Кіріспе
Виктор Альберто де Сабата (10 сәуір 1892 – 11 желтоқсан 1967) – итальяндық дирижер және композитор. Ол ХХ ғасырдың ең көрнекті опералық дирижерлерінің бірі ретінде танымал, әсіресе Верди, Пуччини және Вагнер операларындағы шеберлігімен. Де Сабата оркестрлік музыканы орындау өнерінде де жоғары бағаланды. Өзінің дерлік замандасы Вильгельм Фуртвенглер сияқты, де Сабата композицияны дирижерлік өнерден жоғары қойғанмен, дирижерлік қызметі арқылы ұзаққа созылған танылуға ие болды. Әртүрлі авторлар мен музыка сыншылары де Сабатаны Тосканиниге теңдес, тіпті "әлемдегі ең ұлы дирижер" деп атады. 1918 жылы 26 жасында де Сабата Монте-Карло операсының дирижері болып тағайындалды, онда 19 ғасырдың соңы мен заманауи туындыларды орындап, Морис Равельдің ризашылығына жетті. Де Сабата Миландағы Ла Скала опера театрының музыкалық директоры қызметін 20 жылдан астам уақыт атқарды. Оның құлшыныспен дирижерлік стилі бір күәгердің пікірінше, "Юлий Цезарь мен шайтанның аралас бейнесі" сияқты көрінетін. Де Сабата төрт жасында фортепианода ойнауды бастады, алты жасында осы аспапқа арнап гавотты жазды. Он екі жасында оркестрге арналған алғашқы шығармасын жазды. Оның ресми музыкалық білімі 1900 жыл шамасында отбасысы Миланға көшкеннен кейін басталды. Миланда де Сабата Джузеппе Верди атындағы консерваторияда фортепиано, скрипка, теория, композиция және дирижерлік өнер салаларында өте жақсы оқыды, композиция, фортепиано және скрипка бойынша дипломмен бітірді. Өмірінің соңына дейін виртуоз пианист және скрипкашы болып қала берді. 1911 жылы ол Артуро Тосканини жетекшілігімен оркестрде өнер көрсетіп, дирижер болуға шабыланды.
Victor Alberto de Sabata (10 April 1892 – 11 December 1967) was an Italian conductor and composer. He is widely recognized as one of the most distinguished operatic conductors of the twentieth century, especially for his Verdi, Puccini and Wagner. De Sabata was acclaimed for his interpretations of orchestral music. Like his near contemporary Wilhelm Furtwängler, de Sabata regarded composition as more important than conducting but achieved more lasting recognition for his conducting than his compositions. De Sabata has been praised by various authors and critics as a rival to Toscanini for the title of greatest Italian conductor of the twentieth century, and even as "perhaps the greatest conductor in the world". In 1918, aged 26, de Sabata was appointed conductor of the Monte Carlo Opera, performing a wide variety of late 19th century and contemporary works, and earning acclaim from Maurice Ravel. De Sabata became the music director at La Scala in Milan, a post he would hold for over 20 years. His animated conducting style led one observer to describe his appearance in performance as "a cross between Julius Caesar and Satan." De Sabata began playing the piano at the age of four, and composed a gavotte for that instrument at the age of six. He composed his first work for orchestra at the age of twelve. His formal musical studies began after his family moved to Milan around 1900. In Milan, de Sabata studied at the Giuseppe Verdi Conservatory, excelling at piano, violin, theory, composition and conducting, and graduating cum laude in composition, piano and violin. He would remain a virtuoso pianist and violinist up until the end of his life. In 1911 he performed in an orchestra under the baton of Arturo Toscanini who influenced him to become a conductor.
1918-1929 жылдар
1918 жылы де Сабата Монте-Карло операсының дирижері болып тағайындалды, ол 19 ғасырдың соңындағы және заманауи туындылардың кең спектрін орындады. 1925 жылы ол Равельдің "Бала мен сиырлылар" операсының әлемдік премьерасын өткізді. Равель де Сабатаны "мен бұрын ешқашан кездеспеген" дирижер деп атады және келесі күні оған "Сен маған мансабымдағы ең толық қуаныштардың бірін сыйладың" деп хат жазды. Равель сондай-ақ, "Бала мен сиырлылар" операсының нотасын алғаннан кейін он екі сағаттың ішінде дирижер оны жатқа алғанын айтты. 1921 жылы Монте-Карло операсында дирижерлік қызметін атқара жүріп, де Сабата Римдегі Санта-Чечилия академиясының оркестрімен симфониялық дирижерлік мансабын бастады. 1927 жылы ол АҚШ-та Цинциннати симфониялық оркестрімен дебют жасады, сол жылдың алғашқы сегіз концертінде Фриц Райнердің орнын толтырды. 1928 жылы да осылай істеді.
