Кіріспе

Бельгияның барлау және қауіпсіздік қызметі

Мемлекеттік қауіпсіздік қызметі (VSSE) (голланд тілінде Staatsveiligheid; француз тілінде Sûreté de l'État) – Бельгияның барлау және қауіпсіздік қызметі. 1830 жылы құрылған, ол әлемдегі ең көне барлау қызметі болып табылады. Мемлекеттік қауіпсіздік қызметі – Әділет министрлігінің бағынысындағы азаматтық мекеме, ал әскери барлау қызметі – Жалпы ақпарат және қауіпсіздік қызметі Қорғаныс министрлігінің бағынысында жұмыс істейді. Қазіргі бас әкімші – Жаак Раес, ал оның алдындағы Ален Винантс 2006-2014 жылдар аралығында осы лауазымды атқарған. VSSE Берн клубы және CTG сияқты бірқатар халықаралық барлау ынтымақтастығына қатысады. Оның төрт континенттегі 90-нан астам әріптес қызметтерімен байланысы бар.

Миссия

Мемлекеттік қауіпсіздік қызметінің басты мақсаты – мемлекеттің ішкі және сыртқы қауіпсіздігіне, демократиялық және конституциялық құрылысына немесе халықаралық қатынастарға қатер төндіретін кез келген әрекеттің алдын алуға қажетті барлық барлау ақпаратын жинау, талдау және өңдеу, қауіпсіздік сараптамасын жүргізу және белгілі бір маңызды тұлғаларды қорғаумен байланысты міндеттерді орындау. Аталған міндет 2016 жылы Бельгия Федералдық полициясына жүктелді. Мемлекеттік қауіпсіздік қызметі Бельгияның қауіптерді талдау және үйлестіру орталығы – Orgaan voor de Coördinatie en de Analyse van de Dreiging (CUTA/OCAD/OCAM) қауіп туралы ақпараттың маңызды көзі болып табылады. Соңғы жылдары Мемлекеттік қауіпсіздік қызметінің қызметі ДАИШ-тан тараған терроризм қатеріне бағытталған.

19 ғасыр

Бельгия тәуелсіздік алғаннан кейін бірнеше күн ішінде "Халық қауіпсіздігі жөніндегі басқарма" (Administration de la Sûreté Publique) құрылды. Халық қауіпсіздігінде екі басқарма болды, біреуі – шетелдік полиция, екіншісі – қауіпсіздік қызметі. Қауіпсіздік қызметі ретінде Халық қауіпсіздігі Бельгия мемлекетін голландтық тыңшылар мен республикашылдардан қорғауға міндетті болды. Ақпарат жинау тек ішкі деңгейде ғана жүргізілді: шетелде тыңшылық әрекеттер елдің бейтараптығын бұзуы мүмкін еді, ал бұл Бельгияның тәуелсіздігі үшін еуропалық мемлекеттер қойған шарттың бірі болатын. Қызметтер дерлік бастапқыда-ақ шетелдік барлау қызметтерімен байланысқа түсіп, басқа еуропалық құпия қызметтермен тығыз қарым-қатынас орнатты. Нидерландпен бейбітшілік орнағаннан кейін, қызмет бүлікшіл элементтерге назар аударды және 1848 жылы Карл Маркс ұйымдастырған республикалық төңкеріс әрекетін табысты болдырмады. Басқа жетістіктердің қатарында 1870 жылғы Франко-прусс соғысы кезінде Бельгия армиясын қолдау үшін құрылған жедел құрылған шетелдік барлау қызметі де бар еді, ол Бельгияға болатын шабуылға қарсы тұруға дайын тұрды. 1870-ші жылдардың соңынан бастап, әсіресе 1880-ші жылдары Халық қауіпсіздігінің басты мәселесі социалистік қозғалыстардың күшеюі болды. Заңдық базаның болмауы және саясаткерлердің құпия қызметтерін қашықтықтан ұстауға тырысуы салдарынан саяси бақылаудан босатылған қызмет, провокациялық операцияларға белсенді түрде қатысты. 1886 жылы бұл жалақысы бар хабаршы бомбалық шабуыл жоспарлап тұрғаны анықталғанда жанжалға әкелді: «Пурибэ ісі» деп аталған оқиға Халық қауіпсіздігінің бюджетіне қысқарту әкелді. Бірақ көп ұзамай қаржы қайтадан арттырылуға тиіс болды, өйткені ресейлік анархистердің террористік шабуылдары Еуропаны қамтыды. Осы кезеңде Бельгияның құпия қызметі Ресей Охранасының Париждегі кеңсесімен өте тығыз қарым-қатынас орнатты.

