Кіріспе

Бұл эстетика тарихы.

Ежелгі грек эстетикасы

Эстетикалық теорияға алғашқы маңызды үлес көбінесе ежегі грек философтарынан бастау алады деп есептеледі, олардың ішіндегі ең танымалдары Платон, Аристотель және Плотин. Осы кезеңдегі жазбаларды түсіндіргенде, классикалық грек тілінде «сұлулық» терминіне нақты эквивалент болған-жоқпын анықтау қиын екенін ескеру керек. Ксенофонт сұлуды жақсымен үйлесімді деп санады, ал екеуі де пайдалы нәрсеге келтіріледі. Кез келген сұлу зат оның қандай да бір рационалды мақсатына қызмет етуіне байланысты осылай аталады: адамның қауіпсіздігі немесе ләззаты. Сократ болса, сұлу заттың сезім мен ойға беретін дереу ләззатына қарағанда, өмірдің қажетті мақсаттарына жетудегі сұлулықтың күшін баса көрсетті. Оның тұжырымы сұлулықтың салыстырмалылығын көрсетеді. Ал Платон сұлулықтың абстрактілі форма ретінде бар екенін мойындады. Сондықтан ол абсолютті және міндетті түрде сезімтал санамен байланысты емес.

Платон

Платонның осы тақырыптағы көзқарастары туралы диалогтардан анық түсінік алу, этикалық жақсылықтан гөрі кем қиындық тудырмайды. Олардың кейбіреулерінде Платондық Сократ әдеміліктің әртүрлі анықтамаларын жеткіліксіз деп қабылдайды. Сонымен қатар, Платонның санасы абсолютті сұлулық тұжырымына бейімделгенін, ол оның идеялар схемасында немесе өзінен-өзі қалыптасқан формаларда орын алған деген қорытындыға келуге болады. Бұл нағыз сұлулық – басқа бір нәрседегі қасиет ретінде табылмайтын нәрсе, себебі бұл тек әдемі заттар, әдеміліктің өзі емес. Махаббат (Эрос) осы таза идеяға ұмтылыс тудырады. Басқа жерде жанның өзіндік сұлулықты сезінуі – оның дүниеге келмес бұрынғы өмірін еске түсіруі дейді. Әдемілік идеясының қандай нақты формаларда көрініс табатыны туралы Платонның пікірі толыққанды емес. Оның абсолютті сұлулық теориясы, оның сезімдік ләззатқа ғана үлес қосуы туралы түсінікке оңай бейімделмейді, ол кейбір диалогтарда оған еңкейгендей көрінеді. Ол өзіндік сұлулықты ақиқат пен жақсылық тұжырымдарымен теңестіруге бейім, осылай Платонның калокагатия формуласы пайда болды. Оның еңбектерінде әдемі нысандардың ортақ элементі туралы түсінік болса, ол – пропорция, үйлесімділік немесе олардың бөліктерінің біртүтастығы. Ол біртүтастықты ең қарапайым қырынан, тіпті сызықтың тегістігі мен түстің тазалығы арқылы көрсетеді. Ол сананың сұлулығын мойындайды және сұлу сана мен сұлу дененің бірігуінде пропорцияның ең жоғары сұлулығы бар деп санайды. Ол өнерге жағымсыз қарайтын, оны еліктеудің (мимезис) амалы деп есептейтін, ол бізді рационалды түйсіктің жарқын аймағынан сезімнің көріністерінің көлеңкелі аймағына тағы бір қадам алға жылжытады. Сәйкесінше, ол идеалды республика жоспарында өнерді мүмкіндігінше моральдық және саяси тәрбие құралы ету үшін ақындарды және т.б. қатаң цензурамен қамтамасыз етті. Платонның поэзия туралы ойларының мысалы: «Біз құрметтейтін ұлы поэмалардың авторлары ешқандай өнер ережесі арқылы жетістікке жетпейді; олар шабыт күйінде әдемі үнді әндерін шырқайды, және, өздері емес, рухқа ие болып сезінеді».

Аристотель

Аристотель Платоннан өзгеше, әдемілік пен өнердің белгілі бір принциптерін жасады, бұл оның поэзия және риторика туралы трактаттарында ең анық көрінеді. Ол, сұлулықтың берген ләззатында барлық құштарлық пен тілексіздіктің болуын, оның тағы бір ерекшелігі деп санады. Аристотель (Метафизикада) сұлулықтың жалпыға ортақ элементтерін рет (taxis), симметрия және анықтық немесе белгілі бірлік (to orismenon) деп тапты. «Поэтикада» ол тағы бір маңызды жайтты қосты, атап айтқанда, белгілі бір мөлшерді; нысан тым үлкен болмауы керек, ал қабылдаудың айқындығы үшін тым кішкентай болмауы да керек. Аристотель адамдардың жақсылығына құштар болды, себебі ол «жақсы өмір сүру үшін оның қасиеттерін орталыққа қою қажет» деп есептеді. «Саясатта» ол былай деп жазады: «Адамдардың көпшілігі жақсылықты қалайды, әкелерінің мұрасын ғана емес». Жақсылықты толық түсіну үшін Аристотель әдемілікті де зерттеді. 1902 жылғы «Британ энциклопедиясында» айтылғандай, Аристотель «абсолютті әдемілік туралы ұғымдарды елемейді, сонымен бірге әдемілікті жақсылықтан ажыратуға тырысады». Аристотель адамдардың «өмір сүрудің мәнін толық түсінгендері жақсылыққа жете алады» деп түсіндіреді. Барокко эстетикасының негізгі ұғымдары, мысалы «кончетто» (concetto), «зейін» (acutezza, ingegno) және «таңғажайып» (meraviglia) 1654 жылы Эммануэле Тезауроның «Il Cannocchiale aristotelico» («Аристотельдік телескоп») атты еңбегі жарық көргенге дейін әдеби теорияда толық дамымаған еді. Бұл маңызды трактат Джанбаттиста Мариноның «Адоне» эпосы мен испан иезуит философы Балтазар Грасианның еңбектерінен шабыттандырылып, метафораны бейнелердің жалпыға ортақ тілі және жоғары интеллектуалды акт ретінде, бір мезгілде жасалма және шындыққа қол жеткізудің эпистемологиялық артықшылықты жолы ретінде дамытты.

Беллори

1664 жылы римдік өнер теоретигі және Пуссеннің жақын досы Джованни Пьетро Беллори Римдегі Сан-Лука академиясында "Л'идея дель питторе, делло скульторе е делло архитекто" атты дәріс оқыды. "Идея" 1672 жылы Беллоридің "Le vite de' pittori, sculptori et architetti moderni" еңбегінің алғы сөзі ретінде жарияланды. Одан бері ол классицизм қағидаларының ең алғашқы тұжырымдамаларының бірі ретінде белгілі бір мәртебеге ие болды. Беллори үшін, Плотиннің неоплатондық эстетикасының ықпалымен, "жоғары және мәңгілік интеллект" өзінің өзінен көп қырлы табиғаттың жоғары архетиптерін, "Идеяларды" – "табиғи сұлулықтың кемелдігі" ретінде жасады, ал антик заманғы суретшілер табиғаттан асып, жоғарыдағы "Идеяның" өзіне қарады. Беллори "идеалдық сұлулық" ұғымының қалыптасуына зор үлес қосты. Эрвин Панофскийдің сөзіне сәйкес, Беллори өнер теоретигі ретінде Винкельманға алдасты. Винкельманның "идеалдық әдемілік" туралы теориясы, оны "Geschichte der Kunst des Altertums" еңбегінде баяндайтын болса, Беллоридің "Идеясының" мазмұнымен толық сәйкес келеді (Винкельман Рафаэль мен Гвидо Ренидің хаттарымен танысуы үшін де осы тұжырымдамаға қарыз). Винкельман өзі де бұл қарызды ашық мойындайды. Драйден "Поэзия мен суретшіліктің салыстыруы" атты эссесінде, Дю Фреснойдің "De arte graphica" латын поэмасының аудармасына кіріспе ретінде, Беллоридің "Идеясынан" ұзақ үзінді енгізеді. Беллоридің тұжырымдамасы арқылы идеалдық сұлулық ұғымы Франция, Германия және Англияда, жалпы өнер сын тұрғысынан енгізіліп, 19 ғасыр бойы сақталды.

