Кіріспе

Қылмыстық құқық бойынша, ниет – қылмыстың құрамындағы әрекеттерді заңсыз деп тану үшін олармен бірге болуы тиіс субъективті сана жағдайы (mens rea). Одан да ресми, көбінесе мағынасы бірдей заң термині – scienter: қасақантүс немесе құқыс бұзушылық туралы хабардарлық.

Анықтамалар

Англия заңдарында ниеттілік R v Mohan [1976] QB 1 шешімінде "тыйым салынған салдарды қоздыру туралы шешім" (malum prohibitum) деп анықталады. Әлемдегі қылмыстық заңдарда ниеттің түрлі деңгейлерін көрсететін сөздердің қатары бар. Мысалы, адам өлтірудің ақыл-ой элементі, немесе mens rea, тарихи түрде "алдын ала ойлау" деп аталды. Кейбір заң жүйелерінде, егер қасақана қылмыс жасау барысында адам қайтыс болса, қасақана кісі өлтіру үшін қудалауға мүмкіндік бар. Бұл жағдайда, қылмысқа қатысты ниеттілік өлтіруге ауысады. "Зұлымдық" термині көбінесе қолданылмайды және қылмыстың ниеттілік элементі, мысалы, өлтіру ниеті, зұлымдық ниетсіз немесе тіпті игі ниетпен де болуы мүмкін, мысалы, эвтаназия жағдайында. Адам бір салдарды ниеттенгені деп есептеледі, егер ол 1) өз әрекеттерінің немесе әрекетсіздігінің жалғасуы нәтижесінде оның болатынын болжайды және 2) оның орын алуын қалайды. Айыпталушының санасында осы екі компоненттің нақты болуы ("субъективті" тест) ең жоғары жазаны ақтауға жеткілікті кінәлілік деңгейін білдіреді. Қылмысты жоспарлап және орындайтын адам, дұрыс немесе бұрыс, спонтанды түрде әрекет ететін адамнан гөрі қоғам үшін үлкен қауіп деп есептеледі (әлдеқанда тұтқындалу ықтималдығы аз болғандықтан), мал-мүлік ұрлауға кенеттен тап болғандықтан немесе басқа біреуді ренжіту үшін ашуланғандықтан. Бірақ ниеттілік ортақ құқық көзқарасынан да туындауы мүмкін.

Қалаудың сынағы

Қылмыстық сот жүйесін басқаратындар үшін саяси мәселе – адамдар өз әрекеттерін жоспарлау кезінде көптеген ықтимал және мүмкін салдарды білуі мүмкін. Сондықтан, қазіргі жоспарды жалғастыру туралы шешім қабылданғанда, барлық болжамды салдар белгілі бір дәрежеде қасақана болып табылады, яғни әр адамның ниетімен сәйкес келеді және оған қайшы емес. Мысалы, қызғанышпен толған әйел күйеуінің Б-мен сексуалдық қатынаста екенін біледі. Б-ні ауданнан қууды ғана қалап, ол бір түні Б-нің үйіне барып, үйінің есігіне бензин құйып, өрт қояды. Нәтижесінде Б өрттен қаза табады. А дүрсіліп, қорқып кетеді. Б-нің өміріне қауіп төндіретіні оның ойына келмеген, өрт шыққан кезде Б-ге зиян келтіру туралы санасында ешқандай жоспар болмаған. Бірақ А-ның әрекетін талдағанда, Б-нің өлімі қасақана болып есептеледі. Егер А шынымен Б-ге ешқандай зиян келтірмеуді қаласа, ол өрт қоймас еді. Немесе, егер Б-ге үйден кету туралы ауызша ескерту мүмкін болмаса, ол Б үйден шыққанша күтіп, содан кейін өрт қоюы керек еді. Алайда, ол Б-нің үйде болуы және дабыл қағуға адамдардың азырақ болатынына сенімді болу үшін түнгі уақытты күтті. Егер А күндіз үйге өрт қойып, ешкімнің үйде жоқ екенін тексеріп, содан кейін өрт сөндірушілерге хабарласа, жағдай басқаша болар еді. Бұл жағдайда, А-ның ниеті Б-нің үйін тұруға жарамсыз ету болғандықтан, үлкен өрт қажет болды. Ақылды адам адамдардың жарақат алу қаупі бар екенін болжайтын еді. Үйдегілер, көршілер, жаяу өтушілер және өрт сөндірушілердің барлығы қауіпте болар еді. Сондықтан сот Б-нің немесе басқа кез келген адамның сол түні үйде болу ықтималдығын бағалайды. Ақылды адам оның болуына қаншалықты сенімді болса, соғұрлым ойсыздықтан туындаған әрекетті адам өлтіру қылмысының құрамына сай келетін қасақаналыққа айналдыруға болады. Бірақ егер ықтималдық төмен болса, сот тек қана абайсыздық дәлелденген деп шешеді. Кейбір штаттарда бұрынғыда "фелониялық өлтіру" деген ереже болған: қылмыс жасау кезінде болған өлім автоматты түрде өлтіру үшін жеткілікті ниеттің бар екенін білдіреді. Бұл ереже көбінесе жойылды және қазір қажетті психикалық элементтердің тікелей дәлелдері қажет. Осылайша, көптеген штаттардың соттары әрбір қылмыс бойынша субъективті және объективті элементтерді біріктіретін қасақаналықты анықтау үшін гибридтік тест қолданады. Англия заңнамасында ниетті анықтау үшін 1967 жылғы Қылмыстық соттар туралы заңның 8-тарауы қолданылады. Онда былай делінген:

8(b) тарауына сәйкес, қазылар алқасы барлық дәлелдерді ескере отырып, қасақаналықты немесе алдын ала көруді (абайсыздық үшін) анықтау үшін гибридтік тестті қолдануда кең өкілеттіктерге ие. АҚШ Жоғарғы Соты Elonis v. United States ісінде абайсыздық қасақаналықты көрсету үшін жеткіліксіз екенін мәлімдеді, бірақ абайсыздық мәселесі бойынша шешім қабылдамады.

Негізгі және арнайы қасақана жасалған құқық бұзушылықтар

Кейбір штаттарда қарапайым (кейде "жалпы" деп аталатын) ниетпен жасалған құқық бұзушылық пен нақты ниетпен жасалған құқық бұзушылық арасында ерекшелік жасалады. Кейде сот-психиатриялық сараптама, нақты ниетті талап ететін қылмыстарда кінәлі ниеттің (mens rea) болуын немесе болмауын анықтауға көмектесуі мүмкін.

Шартсыз ниет және шартты ниет

Шартсыз ниет: адамның өз іс-әрекеттерінің салдарынан күтілетін нәтижесі. Шартты ниет: адамның шартсыз ниетінен ауытқуға себеп болатын жағдай туғанда ғана күтілетін нәтиже. Мысалы, бір жұп ашық ауада той жасауды жоспарлап отыр, бірақ нашар ауа-райы болған жағдайда, мүмкін емес жағдай ретінде, жабық ғимаратты да резервтен қояды. Шартсыз ниет – тойды сыртта өткізу. Шартты ниет – ауа-райы нашар болған жағдайда тойды іште өткізу. "Холлоуэй АҚШ-қа қарсы" ісінде АҚШ Жоғарғы Соты федералдық заңдағы "ниет" сөзі контекстке және заңның Конгресс мақсатына байланысты адамның "шартсыз ниетін", "шартты ниетін" немесе екеуін де білдіруі мүмкін деген шешім қабылдады. Холлоуэй "өлімге немесе ауыр дене жарақаттарына ниеттеніп" көлік ұрлау қылмысы бойынша айыпталды және сотталды. Холлоуэй тапаншамен көлік ұрлағанын мойындады, бірақ ол қаруын "егер жүргізушілердің біреуі оған қарсылық көрсетсе" ғана қолдануға ниеттенгенін мәлімдеді. Шартсыз ниет – жүргізушіге зиян келтірмей көлік ұрлау. Шартты ниет – егер жүргізуші қарсылық көрсетсе, көлік ұрлап, оған зиян келтіру. Бұл істегі мәселе – заңдағы "өлімге немесе ауыр дене жарақаттарына ниеттеніп" деген сөз тіркесі айыпталушының шартсыз немесе шартты ниетіне қатысты ма екені болды. Сот "Конгресс тек жүргізушіге зиян келтіруге немесе өлтіруге тырысқан көлік ұрлықтарына ғана федералды жаза қарастыруды көздеген" деген тұжырымға келді, бірақ "көлік ұрлау туралы заңды қарапайым түсіндіргенде Конгресс автомобильді ұрлау кезінде адам өлтіруге немесе оған қол сұғу әрекетінен гөрі кең ауқымды қылмысты қылмыс ретінде қарастыруды көздегенін" анықтады. Осылайша, сот Холлоуэйдің айыбын растады және айыпталушының шартты ниеті заңның мән-жайы мен мақсатына байланысты федералдық қылмыстың құрамына кіруі мүмкін деген шешім қабылдады.

Мақсат және білім мақсаты

АҚШ-та көптеген жағдайларда, егер мақсат немесе білімнің анықтамалары орындалса, адам ниетпен әрекет еткен деп саналады. Ал басқа жағдайларда (әсіресе, анықтамасында "ниетпен" деген сөз тіркесі бар белгілі бір ниетпен жасалған қылмыстарға қатысты) ниет тек мақсатты білдіруі мүмкін. Мақсат пен білімнің ең беделді заңдық анықтамалары үлгілік қылмыстық кодекстің "mens rea" анықтамаларынан туындайды.