Кіріспе

Музыкалық ұлтшылдық – белгілі бір елге, аймаққа немесе этностық топқа тән музыкалық идеялар мен мотивтерді пайдалану, мысалы, халық әндері мен мелодиялары, олардан шабыттанған ырғақтар мен гармониялар.

Тарих

Музыкалық қозғалыс ретінде ұлтшылдық 19-ғасырдың басында саяси тәуелсіздік күрестерімен байланысты туындады және халық әндерін, халық билерін немесе ырғақтарын пайдалану, немесе опералар, симфониялық поэмалар немесе музыканың басқа да түрлерінде ұлттық тақырыптарды қабылдау сияқты ұлттық музыкалық элементтерге ерекше назар аударумен ерекшеленді. Еуропада жаңа мемлекеттер құрылғанда, музыкадағы ұлтшылдық – итальяндық, француздық және әсіресе неміс дәстүршілдерінің қалыптасқан стандарттарынан композиторлардың өзін алып қашуы нәтижесінде, еуропалық классикалық дәстүрдің басымдығына қарсы реакция болды. Ұлтшылдықтың пайда болу тарихы туралы нақтырақ пікірлер әртүрлі дауларды тудырады. Бір көзқарас бойынша, ол Наполеонға қарсы азаттық соғысынан бастау алды, бұл Германияда Вебердің "Der Freischütz" (1821) операсы мен кейін Рихард Вагнердің герман мифологиясына негізделген эпикалық драмаларына жағдай жасады. Соған шамамен бір уақытта Польшаның үш бөлісші державадан тәуелсіздік алу үшін күресі Шопеннің фортепиано шығармаларында және "Польша әуендеріне арналған фантазия" немесе "Революциялық этюд" сияқты оркестрлік композицияларында ұлттық рухты ояндырды. Сәл кейінірек Италияның Австриядан тәуелсіздікке ұмтылысы Джузеппе Вердидің көптеген операларында көрініс тапты. Музыкалық ұлтшылдықпен ең көп байланысты елдер мен аймақтар: Ресей, Чехия, Польша, Румыния, Венгрия, Скандинавия, Испания, Ұлыбритания, Латын Америкасы және АҚШ.

Этномузыкологиялық көзқарас

Этномузыкологиялық зерттеулер жиі әлемдегі музыка мен ұлтшыл қозғалыстар арасындағы қарым-қатынасқа назар аударады, бұл ғаламдану мен оның ілеспе идеалдарының нәтижесінде пайда болған қазіргі заманғы ұлттық мемлекеттің тууына байланысты, империалистік кезеңге дейінгі әлеммен салыстырылады. Қазіргі зерттеулерде ұлтшыл қозғалыстарда қолданылған музыканың мысалдары ретінде Томас Туриноның 1970 және 80-жылдардағы Зимбабве тәуелсіздік қозғалысы туралы зерттеулерін атауға болады. ZANU ұлтшылдары мен олардың ZANLA партизандары саяси әндерді әлеуметтік-экономикалық топтардың кең ауқымын қамту құралы ретінде пайдаланды; дәстүрлі шона мәдени практикалары, музыканы қоса алғанда, ортақ мәдени негіз ретінде қарастырылды. Революциялық көшбасшы Роберт Мугабе партиялық жиналыстардың бір бөлігі ретінде тайпалық билерді ұйымдастырып, орындаған Жастар лигасының құрды. Жастар лигасы тәуелсіздік қозғалысымен байланыстырып, колониялық Африканың тайпалық музыкасын пайдаланып, колониялық Африканың бұрынғы үстемдігіне оралуға халықтың құштарлығын оятты. Алайда, Турино сондай-ақ "космополиттік" музыкалық стильдер мен дәстүрлі музыканың өзара әрекеттесуі ұлттық зимбабве музыкасын анықтайтынын түсіндіреді. Басқа зерттеулер ұлтшыл идеяларды таратуға мүмкіндік беретін жазу және хабар тарату технологияларына бағытталған. ХХ ғасырдың басында Ауғанстанда ауған радиосында ойналатын музыка хиндустандық, парсылық, пуштун және тәжік дәстүрлерін біріктіріп, ұлтшыл "идеологтардың" ықпалымен этникалық шекараларды жойды. Сол кезде ұлттық түрік мемлекеті Түркияны "батыстық" елге айналдыруға тырысып, еуропалық классикалық музыканы ауылдық аймақтарға таратуға тырысты, бірақ бұл аймақтар египеттік радионы таңдады.