20 ғасыр

Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, Қоғамдық қауіпсіздік басқармасы мұрағаттарын жау қолына түсуіне жол бермес үшін жойды. Соғыс кезіндегі тарихы туралы ештеңе белгілі емес. 1915 жылы майдан басында барлық барлау жұмыстарын жүргізетін және қарсылық қозғалысын үйлестіретін әскери барлау қызметі құрылды. Соғыс аяқталғаннан кейін көп ұзамай Қоғамдық қауіпсіздік пен оның әскери әріптесі, бүгінде Жалпы ақпарат және қауіпсіздік қызметі (ADIV/SGRS) арасында бәсекелестік туды, себебі екі қызметтің қызметтері кейде бір-бірімен тоғысқан. Әскери барлау қызметіне қарсы барлау миссиясы берілді, бірақ ол 1923 жылы Рейнландты бельгиялық әскерлердің басып алуына байланысты туған даудан кейін тоқтатылғаннан соң, Қоғамдық қауіпсіздік қайтадан осы міндетті өз мойнына алуға мәжбүр болды. 1929 жылы әкімшілік реформа шетелдік полицияны тәуелсіз бөлімге айналдырды және Қоғамдық қауіпсіздікке бүгінге дейін сақталған атауы берілді: Мемлекеттік қауіпсіздік (Veiligheid van de Staat/Sûreté de l'Etat). 1930 жылдары Мемлекеттік қауіпсіздік сол және оңшыл радикалдық топтармен айналысты, сонымен қатар неміс тыңшылық әрекетінің күшеюіне тап болды. Германия тарапынан туған қатер Бельгия үкіметін 1937 жылы әскери барлау қызметін қайта құруға итерді. Соғыс жақындағанда екі қызмет қысқа мерзімге бір министрліктің басқаруына біріктірілді. Неміс басқыншылығынан кейін бельгиялық барлау қызметі үкіметпен бірге Лондонға көшіп, қарсылық қозғалысын қайта үйлестіруді жалғастырды. Бұл процеске Бельгияда қалуды шешкен және осылайша нацистердің қолына түскен король Леопольд III пен үкімет арасындағы келіспеушілік кедергі келтірді. Әскери барлау қызметіне толық сенімсіздік танытқан үкімет, оның бас қолбасшысы соғыс тұтқыны болғандықтан, Мемлекеттік қауіпсіздікті жақтады. Бұл екі қызмет арасындағы бәсекелестікті күшейте түсті, олардың өзара жаулықтары үкіметті олардың әрекеттерін үйлестіру үшін арнайы комиссар тағайындауға мәжбүр етті. 1944 жылы Мемлекеттік қауіпсіздік MI6 және голланд құпия қызметімен бірге Бельгияға оралды, олар Голландияның азат етілуін күтіп, Брюссельде орналасуға рұқсат алды. Бұл қызмет немістермен ынтымақтастық жасағандарды анықтау және жазалауда маңызды рөл атқарды. Содан кейін ауыр саяси дағдарыс туды, өйткені көптеген бельгиялықтар тұтқыннан оралған Леопольд III-тің беделіне күмән келтірді. Мемлекеттік