1929-1945 жылдар
Де Сабата 1921–1922 жылдар маусымынан бастап Ла Скала оркестріне концерттер қойды, ал 1929 жылдан бастап оперялық қойылымдарды дирижерлік етті. 1930 жылы Тосканиниден кейін бас дирижер болып тағайындалды. Лауазымға келгеннен кейін көп ұзамай, оркестрмен «Мың бір түн» шығармасының нашар қабылдануына байланысты туындаған келіспеушіліктерге байланысты қызметтен кетті. 1930 жылдары де Сабата Италия мен Орталық Еуропа бойынша кеңінен дирижерлік етті. 1933 жылы ол Туриндегі Италия радиосының оркестрімен алғашқы коммерциялық жазбаларын жасады, соның ішінде өзінің «Ювентус» шығармасын да жазды. Бенито Муссолинидің ұлы Романоның айтуынша, де Сабата итальян диктаторының «жеке досы» болған және көшбасшының Вилла Торлония үйінде «бірнеше концерт» өткізген. Джордж Ричард Марек жазған Тосканинидің өмірбаянында де Сабатаның Муссолинимен достығы бұрынғы ұстазы Тосканиниден алшақтауына себеп болған тағы бір фактор болды. 1936 жылы ол Вена мемлекеттік операсында өнер көрсетті. Байройттегі көрермендердің арасында жас Сержиу Челибидаке де болды, ол репетицияларды жасырын түрде қадағалау үшін түнгі уақытта әбдүханада жасырынып отырды. Соғыстың соңғы кезеңінде де Сабата Караянға отбасын Италияға көшіруге көмектесті. 1940 жылы ол Стреса қаласында он жеті жасар Валентина Кортеземен танысты, олардың арасында романтикалық қарым-қатынас басталды; олар 1948 жылы ажырасты.
1945-1953 жылдар
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін де Сабатаның мансабы халықаралық деңгейде кеңейді. Ол Лондон, Нью-Йорк және басқа да американдық қалаларда жиі шақырылған дирижер болды. 1946 жылы ол Decca компаниясы үшін Лондон филармониялық оркестрімен жазба жасады. 1947 жылы ол HMV лейблына ауысып, Римдегі Санта-Чечилия оркестрімен жазды. Осы жазбалардың ішінде Дебюссидің "Jeux" операсының тұңғыш жазбасы болды. 1948 жылы ол сол оркестрмен тағы да жазбалар жасады. 1950 жылы ол жаңа қабылданған МакКарран заңы бойынша бірнеше еуропалықтармен бірге Эллис аралында уақытша ұсталды (себебі Бенито Муссолинидің фашистік режимі кезінде Италияда жұмыс істегендігі). 1950 жылдың наурызы мен 1951 жылдың наурызында де Сабата Нью-Йорк филармониялық оркестріне Карнеги залында концерттер сериясын өткізді, олардың көптегені радиодан алынған жазбалар арқылы сақталды және оның жазба мұрасының ең құнды бөлігін құрады. Де Сабатаның негізгі орны Миланның Ла Скаласы болып қалды, және ол екі дамып келе жатқан сопраномен жұмыс істеу мүмкіндігіне ие болды: Рената Тебалди және Мария Каллас. 1953 жылдың тамызында ол Калласпен бірге өзінің жалғыз коммерциялық опералық жазбасын жасады: Пуччинидің "Тоска" операсы HMV үшін (сонымен қатар Джузеппе Ди Стефано және Тито Гобби Ла Скала оркестрі мен хорымен бірге). Бұл қойылым барлық уақыттағы ең ұлы опералық жазбалардың бірі деп есептеледі. Бір сыншы жазғандай, де Сабатаның осы "Тоска" операсындағы жетістігі "осылай шешуші болып қала береді, егер ол ешқашан басқа нотаны жазбаса да, оның даңқы сақталатын болар еді".
