Кіріспе

Манкс ағылшын тілі (Manks English) немесе Англо-Манкс (Anglo Manks; ) – Ман аралында сөйленген ағылшын тілінің тарихи диалектісі, бірақ қазіргі кезде оның қолданылуы азайып барады. Ол манкс тілінен, гойдель тіліне жататын тілден, көптеген сөздерді қарыз алған, сондай-ақ ағылшын тілінің басқа түрлерінен, тіпті кельт тілдері қолданылған немесе бұрын қолданылған аймақтардың диалекттерінен де (мысалы, уэльс ағылшын тілі және ирланд ағылшын тілі) ерекшеленеді. Ертедегі Англо-Манкс тілінде галлик және көне норвегия тілдерінен алынған сөздер болған, бірақ Солтүстік-Батыс Англиядағы Ливерпуль және Ланкаширдің сөйлеу әсері де болды. Манкс тарихшысы және тіл білімі маманы Артур Уильям Мур бұл диалектінің әрбір елді мекенде сәл өзгешеленгенін, бірақ бірдей тіркестер мен сөздер бүкіл аралға тарағанын атап көрсеткен. Мурдың «Англо-Манкс диалектісінің сөздігі» (Оксфорд университетінің баспасы, 1924) және В. Уолтер Гиллдің «Манкс диалектісінің сөздері мен тіркестері» (J. W. Arrowsmith, 1934) осы диалектінің кең таралған кезеңін көрсетеді. Ақын Т. Е. Браун – Манкс диалектін өз шығармаларында алғаш қолданған авторлардың бірі. 20 ғасырдың басында Кушаг, Дж. Дж. Книн, Кристофер Р. Шиммин және Хуан Ноа диалектте өлеңдер мен пьесалар жазды. 20 ғасырдың ортасында Кэтлин Фарагер диалектте өлеңдер жазды. Иммиграция және, әсіресе, Ұлыбританиядан келген мәдени ықпалдар диалекттің жоғалуына себеп болды, тек бірнеше сөздер мен тіркестер ғана сақталды.

Зерттеу

Манкс ағылшын тілі ерекше жақсы зерттелген. 19 ғасырда Кирк Кристо және Кирк Патрик Александр Джон Эллистің "Ерте ағылшын тілінің айтылуы" атты еңбегі үшін жұмыс істеген геодезистермен зерттелген. 20 ғасырда Мэн аралындағы аймақтар ағылшын диалектілерін зерттеу және Шотландияның тіл білімі зерттеулерімен қамтылған. Бұл зерттеулер үшін таңдалған екі аймақ – Андреас және Ронагу; жергілікті диалекттердің жазбалары қазір Британ кітапханасы арқылы тегін онлайн қолжетімді. Йорк университетінің түлегі Джеймс Хиткотт "Мэн аралындағы социолингвистикалық өзгерістер" тақырыбында бакалаврлық диссертациясын жариялаған, оның бір данасы Манкс ұлттық мұра кітапханасы мен мұражайында сақтаулы.

Астарлы ойлар мен сөз алмастыру

Кеменің бортында қоянға, не қоярға, не тышқанға, не мысыққа есім қоюға тыйым салынған. Қоянды «үлкен құлақты», қоярды «помет», тышқанды «сакоте», ал мысықты «скребчер» деп атаған. sign=Edward Faragher 1831–1908|source=Skeealyn 'sy Ghailck Ирландия теңізіндегі ауа райының болжаусыздығы балық аулауды қауіпті кәсіпке айналдырған. Теңізшілердің өте ырымшыл болуына байланысты, кемеде жүргенде кейбір сөздерді немесе әрекеттерді қолдануға тыйым салынған (мысалы, қоянды «конни» деп атау немесе сыбызғылау). Кейбір есімдер басқаларымен ауыстырылды – «тышқан» «сакоте» немесе «ұзын құйрықты» деп аталды. Бұл қазіргі заманғы ырымға айналды, онда «тышқан» сөзі (мэнкс тілінде «roddan») кемеде болмаған жағдайда да бақытсыздық әкеледі деп саналады. Бұл теңіз тыйымы көптеген тыйымдардың бірі болған және құрлықта қолданылмаса да, бұл сөздің сәттілік әкелмейтініне қатысты кең таралған қазіргі заманғы сенімге айналды. Кейбіреулер теңіз тыйымын типтік мэнкс практикасы ретінде қабылдады, тіпті ежелгі мэнкс халқы бұл сөзді немесе оның мэнкс баламасын «roddan» қолдануда ешқандай алаңдамаған. Қазіргі уақытта тіпті жергілікті емес және ырым-жырымға сенбейтін адамдар да «тышқан» сөзін қолданбайды, мүмкін оны маңызды деп санайтындармен үйлесуге тырысып немесе халықтық болып көріну үшін. Шындығында, бұл түпнұсқа теңіз тыйымының бұрмаланған түрі. Жаңа англо-мэнкс диалектісінде тышқанды атау үшін қолданылатын баламалы сөздер: [[Longtail (тышқан)] және r a t (жақында қолданыла бастаған сөз).