қауіпсіздік қарсы күштерді, әсіресе жаңадан пайда болған коммунистік қозғалысты бақылауға тиіс болды. Салқын соғыстың басталуы назарды толығымен коммунизмге аударды. Кеңес тыңшылығының қатері Бельгия НАТО штаб-пәтерін қабылдағанда ерекше маңызға ие болды. Британдық және американдық көмекпен бельгиялық барлау қызметі Варшава шартының тыңшыларының күшеюіне қарсы тұру үшін едәуір кеңейтілді. Қарсы тыңшылыққа адал кадрлар мен ресурстар жұмсалуын қажет еткендіктен, 1970 жылдардан бастап халықаралық терроризмнің көлеңкесі қайтадан Еуропаны қорқыта бастады. Транзиттік ел ретінде Бельгия террористік әрекеттерге жиі тартылып, Мемлекеттік қауіпсіздікке көптеген терроризмге қарсы операцияларда маңызды рөл атқаруға мүмкіндік берді. Дегенмен, 1982 жылдан бастап Бельгияда зорлық-зомбылықтың күшеюі байқалды. Коммунистік террористік топ Cellulles Combattantes Communistes (CCC) жасаған шабуылдар бандиттер тобы жасаған бірқатар оқиғалармен (кейін "Les tueurs du Brabant" немесе "Bende van Nijvel" деп аталды) сәйкес келді, олар қолданылған зорлық-зомбылық деңгейін біртіндеп арттырды. CCC бір жыл ішінде тиімді түрде бейтараптандырылса, Брабанттағы кісі өлтірушілер 1985 жылдың қарашасында 28 адамның өліміне әкелген супермаркетке жасалған ең зорлық-зомбылық шабуылдан кейін жоғалып кетті. Бұл оқиғаның және қылмыскерлердің кім екені әлі күнге дейін анықталмаған. Оқиғаны тергеу барысында Мемлекеттік қауіпсіздік қызметінің әрекеттері тексерілді. Кейбір барлау қызметкерлерінің оңшыл ұйымдармен байланысы туралы мәліметтер Брабанттағы кісі өлтірушілердің НАТО-ның "Gladio" операциясымен байланысты болуы мүмкін деген болжамдармен сәйкес келді, бұл операция Италияда "Gladio" деп аталды және қатысушы елдерде олардың құпия қызметтерімен үйлестірілді. Парламенттік тергеулер Бельгияның қауіпсіздік аппаратының фрагменттелген және бақылаусыз болғандығын анықтады. Сондықтан негізгі ұсыныс барлау және қауіпсіздік қызметтерінің жұмыс істеуіне құқықтық база жасау және оларды парламенттік бақылауға алу болды. Салқын соғыс аяқталғаннан кейінгі кезеңде Мемлекеттік қауіпсіздік өзінің болашағы туралы белгісіздікке толы болды. Бұл жағдайға қарамастан, қызметкерлер арасындағы жалпы көңілсіздікке қарамастан, қызмет Бельгиядағы қалған КГБ операцияларын сәтті жоққа шығаруды жалғастырды. 1990 жылдардың көп бөлігінде қызмет қайта ұйымдасуға және жаңаруға тырысты.