Жүрек ауруы мен зейнеткерлік демалысы
Tosca жазбасы HMV компаниясы де Саббатаның опералық репертуарының көп бөлігін жазбаға түсіру жоспарынан бастау алған жазбалардың біріншісі болды. Бірақ, жазба сеанстарынан кейін көп ұзамай, ол өте ауыр жүрек шабуылына ұшырады, бұл оны көпшілік алдында жиі өнер көрсетуден тоқтартты. Оның дирижерлік қызметтен бас тартуына "көзқарасын жоғалту" да себеп болды делінеді. Ол Ла Скала опера театрындағы дирижерлік қызметінен кетіп, оның орнына көмекшісі Карло Мария Джулини келді. 1953-1957 жылдары Ла Скалада "Көркемдік директор" лауазымын атқарды. Бұл кезең 1954 жылы Спонтинидің "Ла Вестале" операсының қойылымы барысында Тосканинимен (олардың арақатынасы жиырма жыл бойы салқын болған) қайта табысуымен ерекшеленді. Де Сабаба тағы екі рет дирижерлік етті: біріншісі 1954 жылдың маусым айында Вердидің "Реквиемін" HMV студиясында жаздырғанда, екіншісі 1957 жылы Артуро Тосканинидің еске алу рәсімінде (Бетховеннің "Эроика" симфониясынан жерлеу маршын Ла Скала опера театрында орындап, содан кейін Вердидің "Реквиемін" Милан соборында өткізді). Өмірінің соңғы он жылы композицияға арналды, бірақ көп нәтиже бермеді. Уолтер Легге (Элизабет Шварцкопф ханымның күйеуі) 1964 жылы де Саббатаға Филармония оркестрін дирижерлік ету мүмкіндігін ұсынды, ал кейін Пуччинидің "Туранот" операсын аяқтауды жазуды ұсынды, бірақ екеуі де іске аспады. Ол зейнетке шыққаннан кейін математикалық есептерді шешуді ұнататын.
Өлім
Виктор де Сабата 1967 жылы 75 жасында Италияның Лигурия аймағындағы Санта-Маргарита-Лигуре қаласында жүрек ауруынан қайтыс болды. Оның естелік концертінде Ла Скала оркестрі құрмет көрсету үшін дирижерсіз орындады. Де Сабата Бергамо қаласының жанындағы зиратта жерленген. "Виктор де Сабата" сыйлығы оның құрметіне беріледі. Генуя провинциясы және Лигурия аймағы қолдауымен жас музыканттарға арналған бұл сыйлық Санта-Маргаритада өткізілетін байқау арқылы табыс етіледі.
Дирижерлік стилі
Де Саббатаның дирижерлік стилі Тосканинидің отты темпераментін, темірдей бақылауын және техникалық дәлдігін, оркестрлік түске деген үлкен сезімталдық пен спонтандылықпен үйлестірді. Ол өнерпаздарынан ерекше талапкерлік танытты: бір музыканттың айтуынша: "Оның көздері мен құлақтары ештеңеден қашпады – ойыншылар бұрынғыдан да ауыр жұмыс істеуге мәжбүр болды және олар жеке-жеке бағаланғанын сезінді, тіпті жалғыз ойнауды сұрамаса да". Ол сахнада "тарантелладан сабырға дейін, барлық би түрлерін билеп тұрғандай" көрінді. Бала кезінде полиомиелит ауруына шалдыққандықтан, ақсады. Норман Лебрехт оны "таяқ ұстағанда, әдемі мінезі ашуға толып кететін музыкант" деп сипаттады. Бір сыншы оның әдісін "ұйқыға беріп, содан кейін таң қалдыру" деп атады. Лондон филармония оркестрінің скрипкашысы де Саббата мен сэр Томас Бичемді салыстырып, Бичем оркестрді "қызыл ыстыққа" дейін қыздырса, де Саббата оны "ақ ыстыққа" дейін қыздырады деді. Ол "күдіріксіз, мен кездескен ең ұлы дирижер" деп сипатталады. Ла Скалада Тосканини мен де Сабатаның екеуінің де қосылған музыканты оларды салыстырып былай деді: [Тосканини] "Деде" – Де Сабата сияқты емес еді: ол да ұлы дирижер болды, бірақ тұрақсыз еді. Бір күні жақсы болып, белгілі бір стильде дирижерлік етсе, келесі күні ауырып-сырқап, басқаша дирижерлік ететін. Ол әрқашан денсаулығымен күресіп жүрді. Бір таяқ алғанда ғана өзгеретін. Мен мойындауым керек, "Тристан мен Изольданы" де Сабата дирижерлік еткенде, Тосканиниден де күшті әсер қалдырды. Тосканини – мінсіздік, туралық. Ал де Сабата музыканы итеріп-тартып, жаңаша интерпретациялап берді. Кейіннен Тосканини кеткен соң, оның орнын баса білген жалғыз адам – де Сабата болды. Кемшіліктеріне қарамастан, ол да ұлы дирижер және жоғары деңгейдегі музыкант еді. Бірде "Турандот" операсында үшінші тромбонның қателігін естіпті, бірақ бұл тіпті Тосканинидің де байқамаған баспагердің қатесі екені анықталды. Дирижер Риккардо Шаилидің айтуынша, де Сабата Равельдің "Болеро" операсының кульминациялық бөлімінде скрипкашыларды тромбонның глиссандосымен бірге ән салуға шақыратын, және Шаилидің өзі де оркестрлерден солай жасауды сұрайды.
