Миссури азаматы агенттерге аздаған мөлшерде героин сатты және одан да көп мөлшерде ала алатынын көрсетті. Екінші рет жасырын агенттерге сатудан кейін ол тұтқындалды. Айыпталушы хабаршы есірткіні жеткізгенін және ол хабаршының өзі героин емес, сатып алушыларды алдау үшін жасалмалы зат сатуда деп сендіргенін мәлімдеді. Алайда, сот оның героин сатуға бейім екенін анықтады, соның салдарынан ол қылмыстық жауапкершілікке тартылды. Объектілі тәсіл бойынша айыпталушының жеке ерекшеліктері (яғни оның қылмыс жасауға бейімділігі) маңызды емес, ал полицияның әрекеттері заңды сақтайтын адамды қылмыс жасауға итермелеу мүмкіндігі сынақ ретінде қарастырылады. Бұл, қолдаушылардың пікірінше, Сорелл соты негізге алған заң шығарушылардың жасырын ниетіне қатысты күмәнді мәселені болдырмады және тұтқынға түсіру қорғанысын, сондай-ақ алып тастау ережесін соттың құқық қорғау органдарын қадағалау рөлінде негіздеді. Алып тастау ережесі сияқты, олар судьялар төрешілер емес, тұтқынға түсіру фактісін құқықтық мәселе ретінде анықтауы керек деп санайды. Алдын ала бейімділікке бағытталған субъективті тест, алып тастау ережесінен айырмашылығы, штаттарға қолданылмағандықтан, олар оны өздері қалағандай қолдануға ерікті болды. 37 штаттың соттары немесе заң шығарушы органдары субъективті тестілеуді таңдады, ал қалғандары объективті тестілеуді қолданады. Кейбір штаттарда судья мен төрешінің екеуі де айыпталушы тұтқынға түсірілген-түсірілмегені туралы шешім қабылдауына рұқсат беріледі. Небраска штатындағы бір адамның пошта арқылы бала порнографиясын алғандығы үшін сотталу үкімі жойылғанда, субъективті және объективті тесттерге қатысты пікірлер мүлдем болған жоқ. Басым көпшілік және қарсы пікірдің екеуі де айыпталушының мұндай материалды сатып алуға бейімділігін прокуратура дәлелдеді ме, деген мәселеге толыққанды назар аударды (бұл материал оның тұтқындалу кезінде жақында ғана тыйым салынған). Оның үйінен басқа, ол пошта арқылы алған материалдар ғана табылғандықтан, судья Байрон Уайт бұл операцияның оның санасына пошта арқылы жіберілген хаттар арқылы саяси қайраткерлердің азаматтық еркіндіктерге шабуыл жасауына қарсы заңдарды қабылдауы сияқты шараларға қарсы наразылық білдіргеніне сендірді. Әділет министрі Сандра Дэй О'Коннор өз қарсы пікірінде Якобсонның сатып алуды жалғастыруға қызығушылық танытқанына дәлелдер бар екенін айтты.
In Sherman v. United States, the Court considered a similar case in which one recovering drug addict working with agents of the Federal Bureau of Narcotics (a predecessor agency to today's Drug Enforcement Administration (DEA)) solicited another to sell him drugs on the premise that his own efforts were failing. Again unanimous, its opinion focused more clearly on the defendant's predisposition to commit the offense and, on that basis, overturned Sherman's conviction as well since, although he had two prior drug convictions, the most recent dated back five years. Furthermore, he was attempting to rehabilitate himself, he had made no profit on the sales, and no drugs were found in his apartment when it was searched, suggesting the absence of a predisposition to break drug laws. "To determine whether entrapment has been established", it said, "a line must be drawn between the trap for the unwary innocent and the trap for the unwary criminal". Prosecutors won the next two times entrapment came before the Court, in United States v. Russell and Hampton v. United States, albeit by narrow margins. In the former, the Court upheld the conviction of a Washington man for manufacturing methamphetamine even though an undercover agent had supplied some of the ingredients, and also pondered an outrageous government conduct defense, though it did not enable it. Hampton let stand, by a similar margin, the conviction of a Missouri man who had, upon seeing track marks on the arms of a DEA informant, expressed interest in obtaining heroin to sell. The DEA informant arranged a meeting between the Missouri man and undercover DEA agents in which the Missouri man sold a small quantity of heroin to agents and indicated that he could obtain larger quantities. After a second sale to the undercover