21 ғасыр

1998 жылы барлау қызметі туралы заң күшіне енгеннен кейін, Мемлекеттік қауіпсіздік қызметі өз міндеттерін орындау үшін оның өкілеттіктерін және құзыреттерін анықтайтын заңдық базаға ие болды. 1980-ші жылдардағы дау-дамаздардан кейін барлау жұмысының құпиялылығы заң шығарушыларды барлауды жинау үшін қатаң техникалық құралдарды пайдалануға рұқсат беруді кейінге шегерді. Оның орнына, Бельгияның барлау қызметіне тек адамдық көздермен (HUMINT) жұмыс істеуге рұқсат берілді. Техникалық барлау мәліметтерін жинауға рұқсат берілмеді, бұл Бельгияның барлау қызметтерін жинау және тиімділік тұрғысынан шетелдік әріптестерінен қалып қойды. Бұл жағдай 2010 жылы ғана Арнайы барлау әдістері туралы заң (Bijzondere Inlichtingenmethoden, "BIM" төменде қараңыз) қабылдануымен өзгертілді. Осыған дейін Бельгия полициясы 2003 жылдан бастап телефон тіркеу және техникалық бақылау әдістерін пайдалануға рұқсат етілген артық мүмкіндіктерге ие болды (барлау қызметтерін ұқсас өкілеттіктермен қамтамасыз ету жоспарланған, бірақ бұл жұмыс 2009 жылға дейін аяқталмады). Бұл Мемлекеттік қауіпсіздік қызметінде наразылық тудырды, ол терроризмге қарсы күрестегі Бельгияның халықаралық серіктесі ретіндегі орнын беруге мәжбүр болды. 2006 жылы қауіпті жобалау орталығының құрылуы да көңіл көтеруге себеп болды, бұл орталық 2004-2005 жылдары Мадрид пен Лондонға жасалған террористік шабуылдарға жауап ретінде мұндай орталықтарды құру туралы еуропалық келісімнің салдары болды. Бәсекелестіктен және тіпті ескіруден қорқып, Мемлекеттік қауіпсіздік басшысы Коенрад Дассен Қауіпті талдауды үйлестіру бөлімін (CUTA) құруға кедергі келтіруге белсенді түрде тырысты. Алайда, Дассен Мемлекеттік қауіпсіздік қызметінің құпиясын ашуға тырысты, 2005 жылы алғаш рет мемлекеттік қызметтің қызметі туралы есеп жариялады, сол жылы Мемлекеттік қауіпсіздік өзінің 175 жылдығын тарихы мен қызметі туралы конференция мен кітаппен атап өтті. Алайда, қызмет күрд террорисінің қашуына ұялғандықтан, VSSE офицерлері үй қамауында оны күзетуге тағайындалған. Дассен күдіктілерді күзету барлаудың жұмысы емес, полицияның жұмысы екенін айтып, отставкаға кетті. Осы жылдары Бельгияның барлау қызметі парламенттік тексеру комитетінің I комитетінің бақылауына бейімделді. Қызметті қайта ұйымдастыру және жаңғырту баяу жүргізілді, ал I комитет жүргізген алғашқы аудитте бірқатар кемшіліктер анықталды. Алайда, мәселенің түбінде қауіпсіздік қызметтерінің жеткіліксіз қаржыландырылуы және саяси ықыластың болмауы жатты. Қызметтің техникалық бақылау операцияларын жүргізуге рұқсат алған кезде қайта ұйымдастыру қажет болды, бұл үшін жабдық ғана емес, сонымен қатар 2010 жылғы BIM заңымен берілген әдістерді пайдалануды дұрыс негіздеуге қабілеттілік қажет болды. 2010 жылдары VSSE шпиондық қызметтің бұрынғыдан гөрі өркендеп дамып жатқанын анықтады, бұл Еуропалық Одақтың түрлі институттары орналасқан Брюссельдегі құнды және құпия ақпараттың нәтижесі болды. CUTA және VSSE Сириядағы қақтығыстың басында шетелдік жауынгерлердің елге оралу қаупі туралы ескерткен алғашқы қауіпсіздік қызметтері болды. Шетелдік жауынгерлердің саны артқан сайын, қызмет тез арада толып кетті, ал қосымша қаржылық қолдау туралы өтініштер үкімет тарапынан, тіпті VSSE шекаралық Вервьер қаласында шабуыл жоспарлаған террористік топты жойған ақпарат ұсынғаннан кейін де орындалмады. 2015 жылдың 13-14 қарашасында Парижде болған шабуыл Бельгияның террористік қызметтің орталығы екенін көрсетті, бұл байланыс 2016 жылдың 22 наурызында Бельгияның ұлттық әуежайы мен Еуропалық тоқсанның метро вагонындағы жарылыстармен қанды расталды. Шабуылдарды болдырмауға әкелген жағдайларды парламенттік комиссия зерттеді, ол қауіпсіздік қызметтерінің адам күшін және бюджетін едәуір ұлғайтуды, әртүрлі қатысушыларды жақсы интеграциялауды, сондай-ақ ақпаратты басқару мен бөлісуді жақсартуды ұсынды. 2016 жылдан бастап VSSE ұзақ күткен қаржылық инъекциялардың көмегімен терроризмге қарсы күштерін арттырды. Басқа қауіпсіздік қызметтерімен де бұрын-соңды болмаған деңгейдегі ынтымақтастық жүргізілуде. Барлау қызметінің жұмысын жұртшылықтың түсінуін одан әрі қолдау үшін VSSE өзінің құқықтық базасының 20 жылдығын атап өту үшін өзінің веб-сайтын іске қосты және жеті жылдан кейін алғаш рет қызмет туралы есеп жариялады. 2022 жылы VSSE ФБР-ге ирактық террорист туралы хабар берді. Осылайша, АҚШ-тың бұрынғы президенті Джордж Бушқа жасалған қастандық жоққа шығарылды.