Аддисон

Джозеф Аддисонның "Көңіл қиялы туралы очерктері" "Spectator"-ға жарияланды, олар халыққа танымал әдебиетке жатса да, ғылыми талдаудың бастауын қамтиды. Көруден бастау алатын қиялдың ләззаты (алғашқыда көзден туындайтын) екі түрге бөлінеді: 1) біріншілік ләззаттар, олар толығымен көз алдымыздағы нәрселерден туындайды; және 2) екіншілік ләззаттар, көрінетін нәрселердің ойларынан туындайды. Екіншісі, барлық еліктеу мен өткірлік негізі болып табылатын ұқсастықтың дұрыс танылуы арқылы едәуір кеңейеді. Аддисон сонымен қатар, эстетикалық талғамдарымызға қауымдастықтың әсерін белгілі бір деңгейде мойындайды.

Шафтсбери

Шафтсбери – сұлулық туралы интуициялық жазған алғашқы жазушы. Оның «Сипаттамаларында» әдемі мен жақсы бір идеалдық түсінік ретінде біріктірілген, бұл Платонмен ұқсас. Материяның өзі ұсқынсыз. Әлемнің реті, онда барлық сұлулық жатыр, рухани принцип, ал қозғалыс пен өмірдің бәрі – рухтың туындысы. Сұлулық принципі сыртқы сезіммен емес, жақсылықты да сезінетін ішкі немесе моральдық сезіммен қабылданады. Осы сезім ғана нағыз ләззат сыйлайды, атап айтқанда, рухани ләззат.

Хатчесон

Фрэнсис Хатчесон өзінің «Жаралғылық философиясы жүйесі» еңбегінде Шафтсберидің көптеген идеяларын қабылдағанымен, заттардағы тәуелсіз, өзінен туған сұлулыққа толық қарсы шығады. «Барлық сұлулық, – дейді ол, – оны қабылдап тұрған сананың сезіміне байланысты». Сұлулықтың бір себебі қарапайым сезімде, мысалы, түс немесе дыбыс тембрінде емес, бөліктердің белгілі бір ретінде немесе «әртүрліліктің арасындағы біркелкілікте» жатыр. Бұл принципті ажырататын қабілет – ішкі сезім, ол «барлық заттардан сұлулық идеяларын қабылдауге бағытталған пассивті күш» деп анықталады, мұнда әртүрлілікте біркелкілік болады. Бұл ішкі сезім сыртқы сезімдерге өте ұқсас: оның жұмысының нәтижесінде туындайтын ләззаттың дереулігі және одан әрі оның әсерлерінің қажеттілігі. Әдемі нәрсе, қалаған немесе қаламаған күйде, әрқашан әдемі болады. Ол сұлулықтың екі түрін ажыратады: абсолютті немесе бастапқы және салыстырмалы немесе шамамен. Соңғысы басқа нәрсенің көшірмесі немесе ұқсастығы ретінде қарастырылатын объектіде байқалады. Ол «нақты көшірме түпнұсқасы мүлдем сұлу болмаса да, әдемі болуы мүмкін» екенін нақты айтады. Ол осы сұлулық сезімінің баршаға ортақтығын дәлелдеуге тырысады, өйткені барлық адамдар, олардың зиялық қабілеттерінің артуына қарай, керісіне қарағанда біркелкілікке көбірек риза болады.

Александр Готлиб Баумгартен

Мүмкін, тәуелсіз эстетикалық теорияны дамытқан алғашқы неміс философы Баумгартен болды. Оның ең танымал еңбегі – «Эстетика» еңбегінде, ол Лейбниц-Вольффианның білім туралы теориясын толықтырды, түсініктің анық ғылыми немесе «логикалық» біліміне сезімдер арқылы алынған білімді қосты, және оған «эстетикалық» деген ат берді. Сондықтан Баумгартен эстетика терминін «жасаған» деп есептеледі. Оның пікірінше, сұлулық – мінсіз сезімдік біліммен байланысты. Баумгартен талғамды зихилық актісіне дейін кемітеді және сезім элементін назарға алмайды. Оның ойынша, табиғат – сұлулықтың ең жоғары бейнесі, демек өнер табиғатты мүмкіндігінше дәл еліктеу арқылы өзінің ең маңызды міндетін орындауы керек.

Бёрк

Берктің "Биік және әдемі идеялардың шығу тегі туралы зерттеуі" атты еңбегіндегі болжамдары, ағылшын жазушыларының осы мәселені психологиялық тұрғыдан қарастыруға және физиологиялық мәліметтерді пайдалануға бейім екенін көрсетеді. Ол әдеміліктің элементтерін былай анықтады: (1) кішілігі; (2) тегістігі; (3) жұмсақ қисықтардағы бағыттың біртіндеп өзгеруі; (4) нәзіктігі немесе қажу сезімі; (5) жарықтығы, тазалығы және түстің жұмсақтығы. Ал биік – бұл негізінен таңғалысқа айналады, ол әрқашан қорқыныш элементін сақтайды деп есептейді. Сондықтан, "шексіздік сананы ләззатты қорқынышпен толтыруға бейім". Берк осы эстетикалық сезімдердің «тиімді себептерін» басқа сезімдерге ұқсас көру жүйкелерінің әсерінде, атап айтқанда, жүйке талшықтарының босаңсуының тыныштандыру әсерінде іздейді. Оқырманның назарынан бұл теорияның өрескелдігі мен шектеулілігі қашпауы мүмкін.

Кант

Иммануил Канттың эстетикалық үкімдер теориясы бүгінгі күнге дейін қызу талқылауларға түсетін эстетикалық теория болып табылады. Кант кез келген сезімдік тәжірибеге сілтеме жасау үшін "эстетика" ("Ästhetik") терминін қолданатынын атап өту маңызды. Философияның бір саласы ретінде эстетикаға ең маңызды еңбек – оның "Тақырымдық қабілет туралы сын" кітабының бірінші жартысы, яғни "Эстетикалық тақырымдық қабілет туралы сын". Ол екі негізгі бөлімге бөлінеді: сұлулықты талдау және қаһарлылықты талдау, сонымен қатар көркем өнер тәжірибесін де қарастырады. Кант үшін сұлулық заттың ішінде жатпайды, ол заттың шабыттандырған қиялы мен түсініктің "еркін ойынынан" туындайтын ләззат ретінде анықталады – нәтижесінде біз оны әдемі деп атаймыз. Мұндай ләззат тек жай ғана ұнатудан артық, себебі ол мүдделі болмай, еркін болуы керек, яғни объектінің бір мақсатқа жету құралы ретінде пайда болуына тәуелді болмауы керек. Әдемілік сезімі субъективті болғанымен, Кант "әдемілік көз қарасында" деген тұжырымнан асып түседі: егер бір нәрсе маған әдемі болса, мен басқалар үшін де солай болуы керек деп ойлаймын, тіпті мен ешкімге әдемілікті дәлелдей алмасам да. Кант сондай-ақ эстетикалық үкім әрқашан "жеке", яғни дара болып табылады, "Осы зат (мысалы, гүл) әдемі" деген формада айтылады. Ол "осындай белгілі қасиеттері бар барлық заттар әдемі" деген жалпыға бірдей эстетикалық үкімге жетуге болады деген пікірді жоққа шығарады. (Мұндай үкім логикалық, эстетикалық емес.) Канттың эстетикасында табиғат – сұлулықтың басты үлгісі, ол көркемдік ләззаттың көзі ретінде өнерден жоғары тұрады, ол тек "Эстетикалық тақырымдық қабілет туралы сын" кітабының үшінші бөлімінің соңғы тарауларында қарастырылады. Осы соңғы абзацтарда ол бұрынғы еңбектерімен байланыстыра отырып, әдеміліктің ең жоғары мағынасы – моральдық жақсылықты бейнелеу екенін айтады, бұл тұрғыда ол Раскиннен де асып түседі.