Сын
Тосканини де Саббатаның дирижерлік стилін немесе оның көптеген түсіндірулерін бекіте алмады: ол жас дирижердің қимыл-қозғалыстарын тым әсемшіл деп есептеді. Пуччини 1920 жылы жазған хатында: «Дегенмен [Де Саббата] басқа мектептің – яғни, қазіргі заманғы мектептің – өте жақсы музыканты болғанымен, ол менің музыканы орындауды білмейді және орындай да алмайды».
Музыкалық қабілеттері туралы анекдоттар
Де Сабатаға Эльгардың «Энигма» вариацияларының партитурасы алғаш рет көрсетілгеннен кейін, келесі күні ол туындыны жатқа оқып репетиция жасады және оркестрлік партиялардағы ешкімге, тіпті Эльгардың өзіне де бұрын байқамаған бірнеше қателерді көрсетті. Лондонда Респигидің «Римнің қарағайлары» операсының репетициясы кезінде де Сабата бірінші бөлімдегі жоғары виолончель партиясын қалай иіп, саусақтарымен қағу керектігін, тіпті нотаға қарамай-ақ ойнап көрсетті. Пианист де Сабатадан соло каденцияға қатысты кеңес сұрады, ол да оны жатқа орындады. Репетиция үзілісінде ол соңғы бөлімдегі фликорншілерден қола фанфарларын ойнауын өтінді. Олар орындады. «Не ойнайсыздар?» – деп сұрады ол. «Бір октава жоғарырақ». «Маэстро, бұл мүмкін емес». Маэстро олардың бір аспабын алып, дұрыс ноталарды дұрыс октавада ойнады. «Тристан» репетициясына келген бір адам Виктор де Сабатадан аудитория ортасынан дыбысты сынап көргенде дирижерлік таяқшаны алуын сұрады. Оның естіген дыбысы өзі шығарған дыбыстан мүлдем өзгеше болды. Де Сабата бір сөз де айтпастан, тек тұрғанымен оркестр үстінен өзінің билігін орнатып қойды. Герберт фон Караян 1962 жылы «Тоска» операсын жаздырғанда, продюсері Джон Кулшоудан де Сабата/Каллас жазбаларынан үзінділер ойнауын жиі сұрады. Кулшоу былай деп хабарлайды: «Дирижер үшін ең қиын тұс – үшінші актіде Тосканың кіруі, онда Пуччинидің темптік көрсетімдерін «эластикалық» деп сипаттаған абзал. Караян сол тұста де Сабатаны бірнеше рет тыңдап, «Жоқ, ол дұрыс айтады, бірақ мен мұны істей алмаймын. Бұл оның құпиясы» деді».
Композициялар
Де Саббатаның композициялары кеш романтикалық стильде жазылған, Респигиге және әсіресе Ричард Штраусқа ұқсас (бір ерте сыншы де Саббатаны осы ескі композитордың "асырап алған ұлы" деп атаған). Де Саббата композитор ретінде алғаш рет 1917 жылы Ла Скалада "Иль Мачигно" операсын қою арқылы кеңінен танылды, содан кейін 1920 жылдардың басында Вальтер Дамрош, Пьер Монте және Артуро Тосканини сияқты дирижерлер оның оркестрлік симфониялық сюитасын (1912) және "Ювентус" симфониялық поэмасын (1919) орындады. Оның композициялары бүгінде көпшілікке беймәлім, бірақ Лорен Маазель оларды өзінің репертуарында сақтаған. International Record Review журналының бір сыншысы 2000 жылдардың басында осы туындыда "мен жылдар бойы естіген ең әдемі оркестрлік дыбыстардың бірі" бар екенін айтты.
Де Саббатаның композицияларының жазбалары
Juventus, композитордың жетекшілігімен Итальян радиосының Турин оркестрімен студиялық жазбасы, Naxos, 1933) де Сабатаның шәкірті болған дирижер Алдо Чекатоға үйленген. Оның немересі Изабелла де Сабата дирижер Джон Элиот Гарднерге үйленген. Оның немересі, Кристиано Чекато, Элиананың ұлы, CAD саласын дамытушы Джон Фрейзердің бұрынғы оқушысы және архитекторлар Франк Гери мен Заха Хадид үшін жұмыс істеген. Оның тағы бір немересі Франческо Чекато Barclays Europe компаниясының бас директоры.
Дәйексөздер
Менің ойымда миллиондаған түсінік бар, және олардың әрқайсысы қателеспесе, мені қатты ашуландырады.
Атаудың жазылуы
Виктор де Сабата және Виктор Де Сабата есімдерінің екеуі де кездеседі, ал оның есімі көбінесе итальян тілінде Витторио деп беріледі, әсіресе Италияда. Дегенмен, дирижердің қол қойған автографтары оның атын кіші әріппен "d" әрпімен – Виктор де Сабата деп жазғанын нақты көрсетеді, ал сол кездегі концерт хабарламалары оның Италияда өнер көрсеткен кезде де Виктор есімін қолданғанын көрсетеді.