Парламент бақылауы

1980 жылдары бірнеше оқиға, оның ішінде Брабанттағы супермаркеттердегі өлтірулер, «Күресетін Коммунистік Ұяшықтар» және «Вестленд Жаңа Пост» сияқты неонацистік террористік ұйымдардың әрекеттері елдің полиция және барлау қызметтерінің қызметі мен тиімсіздігіне назар аударды және сын тудырды. 1991 жылы екі үкіметтік сауалдан кейін, бұрын ешқандай сыртқы бақылауға бағынбаған осы органдарды Бельгияның федералдық парламентінің бақылауына алу мақсатында тұрақты парламенттік комитет – I комитет құрылды. Осы органдардың міндеттері мен жұмыс әдістерін реттейтін заңнама 1998 жылы қабылданды.

Құқық

Қауіпсіздік қызметінің өкілеттіктері 1998 жылғы 30 қарашадағы Барлау қызметтері туралы заңмен берілді. Бельгияның барлау қызметі полицейлік өкілеттікке ие емес және тек ақпарат жинауға және талдауға ғана қабілетті. 2010 жылғы «Арнайы барлау әдістері туралы» заңға («Wet op de Bijzondere Inlichtingenmethoden», BIM) сәйкес, BIM әдістері техникалық құралдарды пайдаланып бақылау жүргізуге және байланыстың қызметін ұстап алуға мүмкіндік береді. Олардың қолданылуы операция барысында және одан кейін І комитеттің қатаң бақылауында болады, ал әдістің қолданылуы заңсыз деп табылса, бақылау органы оны тоқтата алады. Ең жоғары деңгейдегі кірісуші BIM әдістері алдын ала арнайы тағайындалған үш судьядан тұратын жеке комитет, BIM комиссиясы тарапынан мақұлдалуы тиіс, және олар І комитет тарапынан операция барысында және одан кейін қайтадан тексеріледі. Қолданылған әдістердің көп бөлігі (соңғы жылдары 1500-2000 аралығында) ұялы телефон нөмірлерін анықтау және сәйкестендіруге қатысты, бұл терроризмге қарсы күреспен байланысты.

Әдебиет және дереккөздер

Л. Кьюнингс, ХІХ ғасырдағы Брюссельдегі құпия полиция, «Ақпарат және ұлттық қауіпсіздік» журналы, 1989. C. Carpentier & F. Moser, «La Sûreté de l'État»: тұрақсыздықтың тарихы, Отиньес, 1993. L. Van Outryve, «Les services de renseignement et de sécurité», Брюссель, CRISP курьері, 1999. Ф. Кастекер, Бельгиядағы шетелдік полиция, 1840-1940 жылдар. Қонақ жұмысшыларды құру, Нью-Йорк – Оксфорд, 2000. М. Кульс, К. Дассен, Р. Либерт, П. Понсарц (ред.), «La Sûreté». Мемлекеттік қауіпсіздіктің 175 жылдығына арналған эсселер, Брюссель, Politeia, 2005.