Шеллинг

Фридрих Вильгельм Жозеф Шеллинг – өнер философиясын тұңғыш рет жасауға тырысқан ойшыл. Ол оны трансценденттік идеализм жүйесінің үшінші бөлігі ретінде, теориялық және практикалық философиядан кейін дамытады. (Шеллингтің Werke, Bd. v., және Дж. Уотсон, Шеллингтің трансценденттік идеализмі, 7-тарау, Чикаго, 1882 ж.) Шеллингтің пікірінше, суретке жаңа философиялық мағына беріледі, себебі пәннің субъекті мен объектісінің бірлігі – қарапайым қабылдау мен ерік-жігерде жартылай жасырылған – тек көркемдік қабылдауда ғана айқын көрінеді. Өнер туындысындағы интеллект өзінің нағыз болмысын толыққанды сезінуі шексіз қанағат сезімімен бірге жүреді. Осылайша, абсолюттің ашылуын қамтамасыз ету арқылы өнер табиғаттан ғана емес, сонымен қатар философиядан да жоғары мәртебеге ие болады. Шеллинг сұлулықтың нақты формаларына көп жарық түсірмейді. Оның өнерді субъекті мен объектінің қарама-қайшылығына негізделген жіктелуі – күрделі құрылымдағы ерекшелік. Ол өз тұжырымдамасын классикалық трагедияға әсерлі түрде қолданады.

Гегель

Георг Вильгельм Фридрих Гегельдің философиялық жүйесінде өнер абсолюттік рухтың бірінші сатысы ретінде қарастырылады. (Сондай-ақ, Werke, Bd. Х. және Босанкеттің Гегельдің көркем өнер философиясына кіріспесі). Осы сатыда абсолюттік сезімдік қабылдауға тікелей ұсынылады, бұл идея автордың Канттың сұлулықтың "субъективтілігі" туралы доктринасынан толық үзіліске түскенін көрсетеді. Сұлулық – сезімге немесе сезімдік орта арқылы өзін көрсететін идеал ретінде анықталады. Ол өзінің өмірін көрініс немесе сыртқы түрде (Schein) табады делінеді, сондықтан ол шындықтан ерекшеленеді, ол сезімдік емес, бірақ ой үшін сезімде қамтылған әмбебап идея. Сұлулықтың формасы – көптіктің бірлігі. Түсінік (Begriff) бөлшектердің өзара байланыстылығын (бірлігін) қажет етеді, ал шындық бөлшектердегі еркіндіктің сыртқы түрін (Schein) талап етеді. Ол табиғаттың сұлулығын түсінік пен шындықтың тікелей бірлігі ретінде жан-жақты талқылайды және органикалық өмірдің сұлулығына ерекше мән береді. Бірақ Гегель Шеллинг сияқты, өнерде сұлулықтың ең жоғары ашылуын табады. Өнер идеяны айқын жарыққа шығару арқылы, сыртқы әлемді оның өмірі мен рухани жандануымен көрсету арқылы табиғат сұлулығының жетіспеушіліктерін толықтырады. Ежелгі және қазіргі заманғы әртүрлі өнер түрлері материя мен форманың әртүрлі комбинацияларына байланысты. Ол жеке өнер түрлерін форма мен материяның салыстырмалы басымдығы принципі бойынша жіктейді, ең төменгісі – сәулет, ең жоғарысы – поэзия.

Гегельдіктердің диалектикасы

Гегельдік тұжырымдаманың қызықты дамуын Гегельдің шәкірттері, мысалы, Г.Х.Вайс және Ж.К.Ф.Розенкранц, сұлулықты, сұмдықты, ұлылықты және т.б. арақатынаста диалектикалық тұрғыдан қарастыруында кездестіруге болады. Гегель мектебінің ең маңызды туындысы – Ф.Т.Вишердің (Esthetik, 3 Theile, 1846–1854) жариялаған эстетиканың толымды жүйесі. Ол Гегельдік ойлау мен терминологияның қиындықтарын көрсетеді, бірақ өнерді қарастыруда білімге толы және ойға жетелейтін еңбек.

Шопенгауэр

Эстетикалық проблеманы Кант жүйесіндегі белгілі бір бағыттардан бастау алған тағы екі философ, атап айтқанда Шопенгауэр мен Гербарт зерттейді. Шопенгауэр ("Дүние ерік пен идея ретінде" еңбегін де қараңыз, Р. Б. Холдейн аударған, көбінесе 1-том, 219–346 беттер), Канттың сұлулықтың субъективтігі туралы тұжырымын да қабылдамай, эстетикалық зерделеуде интеллекттің еріктен толық азаттығын тапты. Осындай зерделеуде сана таза интеллектілік формалармен толады, ол оларды "Платондық идеялар" деп атайды, олар еріктің белгілі бір деңгейдегі бейнелеу толықтығындағы объективациясы болып табылады. Ол көркемдік зерделеу күйін, еріктен азат болған таза интеллект ретінде, өмірдің азабынан жеңіліп, шаттыққа толы экстазға қол жеткізілетін күй ретінде жоғары бағалайды. Оның пікірінше, барлық нәрсе белгілі бір дәрежеде әдемі, ал сұмдық – еріктің толық емес көрінісі немесе объективациясы ғана. Осылайша, Шеллинг пен Гегельдің біршама назардан тыс қалдырған табиғаттың сұлулығы қайта жаңғыртылады.

Гербарт

Дж. Ф. Гербарт Канттың таза субъективті сұлулық туралы идеясынан шығудың тағы бір жолын ұсынды (Кербахтың "Werke" басылымы, Bd. II. 339 және одан кейінгі беттер; Bd. iv. 105 және одан кейінгі беттер және Bd. ix. 92 және одан кейінгі беттер). Шындығында, ол Канттың эстетикалық үкімді жеке ("индивидуалды") деп қарастыруын қабылдады; бірақ ол предикаттың (сұлулықтың) бір эстетикалық объектіге қатысты тұрақты түрде дұрыс екендігін баса көрсету арқылы оған белгілі бір деңгейде логикалық әмбебаптық сипат береді. Сонымен қатар, нақты объектілердің сұлулығын белгілі бір эстетикалық қатынастармен байланыстыру арқылы ол әмбебап эстетикалық үкімдердің мүмкіндігін қабылдады (жоғарыдағымен салыстырыңыз). Ол сұлулықты абстрактілі қатынастарға дейін төмендеткендіктен, формалист ретінде танылды және эстетикадағы формалистік мектептің негізін қалаушы атанды. Ол тек қатынастар ләззат сыйлайды деген тұжырыммен шығады – Канттың тілегі жоқ ләззат алу мағынасында; ал оның мақсаты – осы ләззатты тудыратын «эстетикалық элементарлық қатынастарды» немесе ең қарапайым қатынастарды анықтау. Бұл қатынастар ерік-жігерді де қамтиды, сондықтан, оның айтуынша, этикалық үкімдер белгілі бір дәрежеде эстетикалық формаға келтіріледі. Оның сезім қабылдауы объектілерінің эстетикалық қатынастарының классикалық мысалы – дыбыстар арасындағы үйлесімділік. Оның пікірінше, гармония ғылымы музыка үшін осы эстетикалық тәжірибелердің басқа салалары үшін де жасалуы тиіс нәрсені жасады. Бұл элементарлық қатынастар туралы доктрина автордың өзара тежелуге және бірігуге бейімделген түсініктері, сондай-ақ осы процестерден туындайтын әртүрлі сезімдік тоналар туралы психологиялық доктринасымен байланыстырылған. Гербарттың шәкірттерінің бірі Роберт Циммерманн (Астетик, 1838) сұлулық және эстетикалық қабылдау мәселесін қарастырудың осы тәсілін кеңінен дамытып, толыққанды эстетикалық жүйеге жеткізді.