agents, he was arrested. The defendant alleged that the informant supplied the drugs and that he had been led to believe, by the informant, that he was not selling heroin but a counterfeit with which he intended to defraud the buyers. Regardless, the Court found he was sufficiently predisposed to sell heroin so as to be criminally liable. Under the objective approach the defendant's personality (i. e., his predisposition to commit the crime) would be immaterial, and the potential for the police conduct to induce a law abiding person considered in the abstract would be the test. This, supporters argued, avoided the dubious issue of an unexpressed legislative intent on which the Sorrells court had relied and instead grounded the entrapment defence, like the exclusionary rule, in the court's supervisory role over law enforcement. And like the exclusionary rule, they would have had judges, not juries, decide whether a defendant had been entrapped as a matter of law. Since the subjective test focusing on predisposition had, unlike the exclusionary rule, not been applied to the states, they were free to follow it as they saw fit. The state courts or legislatures of 37 states have chosen the subjective test, while the others use the objective test. Some have allowed both the judge and the jury to rule on whether the defendant was entrapped. which overturned the conviction of a Nebraska man for receiving child pornography via the mail, the subjective vs. objective debate was completely absent. Both the majority and dissenting opinions focused solely on whether the prosecution had established that the defendant had a predisposition for purchasing such material (which had only recently been outlawed at the time of his arrest). Since no other material was found in his home save what he had purchased from the undercover postal inspectors, Justice Byron White believed the operation had implanted the idea in his mind through mailings decrying politicians for assaulting civil liberties by passing laws such as the one the inspectors hoped he would break. Justice Sandra Day O'Connor disagreed in her dissent, arguing that the record did indeed establish that Jacobson was interested in continuing the purchases.
Есте ұстап қалу
Тұтқын қорғаудың бір түрі алғаш рет Ралей Огайоға қарсы істе Жоғарғы Сотта мойындалды. Онда Огайо штатының заң шығарушы комитетінің алдында төрт айыпталушы куәлік берді. Комитет төрағасы оларға өздерін кінәлаудан бас тарту құқығын пайдалануға болатынын мәлімдеді. Олар осы құқықты қолданды және сұрақтарға жауап беруден бас тартты. Бірақ Огайо заңдары оларға қудалаудан иммунитет бергендіктен, өздерін кінәлаудан бас тарту құқығы қолданылмайды, содан кейін олар сұрақтарға жауап бермегені үшін сотталды. Жоғарғы Сот эстоппель арқылы тұзаққа түсіру доктринасына сүйене отырып, төрт айыптаудың үшеуін жойды. (Төртіншісі өзінің мекенжайын атаудан бас тартты, сол кезде комитет бұл сұраққа өздерін кінәлаудан бас тарту құқығы қолданылмайтынын білдірді.) United States v. Howell ісінде сипатталғандай, бұл қорғау «мемлекеттік қызметкер нақты немесе көрінетін өкілеттікпен әрекет ете отырып, айыпталушыға белгілі бір әрекеттің заңды екеніне сендіріп, айыпталушы осы лауазымды тұлғаға ақылға қонымды түрде сенген кезде» қолданылады. Эстоппель арқылы тұзаққа түсіру қорғаусы федералды және қалалық юрисдикцияларда бар; алайда, сот практикасы мемлекеттік лауазымды адамның қате ақпарат беруі федералды қылмыстық айыптаулардан қорғаныш бере ме деген мәселеде әлі де келіспеушіліктерді қамтиды. Апелляциялық сот мемлекеттік заңға қатысты қате нұсқаулар берген муниципалдық лауазымды тұлғаның ісінде эстоппель арқылы тұзаққа түсіру қорғауын қабылдаудан бас тартқан жағдайлар бар.
Мемлекеттік сот
Әр мемлекеттің өз сот практикасы және заңдары бар, олар тұтқынға алу қорғанысының қашан және қалай қолданылатынын анықтайды, ал мемлекеттер үкіметтік әрекеттің тұтқынға алу құрамына сәйкес келуін анықтау үшін субъективті немесе объективті сынақты қабылдауға құқылы. Teixeira de Castro шешімі қол қойған елдердің ішкі заңдарды түсіндіруде пайдаланылды (мысалы, жоғарыда сипатталған Looseley ісінде Ұлыбританияда).