Қазіргі заманғы көзқарастар мен сын

Кейбір авторлардың пікірінше, музыкалық ұлтшылдық – ұлттық қозғалыстардың саяси мақсаттарын ілгерілету үшін нақты этникалық, мәдени және әлеуметтік топтарға тән музыканы қабылдауды қамтиды. Музыкалық ұлтшылдықты постмодернистік сыншылар этникалық мәселені қарсылық және салыстырмалылық тұрғысынан қарастырады, әсіресе доминантты мәдениетке қатысты. Этномузыкология антропология және басқа да ғылымдармен бірге өз салаларын "деколонизациялау" тенденциясын ұстанғандықтан, ұлттық қозғалыстардағы музыканың рөліне қатысты жаңа зерттеулер этномузыкологтардың ұзақ мерзімді далалық зерттеулер дәстүрінде көрінеді. Кэтрин Хагедорнның 1990 жылдары елде бірнеше рет болып, жинаған революциядан кейінгі Куба ұлттық музыкасы туралы есебі, үкіметтің афрокубалық музыка мен би дәстүрлерін фольклор деп белгілеуінің және осы дәстүрді театрлық қойылымдарда драматургиялық мақсатта пайдалануының, дәстүрдің діни негізділігіне зиян келтіретінін көрсетеді.

Жекелігі мен шынайылығы

Этномузыкологиялық пәннің ішінде де, сыртында да жүргізілген көптеген талдаулар музыканың ұлттық сананың қалыптасуына маңызды үлес қосатынын көрсетеді. Питер Уэйд музыканың аморфты, өңделуге оңай табиғаты ұқсас музыканың әртүрлі, тіпті қарама-қарсы ұлттық ерекшеліктердің құрамдас бөлігі болуына мүмкіндік береді деп санайды. Мысалы, Уэйд Колумбияның Кариб теңізіндегі географиялық орнынан туындаған ерекше ұлттық музыкалық идентитігін атап көрсетеді. Глобализация елге енген кезде колумбиялықтар әртүрлі музыка түрлерін тыңдауға көшті, бұл Карлос Вивестің 1993 жылғы альбомында Кариб теңізінің жағалау аймағынан алынған 1930 жылдарғы валленто әндерінің жаңартылған нұсқаларына жол ашты. Әлемдік музыка ұлтшылдыққа қарсы қарастырылуы мүмкін, өйткені ол әртүрлі мәдениеттердің стильдерін біріктіру арқылы жаһандық көрерменге ұнау үшін жасалған. Бұл мәдени нағыздықты жоғалтуға және мәдени дәстүрді тауарға айналдыруға әкелуі мүмкін. (Этномузыкология#Глобализация тармағын қараңыз)

Франция

XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында Франциядағы «Société nationale de musique» француз музыкасын дамытуға арналған маңызды ұйым болды. Оның құрамына Ромен Буссин, Камиль Сент-Сенс, Алексис де Кастильон, Теодор Дубуа, Анри Дюпарк, Габриэль Форе, Сезар Франк, Жюль Гарсин, Эрнест Гиро, Жюль Массенет және Пол Таффанель кірді. Ұйымның мақсаттарының бірі – германдық музыкалық дәстүрге қарсы француз музыкасын қолдау және оны дамыту еді.

Украина

Украинада "Музыкалық ұлтшылдық" (музичний націоналізм) терминін 1905 жылы Станислав Людкевич енгізді. Осы тақырыптағы мақала украиналық классикалық музыканың әкесі саналатын Микола Лысенкоға арналған. Людкевич Лысенконың ұлтшылдығы орыс музыкасындағы Глинканың ұлтшылдығымен шабыттандырылғанын, бірақ оның музыкасында, әсіресе аспаптық музыкасында батыс, атап айтқанда неміс дәстүрінің де маңызды екенін тұжырымдайды. В. Грабовский пікірінше, Станислав Людкевичтің өзі де Украинаға арналған көптеген шығармалары мен украиндық халық әндері мен поэзиясын украин классикалық музыкасында қолдану туралы көптеген зерттемелерінің арқасында маңызды ұлтшыл композитор және музыка зерттеушісі ретінде қарастырылуы мүмкін. Украиндық фольклордан шабыт алу одан бұрын да байқалады, әсіресе Максим Березовскийдің (1745–1777), Дмитрий Бортнянскийдің (1751–1825) және Артемий Ведельдің (1767–1808) шығармаларында. Семен Хулак Артемовский (1813–1873) алғашқы украин операсының ("Запорожец за Дунаем", 1863 жылы премьерасы өткен) авторы деп есептеледі. Лысенконың дәстүрін Кирилло Стеценко (1882–1922), Микола Леонтович (1877–1921), Яков Степовой (1883–1921), Александр Кошец (1877–1944) және кейін Левко Ревуцкий (1889–1977) сияқтылар жалғастырды. Сонымен қатар, украин музыка зерттемелерінде "ұлтшылдық" термині қолданылмайды (мысалы, онда мұндай термин кездеспейді). Бұған қоса, Людкевичтің "Музыкалық ұлтшылдық" мақаласы КСРО-да тыйым салынды және 1999 жылы жарияланғанға дейін кеңінен танымал болған жоқ.