Лессинг

Готтольд Ефрем Лессинг өзінің "Лаоконында" және басқа да еңбектерінде өнердің ерекше қызметін оның мүмкіндіктерін қарастыру арқылы анықтауға ұмтылды. Ол поэзияның шектерін, сондай-ақ өнердің мақсаттары мен құралдарын анықтауға көп көңіл бөлді. Оның ең маңызды ерекшеліктерінің бірі – кеңістікте бір мезгілде болатын өнер түрлері мен поэзия және музыка сияқты уақыт бойынша бірінен соң бірі келетін өнер түрлері арасындағы айырмашылық, ол ұзақ уақыт бойы құндылығын жоғалтпады. Драмалық сын-тексерулерінде де ол поэтикалық шындық сияқты мәселелерде Аристотельдің тұжырымдамаларын жетілдіре отырып, оның негізгі қағидаларын дамытуға тырысты.

Гёте мен Шиллер

Иоганн Вольфганг фон Гёте эстетикалық тақырыптар бойынша бірнеше трактаттар мен көптеген афоризмдер жазды. Ол Ж.Ж. Винкельманның ұстанымдарымен, идеалды сұлулық туралығымен және дуализация мақсаттарымен келісімге келтіруге тырысты. Шиллер өнер философиясының негізгі мәселелерін бірнеше жеке очерктер мен хаттарда талқылайды. Ол өнерді мәдениет пен адам табиғатының күштері тұрғысынан қарастырады және эстетикалық жағынан жетілген жанның сезімдік пен ақыл-ойының үйлесімдігін табады. Оның эстетикалық тәрбие туралы хаттары (Uber die asthetische Erziehung des Menschen, Ж. Вайс аудармасы, Бостон, 1845 ж.) құнды, олардың ішінде эстетикалық қызмет пен ойынға деген жалпы құштарлық (Spieltrieb) арасындағы байланысты көрсетеді. Шиллердің эстетикалық тақырыптарға қатысты ойлары Кант философиясының рухымен сіңген.

Жан Пол Рихтер

Әдебиетшілердің өнер туралы терең ойлармен толған талқылауларының тағы бір мысалы Жан Пол Рихтердің "Vorschule der Asthetik" еңбегінде кездеседі. Бұл - қадірқасиеттілік пен күлкілілік туралы кең ауқымды талқылау, алайда романтикалық поэзиядағы юмордың мәніне қатысты көптеген құнды мәліметтер қамтиды. Қазіргі поэзия тудыратын мәселелерді философиялық тұрғыдан түрлі деңгейде зерделеген жазушылардың арасында Вильгельм фон Гумбольдт, екі Шлегель (Август және Фридрих) және Гервинус бар.

Неміс ғалымдарының еңбектері

Қорытынды ретінде, неміс ғалымдарының эстетикалық әсердің сезімтал элементтерін зерттеу үшін физиологиялық жағдайлар туралы білімді қолдануға, сондай-ақ қарапайым эстетикалық формаларды зерттеуге табиғаттану әдістерін енгізуге жасаған тырыстары туралы бір сөз айтуға болады. Гельмгольцтің "Тон сезімдері" атты классикалық еңбегі – физика мен физиологияға арналған өте музыкалық туынды. Э. В. Брюке, Эвальд Херинг және соңғы зерттеушілер түстердің және олардың үйлесімдерінің жағымды әсерлерінің физиологиялық шарттарын дәлдік деңгейімен анықтауға ұмтылғандарымен, әлі күнге дейін Гербарттың түстер қатынастарының теориясы тондар қатынастарына тең толықтығы мен дәлдігімен болуы керек деген тілегін іске асыра алмады. Г. Т. Фехнер эстетикалық жағынан қарапайым формаларды эксперименттік зерттеуді Адольф Цейзингтің сызықты, мысалы, кресттің тік бөлігін бөлудегі ең жағымды пропорцияның "алтын қима" болып табылады деген гипотезасының дұрыстығын тексеру үшін бастады. Ол "Эксперименталды эстетика" (Auf experimentalen Asthetik) атты еңбегінде көптеген адамдарға жүргізілген тәжірибелер сериясын сипаттап, осы мәселеге қатысты нәтижелерін Зейзингтің гипотезасын қолдайды деп санайды.

Француз жазушылары

Францияда эстетикалық ойлар қазіргі заманғы өнердің мәні туралы ақындар мен сыншылардың пікірталасынан туындады; Бойло 17 ғасырда, Б. Ле Бувье де Фонтенель мен Шарль Перроның 17 ғасырдың соңында "ежелгілер" мен "заманауилар" арасындағы дауды дамытуы, сондай-ақ 18 ғасырда Вольтер, Бейль, Дидро және тағы басқалардың поэзия мен өнердің мақсаттары туралы пікірталасты жалғастыруы, қазіргі теоретиктерге өнер сарапшыларының эстетикалық тәжірибесін жазба түріндегі құнды материалды ғана емес, сонымен қатар маңызды эстетикалық принциптердің көріністерін ұсынады. Ив Мари Андренің "Сұлулық туралы эссесі" көркемдіктің визуалды, музыкалық, моральдық және интеллектуалды аспектілерін зерттейді. Шарль Баттекстің "Көркем әдебиет курсы" (1765) бірнеше өнер саласын (Лессингтің зерттеуімен салыстырылатын) жүйелі түрде қарастырады, онда өнердің табиғатты бейнелеуінің мәні мен құндылығы одан әрі түсіндіріледі, ал өнерлер кеңістік немесе уақыт формаларын қолдануына қарай жіктеледі (Лессингтің айтуынша).

Органикалық сұлулық теориясы: Буффиер

Жалпы әдемілікті ғылыми тұрғыдан зерттеудің басталуы Пьер Буффиер есімімен байланысты (бірінші шындықтарды қараңыз), форма, және ол өз теориясын адам беті арқылы мысалмен түсіндіреді. Әдемі бет – түрдің өкілдері арасында ең көп кездесетін, сонымен бірге ең сирек кездесетін нәрсе. Бұл, түрдің ерекше пішінін айқын көрсететінін сөзбен жеткізудің қиын тәсілі сияқты көрінеді.

Гипполит Тэйн

Бұл әдемілік туралы ұғым (Рейнольдс қабылдаған) Гипполит Тэйнмен жақында одан әрі дамытылды. "Өнердегі идеал" атты еңбегінде (И. Дюран аударған), ол ботаниктей адамның физикалық және рухани қасиеттерінің дәрежесін анықтауға кіріседі. Қаншалықты бір қасиет жалпыға ортақ немесе маңызды, сондай-ақ оның пайдалылығы немесе өмір мақсатына сай келуі, оның эстетикалық құндылығын анықтайды және оны таза күйінде бейнелеуге тырысатын өнер туындысын идеалды туындыға айналдырады.

Француздық эстетика жүйелері: Спиритуалистер

Француз әдебиетіндегі эстетиканың толыққанды дамыған жалғыз жүйелері – спиритуалистер, неміс ойшылдарының ықпалымен 18 ғасырдағы түйсіксіз сенсуализмге қарсы күш білдірген философиялық жазушылар. Олар эстетикалық әсерлердің жоғары және рухани жағын ашып көрсетуге ұмтылыс жасайды, сезімтал материалдың нағыз эстетикалық қуаныш сыйлау мүмкіндігін назарға алмайтын секілді. Виктор Кузен және Жан-Шарль Левек осы мектептің негізгі өкілдері. Соңғысы «La Science du beau» (Сұлу туралы ғылым) деген күрделі жүйені жасады. Барлық сұлулық өз табиғатында рухани деп есептеледі. Организмнің әртүрлі сұлулық белгілері – олардың ішіндегі маңыздылары көлем, бөліктерінің біртүтастығы мен әртүрлілігі, түс қарқындылығы, әдемілік немесе икемділік, және ортамен үйлесімділік – түрдің идеалды ұлылығы мен ретіне енгізілуі мүмкін. Бұл көрінбейтін тіршілік күшінің көрінісі ретінде қабылданады. Сол сияқты, жаратылыстың сұлулығы да материалдық емес физикалық күштің ұлы және реттелген көрінісі ретінде қарастырылуы керек. Осылайша, барлық сұлулық өзінің объективті мәнінде рух немесе санасыз күш, толықтығымен және ретпен әрекет етеді.

Британ жазушылары

Ағылшын әдебиетінде неміс эстетикасының жүйелі түсінігіне сай келетін ештеңе жоқ. Ағылшын ойшылдарының ізденістері көбінесе әдеміні қабылдаудың психологиялық процесі сияқты қарапайым мәселелерге бағытталған – мұндай талқылауларды неміс тарихшылары нақты философиялық құндылығы жоқ деп есептейді. Жазушыларды ағылшын ойлауының екі қарама-қарсы бағытына сәйкес екі топқа бөлуге болады: 1) интуиционистер, заттардың қарапайым, талдауға келмейтін қасиеті немесе принципі болып табылатын объективті сұлулықтың бар екенін мойындайтындар; және 2) аналитикалық теоретиктер, аналитикалық және психологиялық әдіс қолданатындар, сұлулық сезімін қарапайым элементтерден құралған күрделі даму ретінде қарастырады.

Рид

"Интеллектуалдық күштер туралы эсселерінде" (viii. "Дәм туралы") Томас Рид өзінің салауатты ақыл принципін сұлулық мәселесіне қолданады, айтады, сұлулық нысандары тек белгілі бір жағымды сезімді тудырумен ғана емес, сонымен қатар осы сезіммен бірге олардың қандай да бір жетілдікке немесе тамашалыққа ие екендігіне сенімділік қозғайды, сұлулық біздің санамыздан тәуелсіз нысандарда болады. Оның сұлулық теориясы терең рухани. Барлық сұлулық негізінен ақыл-ойдың, интеллектуалдық және моральдық қабілеттерінде жатыр. Көрінетін табиғатқа тараған сұлулық – осы рухани сұлулықтың шығарылысы, және ол сұлу, себебі ол соңғысын символдайды және көрсетеді. Осылайша, өсімдіктің сұлулығы оның мақсатына толық бейімделуінде, яғни оның Жаратушысының даналығының көрінісінде жатыр.

Гамильтон

Сэр В. Гамильтон өзінің "Метафизика туралы лекцияларында" (Lectures on Metaphysics) дәм талғамы туралы пікірлерді қысқаша баяндайды, ол (Кантпен сырттай ұқсас болғанымен) танымдағы көмекші және дамытушы қабілеттерге, яғни қиял мен ақылға қызмет етеді деп есептейді. Алғашқысының белсенділігі әдемі нысанның әртүрлілігіне, екіншісінің белсенділігі оның біртүтастығына сәйкес келеді. Ол сұлулықтың нағыз қуанышына жататын барлық басқа ләззат түрлерін, мысалы, сезімдік ләззатты мүлдем жоққа шығарады. Ол сұлулық атрибутының сәйкестікке қатысы жоқ екенін айтады.

Раскин

Джон Раскиннің "Заманауи суретшілер" ("Суретшілердің әдемілік туралы идеялары") атты еңбегіндегі әдемілік табиғаты туралы кеңінен танымал болжамдары, өкінішке орай, ғылыми дәлдіктен мүсіл болғанымен, құдайлық қасиеттер тарихында белгілі бір құндылыққа ие. Оның нағыз мәнін әдемілік идеяларын моральдық тұрғыдан түсінуге және бағалауға қатысатын теориялық қабілет түсінеді, және оны сыртқы табиғаттан алынған идеяларды әлдебір жолмен қарастырып, үйлестіретін қиял немесе көркемдік қабілеттен ажырату қажет. Ол бейнелі және тіршілік сұлулығын ажыратады. Бейнелі сұлулық – құдайлық қасиетті бейнелейтін денелердің сыртқы қасиеті. Ал тіршілік сұлулығы – "тірі жандардағы функциялардың табысты орындалуының көрінісі". Бейнелі сұлулықтың түрлері: 1) шексіздік, құдайлық түсініксіздіктің бейнесі; 2) бірлік, құдайлық толықтығының бейнесі; 3) тыныштық, құдайлық тұрақтылығының бейнесі; 4) симметрия, құдайлық әділдігінің бейнесі; 5) тазалық, құдайлық күшінің бейнесі; 6) шамалылық, заңмен басқарудың бейнесі. Тіршілік сұлулығы, функцияның көтерілу дәрежесі бағаланғанда салыстырмалы, ал жеке тұлғаның түрге тән функцияларға сәйкестік дәрежесі ескерілгенде жалпы болып саналады. Раскиннің жазбалары эстетикалықты моральдық сезінумен теңестіруге бейімділіктің жоғары деңгейін көрсетеді.

Үйге

Генри Хоумның (Лорд Кемс) "Сын-пікір элементтері" атты еңбегінде сұлулықтың ләззатын оның құраушыларына жіктеуге тағы бір тыраштандылық жасалған. Әдемілік пен сұмдық – жай ғана жағымды сезімдер, ал ол әдемі нәрселердің жалпы белгісі ретінде тек ләззат сыйлау қабілетін ғана мойындайды. Хатчесон сияқты, ол да сұлулықты ішкі және салыстырмалы деп бөледі, бірақ соңғысын нәрсенің сәйкестігі мен пайдалылығының көрінісі деп түсіндіреді, ал Хатчесон мұны сұлулықтан гөрі бөлек қарастырады.

Хогарт

Сэр Джошуа Рейнольдстың, оның сұлулық туралы теориясы Пьер Буфье теориясына ұқсас, есімін атап өту арқылы, біз тағы бір суретші және кескінші Уильям Хогарттың ойларына келеміз. Ол "Сұлулықты талдау" атты еңбегінде көрнекі сұлулықтың барлық элементтерін талқылайды. Ол мұнда келесі элементтерді анықтайды: (1) бөліктердің белгілі бір жобаға сай болуы; (2) мүмкіндігінше көп түрлілік; (3) біркелкілік, реттелілік немесе симметрия, бұл тек қана сай болу сипатын сақтағанда ғана әдемі болады; (4) қарапайымдық немесе айқындық, ол өзінен емес, көздің түрлілікті оңай көруіне мүмкіндік беру арқылы ләззат сыйлайды; (5) күрделілік, ол біздің белсенді күштерімізді жұмыспен қамтамасыз етеді, көзді "қуанышты ізденіске" жетелейді; (6) мөлшер немесе көлем, ол біздің назарымызды аударады және құрмет пен қорқыныш сезімін тудырады. Пропорцияның сұлулығын ол сай болу қажеттіліктерімен байланыстырады. Хогарт осы принциптерді сызықтардағы, пішіндердегі және формалар тобындағы сұлулықтың дәрежесін анықтау үшін қолданады. Сызықтардың ішінде ол серпентинге ерекше мән береді (ұзын, жіңішке конустың табанынан шыңына дейін бір рет айнала сызылған).

Элисон

Элисон өзінің белгілі «Дәм табиғаты және принциптері туралы эсселерінде» Хогарт пен Берктің әдісіне қарама-қарсы әдіспен әрекет етеді. Ол саналық процесті талдауға тырысады, содан кейін бұл қиялдың ерекше операциясынан – яғни, сана арқылы идеялар ағынынан тұратынын анықтайды. Бұл идеялар әрқашан объектінің тудырған қарапайым сезіміне немесе эмоциясына (мысалы, қуаныш, қайғы, зәулімдік) сәйкес келеді. Осылайша ол қауымдастықты эстетикалық ләззаттың жалғыз көзі деп санайды және сезімдердің өзінде бастапқы көздің бар екенін жоққа шығарады. Ол қауымдастыру принципінің жұмыс істеуін ұзақ және шеберлікпен көрсетеді, бірақ оны эстетикалық ләззаттың бірегей көзі ету әрекеті толық сәтсіздікке ұшырайды. Фрэнсис Джеффридің «Сұлулық туралы эсселері» («Эдинбург шолуында» және «Британ энциклопедиясының» 8-ші басылымында) Алисонның теориясының өзгешеленген түрі ғана. «Философиялық эсселер» барлық сұлу заттардың түріне таралатын жалғыз қасиет туралы доктринадағы негізсіз болжамды көрсетуден тұрады. Ол «сұлу» терминінің мағынасы қалай өзгергенін көрсетуге тырысады. Ол бұл термин бастапқыда түстің қуанышын білдіргенін айтады. Оның талқылауының құндылығы жаңа идеяларға жасаған үлесіне қарағанда, алдыңғыларға жасаған сынға көбірек байланысты. Оның ұлылық туралы түсінігі, сөздің этимологиясына сүйене отырып, заттардағы биіктік элементін баса көрсетеді. Психолог Джеймс Милл сұлулық сезімдерін талдауға Алисонның доктринасын қайталаудан басқа ештеңе істемеді. Александр Бейн өзінің «Эмоциялар және ерік» («Эстетикалық эмоциялар») атты трактатында бұл зерттеуді одан әрі дамытады. Ол эстетикалық эмоцияны басқа ләззатты эмоциялардан үш ерекшелік арқылы ажыратуға тырысады: 1) тіршілікке қызмет етуден тәуелсіздік, тек өзі үшін ізделінетін қанағаттандыру; 2) жағымсыз қосымшалардан тазалық; 3) терең сезімталдық немесе ортақ сипат. Ол эстетикалық ләззаттың құрамдас бөліктерін, соның ішінде сезімнің ләззатын және оның қайта жандануын немесе «идеалдық» формасын; қайта жандану эмоционалдық күйлерін; және соңында біз жаңалықты, қарама-қайшылықты және үйлесімділікті сүю деп атайтын кең ауқымды сезімталдықты қанағаттандыруды қамтиды. Ұлылықтың әсері жоғары күштің ең жоғары дәрежедегі көрінісімен байланысты, бұл көрініс көрерменде сезімталдық қуанышын оятады. Бейн Аристотель мен Гоббспен салыстырғанда, күлкілілікті басқа күшті эмоцияларды тудырмайтын жағдайларда беделді нәрсенің төмендеуі деп анықтайды.

Спенсер

Герберт Спенсер өзінің «Психологияның алғашқы принциптері» және «Эсселерінде» эволюция ілімін қолдану арқылы эстетика психологиясына қызықты бағыт берді. Шиллердің эстетикалық қызмет пен ойын арасындағы байланыс туралы ойын қабылдап, ол оны эстетикалық қызметтің эволюциясын зерттеудің бастапқы нүктесі ретінде қарастыруға тырысады. Ойын – организмнің артық энергиясының нәтижесі ретінде анықталады: ұзақ уақыт бойы белсенділіксіздіктен органдар мен қабілеттер өз функцияларын орындауға ерекше дайындыққа ие болып, нәтижесінде имитациялық әрекеттерге шығады. Эстетикалық қызметтер жоғары деңгейдегі қабылдау және эмоция органдарына өзін-өзі босатудың ұқсас жолын ұсынады; сондай-ақ, олар тікелей өмірлік процестерге қызмет етпейді, тек өзі үшін ізделінетін ләззатты сыйлайды. Спенсер эстетикалық ләззаттардың иерархиясын қолданылатын қабілеттің күрделілігіне қарай құруға тырысады: сезімдерден бастап эстетикалық сезімді құрайтын қайта жанданған эмоционалдық тәжірибелерге дейін. Спенсертің бұрыңғы жанданған сезімдерінің ішінде тұқым қуалау арқылы берілген ұрпақтың тұрақты сезімдері де бар; мысалы, ол музыкадан туындаған терең және анықталмайтын эмоцияны біздің түрдің тарихында қалыптасқан сезімді білдіретін дауыстық дыбыстармен байланыстырады. Эстетикалық қызметке қатысты биологиялық көзқарас кең таралды, мысалы, Грант Аллен өз эволюциялық әдісін дамытуға разы болды. Дегенмен, жоғарыда айтылғандай, оның теориясы эстетикалық тәжірибемізді толыққанды түсінуге бізді аз ғана қадаммен жақындастырады деп есептеледі.

ХХ ғасырдан бұрынғы мәдени тарих

Тарихи дәуірге дейінгі өнерді жасау мен түсіндіруге жетекшілік еткен эстетикалық тұжырымдардың көпшілігі белгісіз. Көптеген ежелгі өркениеттердегі өнерде, Мысыр, Месопотамия, Парсы, Грекия, Қытай, Этрусктер, Рим, Үндістан, Кельттер және Майя сияқты, эстетикаға қызығушылық байқалады, себебі олардың әрқайсысы өзінің ерекше және айқын стилін қалыптастырды.

Африка

Африка өнері – бұл кең және бай құрлықтың мәдени көрінісі. Ол мыңжылдықтар бойындағы өзгерістердің, көші-қондардың, халықаралық және континенттер аралық сауданың, дипломатияның және мәдени нормалардың нәтижесі. Африка өнерін зерттейтін ғалымдар арасында оны сипаттау үшін "өнер" сөзін қолдану туралы әлдебір күмәндер бар. Буркина-Фасодағы Дагара тайпасының мәдени елшілері Малидома мен Сонбофу Соме өз мәдениетінде өнер сөзіне ең жақын сөздің "қасиетті" екенін айтады. Конго нкиси күш нысандары осыны дәлелдейді. Олар заманауи өнер нарығында эстетикалық құндылығы үшін сатылатын заттар, бірақ олардың мақсаты жеке және қоғамдық емдеу ритуалдарында қолданылу болған. Африка мәдени өнімдерін қарастырғанда, осы нысандардың мәдениеттердегі негізгі қызметін түсіну қажет. Африка материалдық мәдениетінде пайдалылық пен эстетика арасында керемет үйлесім бар. Мысалы, акандық орындықтарды, йоруба адир матасын және тарақтарды немесе гио қасықтарын қарастырыңыз. Бұл – ең қарапайым затты эстетикалық түрге айналдырудағы африкалық гениальдылықтың мысалы. Мүсін және перформативтік өнер маңызды орын алады, абстрактілі және жартылай абстрактіленген формалар бағаланады және Батыс дәстүрінің ықпалы күшейгенге дейін де бағаланды. Нок мәдениеті осыған куәлік етеді. Тимбукту мешіті Африканың белгілі бір аймақтарында ерекше эстетикалық стиль қалыптасқанын көрсетеді.

Мысырлық эстетика

Маат термині ежелгі Мысырда орталық рөл атқарды және эстетика мен өнермен тығыз байланысты болды. Маат – ғалам мен адам өміріндегі тәртіп, тепе-теңдік, әділдік және шындықты бейнелейтін ұғым. Маат сонымен қатар осы идеалдарды тәрбиелейтін қасиетті тұлға болды. Маат термині мысыр мәдениетінде, оның ішінде олардың өнері мен сәулетінде маңызды орын иеленді. Суретшілер үйлесімді және тепе-теңдікті сақтайтын композициялар жасауға тырысты, сондай-ақ Маатқа сәйкес түстер мен пропорцияларды пайдаланды. Ежелгі Мысыр өнері мен сәулетінің туындылары пропорцияларында, үлгілерінде және композицияларында осы тәртіп пен тепе-теңдікті көрсетуге ұмтылды. Мысалы, мысыр өнерінде, фрескалар мен бедерлерде адамдар көбінесе нақты пропорциялармен және үйлесім мен сұлулықты символдайтын реттелген күйде бейнеленді. Өнер мен сәулет космологиялық идеяларды, рухани хабарларды және моральдық құндылықтарды жеткізу арқылы Маатты сақтауда маңызды рөл атқарды. Көркемдік тұрғыдан қанағаттандырарлық және мағыналы туындылар жасау арқылы мысырлықтар қоғам мен ғаламда келісім мен әділдікті сақтауға көмектесті.

Йоруба эстетикасы

Евэ сөзі йоруба мәдениетінің эстетикалық құрылымындағы маңызды ұғым болып табылады. Бұл сөз йоруба өнері мен мәдениетіндегі әдемілік пен эстетикалық сапаны сипаттау үшін қолданылады. Ẹwà – бұл тек сыртқы сұлулықтың ғана сипаттамасы емес, сонымен қатар эмоционалдық және рухани өлшемдерді де қамтиды. Йоруба мәдениетінде әдемілік тек беткейлік емес, терең құндылықтар мен мағыналармен байланысты. Ẹwà болу – өз табиғаты мен жанына адал болуды да білдіреді. Бұл – өзіңмен, құндылықтарыңмен және рухани сенімдеріңмен үйлесімде өмір сүру. Ẹwà болу – ішкі мәніңмен үйлесімде болу және өзіңнің шынайы болмысыңда болу. Йоруба мәдениетіндегі әдемілік көбінесе үйлесімділік, тепе-теңдік және пропорциямен байланысты. Ẹwà деп есептелетін өнер туындылары – жақсы тепе-теңдікке ие, эмоционалдық резонансқа толы және йоруба өнерінің эстетикалық дәстүрлерімен үйлеседі. Бұл мүсіндер мен маскалардан бастап, тоқыма және сәулет өнеріне дейін барлық нәрсеге қатысты.

Ацтек эстетикасы

Теотл – ацтектердің бүкіл әлем мен ғаламның негізі саналатын жоғарғы құдайлық күш немесе құдайлық ұғымы. Ол – барлық нәрсені қамтитын, трансценденталды күш, әлемнің барлық нәрсесінде болады және ғарышқа қадағалайды. Теотл – әлемді жаратқан және ғарышта тепе-теңдік пен тәртіпті сақтайтын күш. Ацтек эстетикасында, егер көркем туындылар теотл-ды шынайы және адал түрде ашса, олар эстетикалық құнды деп есептелді. Бұл ацтек мәдениетіндегі өнер мен сұлулық туындылары, құдайлық күшті, оның тепе-теңдігі мен тазалығын шынайы бейнелесе, нағыз деп саналды дегенді білдіреді. Осылайша, теотл – ацтек өнеріндегі эстетикалық құндылықтар мен бағалаулардың негізі болды. Теотл – эстетикалық күш қана емес, сонымен қатар моральдық және білімтанулық күш еді. Ацтек философиясында, эстетикалық құнды нәрсе моральдық және білімтанулық жағынан да құнды болды, және керісінше. Шығармашылық қызметтер мен олардың нәтижелері, егер теотл-мен тығыз байланыста болса, моральдық және білімтанулық тұрғыдан лайықты деп танылды. Теотл сондай-ақ ацтек өнеріндегі басты эстетикалық идеалдар болған тепе-теңдік пен тазалықты бейнеледі. Эстетикалық құнды туындылар – тепе-теңдік пен тазалықты шынайы және адал көрсететін, ғарыштағы тепе-теңдік пен тәртіпті сақтауға оң үлес қосатын туындылар еді.

Навахо эстетикасы

Хож́́г (кейде "хожо" деп жазылады) ұғымы навахо мәдениетінде орталық мәнге ие және эстетикамен тығыз байланысты, бірақ ол навахо халқының өмірі мен құндылықтарының көптеген басқа да аспектілерін қамтиды. Хож́́гті бір сөзбен аудару қиын, бірақ оны қамтитын философия және идеал ретінде түсінуге болады. Хож́́г – өмірдің барлық саласындағы сұлулық пен тепе-теңдікті түсінуге және іске асыруға ұмтылатын өмір философиясы, тек өнерде ғана емес. Бұл – өзіңмен, басқа адамдармен және айналаңдағы әлеммен үйлесімде өмір сүруге бағыттайтын нұсқау. Хож́́г сонымен қатар навахо халқының мәдени ерекшелігімен және олардың мәдениеті мен дәстүрлерін сақтау қабілетімен байланысты. Хож́́гке сай өнер тудыру арқылы олар мәдени мұраларын сақтап, құндылықтарын болашақ ұрпаққа жеткізеді. Хож́́г табиғатпен терең байланысты. Навахо халқы табиғатты сұлулық пен шабыттың көзі деп санайды. Навахо өнеріндегі көптеген үлгілер мен символдар табиғаттағы формалар мен үлгілерден, соның ішінде жұлдыздардан, қауырсындардан және өсімдіктерден алынған. Хож́́г навахо халқының рухани сенімдерімен де тығыз байланысты. Ол – рухани күштермен және айналасындағы әлеммен үйлесімде болуды білдіреді. Көбінесе суреттерді жоғары күштермен байланысу және құдайлар мен рухтарды құрметтеу құралы ретінде пайдаланады.

Араб эстетикасы

Араб өнері ислам мәдениетімен байланысты, 7 ғасырда басталып, кейде ислам өнері деп аталады. Бірақ, тарих бойында көптеген араб суретшілері мұсылман болмаған. "Исламдық" термині дінге ғана емес, ислам мәдениетінде немесе исламдық контексте туған өнердің кез келген түріне қатысты, суретшінің дініне қарамастан. Мұсылмандардың барлығы да діни амалдарда өнерді қолдану, қоғамдағы өнердің орны, немесе секулярлық өнердің діни қағидаларға сәйкес келу талаптары туралы келіспейді. Ислам өнері көбінесе секулярлық элементтерді қабылдайды, сондай-ақ кейбір ислам теологтары тыйым салмайтын, тіпті қарсылық білдірмейтін элементтерді де қамтиды. Исламда адам және жануар бейнелеріне жиі қарсылық білдіріледі, бұл діни өнер мен архитектураға қатысты дұрыс болғанымен, секулярлық салаларда мұндай бейнелер барлық ислам мәдениеттерінде гүлденген. Исламның тірі жандарды бейнелеуге қарсылығы, тірі жандарды жарату құдайға тән деген сенімге негізделген. Сондықтан бейнелер мен суретшілердің рөлі даулы болып келген. Фигуративті бейнелеу туралы ең қатаң мәлімдемелер Хадистерде (Пайғамбардың дәстүрлерінде) айтылады, онда суретшілер өз туындыларына "жан беруге" шақырылып, Қиямет күні жазалануымен қорқытылады. Құран бұл мәселеде нақты айтылмаса да, жалған құдайларға табынуды айыптайды және Құдайды сипаттау үшін араб тіліндегі "мусаввир" ("форма жасаушы" немесе суретші) сөзін қолданады. Осы діни сезімнің нәтижесінде, суреттердегі кейіпкерлер көбінесе стильделіп салынатын, ал кей жағдайларда бейнелі өнер туындылары жойылған. Иконоборлық бұрын Византия дәуірінде болған, ал аниконизм яһуди әлемінің ерекшелігі болғандықтан, исламның фигуративті бейнелерге қарсылығын кеңірек контекстке қоюға болады. Дегенмен, әшекейлік элемент ретінде суреттер маңызды рөл атқармайтындықтан, оларға қарсылық та аз болған. Адам бейнелері ертедегі ислам мәдениеттерінде діни билік органдарының әртүрлі деңгейде қабылдауымен кездеседі. Адамды құдай ретінде бейнелеу шариғат заңдары бойынша тыйым салынған пұтқа табыну болып есептеледі. Араб тілі, басқа семит жазулары сияқты, оңнан солға қарай жазылады және 17 әріптен тұрады. Кейбір әріптердің үстіне немесе астына нүктелер қосылғанда, олар араб әліпбиінің 28 әріпін құрайды. Қысқа дауыстылар әліпбиге кірмейді, олар соңынан келетін ырғақты немесе ұзын дауысты әріпінің үстіне немесе астына қойылған белгілермен көрсетіледі. Кейбір әріптер көрші әріптермен, ал кейбіреулері тек алдыңғы немесе келесі әріппен байланысады. Жазылған әріптер сөз ішіндегі орнына қарай сыртқы түрінде сәл өзгереді. Олар сөздің басында немесе соңында тұрғанда әдетте қалың сызықпен аяқталады, ал сөздің ортасында тұрғанда келесі әріпке кішкентай, жоғары қарай иілген сызықпен қосылады. Алты әріптен басқа, олар тек алдыңғы әріптермен ғана байланыса алады, ал бастапқы және ортаңғы әріптер қысқартылған, ал соңғы формасы бастапқы формадан жеңіске жететін гүлденумен тұрады. Алайда, әріптердің негізгі бөлігі өзгеріссіз қалады.

Қытайлық эстетика

Қытай өнерінің әр түрлі стильдер мен басымдықтары бар ұзақ тарихы бар. Конфуций өнер мен гуманитарлық ғылымдардың (әсіресе музыка мен поэзияның) адам табиғатын кеңейтудегі және ли (әдеп, рәсімдер) арқылы адамзаттың ең маңызды жақтарына оралудағы рөлін баса көрсетті. Бірақ оның қарсыласы Мози музыка мен бейнелеу өнерінің топтық және ысырапты екенін, оның пайдасы кедейлерге қарағанда байларға көбірек тиетінін айтты. 4-ші ғасырда суретшілер өнердің дұрыс мақсаттары туралы жазбаша түрде пікір таластыра бастады. Гу Кайцзи сурет теориясы бойынша үш кітап қалдырды. Кейінгі суретшілер мен ғалымдар өнер тудырып, оның жасалуы туралы жазды. Өнерге діни және философиялық ықпалдар жиі кездесетін (және әртүрлі) болғанымен, олар ешқашан барлығына бірдей болған жоқ. Қазіргі заманғы қытай эстетикалық теориясы 20-шы ғасырдың басында Қытайдың империядан республикаға өту кезеңінде қалыптасты. Осылайша Кант, Гегель, Маркс және Хайдеггер сияқты ойшылдар Ли Цзехоу сияқты философтар арқылы қазіргі қытай эстетикалық теориясына енгізілді.

Үнді эстетикасы

Үнді эстетикасының дәстүрі индуизмнің Веда дәуіріндегі мәтіндеріне тікелей қатысты. Мысалы, Айтарейя Брахманасы (б.з.д. ~1000 ж.) 6.27-бөлімінде өнер – өзіндік (атма самскрти) жетілдіру екенін айтады. Эстетика теориясын талқылайтын ең көне толық санскрит қолжазбасы – «Натья Шастра», ол б.з.д. 200-жыл мен б.з. 200-жыл аралығында аяқталған деп есептеледі. Бұл теория мәтінде «раса» деп аталады. Раса – үнді өнеріндегі кез келген көркем, әдеби немесе музыкалық туындының эстетикалық мәнін білдіретін ежелгі ұғым, ол оқырман немесе көрерменде белгілі бір сезімді оятып, бірақ оны сөзбен жеткізуге келмейді. «Натья Шастраға» сәйкес, өнердің мақсаты – эстетикалық тәжірибені күшейту, эмоционалдық расаны (дәм, сезім) жеткізу. Көп жағдайда өнер, еңбекпен шаршаған, қайғыға толы, қиын жағдайға түскен немесе ауыр уақыттардағы адамдарға тыныштық пен жеңіліс сыйлауға бағытталған. Драма, ән және басқа да сахналық өнер түрлеріндегі эстетиканың ең толық жазылуы Кашмирлік шивалық индус философы Абинавагуптаның (шамамен 1000 ж.) еңбектерінде кездеседі. Үнді классикалық музыкасында әр рага – нақты бір көңіл-күйге арналған шабыттанған туынды, онда музыкант немесе ансамбль тыңдаушыда расаны жасайды. Үнді поэзиясының эстетикалық теорияларында оның ежелгі ғалымдары айтылған мазмұн мен айту әдісін (сөздер, грамматика, ырғақ) талқылайды, бұл мәтіннің мағынасы мен расаның сезімі екеуі де маңызды екенін көрсетеді. Үнді мүсін және сәулет теориясында (Шилпа Шастралар) раса теориясы бейнелер мен құрылымдардың формаларын, пішіндерін, орналасуын және бейнелеуін анықтайды.

Жапондық эстетика

Жапон эстетикасындағы маңызды ұғым – wabi sabi, ол қарапайым, тепе-теңсіз және уақытша сұлулықты бағалайтын ерекше эстетикалық философияны білдіреді. Ол табиғи түрде қартайған және кемшіліктері бар нәрселерде әдемілікті көреді. "Ваби" термині жалғыздық пен қарапайымдықты көрсетеді, ал "саби" – жасы мен тозу белгілерімен келген сұлулықты сипаттайды. Бос кеңістік немесе "саби" – wabi sabi-дің маңызды аспектісі. Ол композициядағы тыныс немесе үзіліс, ол бақылаушыға ойлануға және толғануға уақыт береді. Бос кеңістік – жапон өнеріндегі маңызды эстетикалық принцип, сонымен қатар ол Дзен буддизмінің қазіргілік пен сезіну философиясымен байланысты. Минимализм – жапон эстетикасының ерекше ерекшелігі, ол жапон сәулеті, дизайны және өнерінде көрінетін ең қажетті нәрсеге дейін азайтуға және жеңілдетуге бағытталған. Wabi sabi-дің маңызды бөлігі – уақытшалықты және қартаюды қабылдау. Жасының іздерін көрсеткен заттар, мысалы, жарықтар, дақтар және тозу белгілері, әдемі деп есептеледі, өйткені олар заттың тарихын және өткен өмірін айтады. Бұл ұғым эстетикалық маңызға ие және жапон өнерінің көптеген түрлерінде, сондай-ақ керамика және ағаш ою сияқты қолөнерде көрінеді. Wabi sabi тепе-теңдік пен тепе-теңсіздіктің эстетикасын да қамтиды. Кемелді симметрияға ұмтылудың орнына, асимметриялық және ретсіз формалар өнерде де, бақ дизайнында да бағаланады, мұнда мақсат – табиғи қозғалыс және тепе-теңдік сезімін тудыру.

Аборигендік эстетика

Дадирри – Солтүстік Австралиядағы, әсіресе Арнем аймағындағы аборигендер мәдениетінен пайда болған ұғым. Ол жер мен руханилықпен байланысу үшін терең, үнсіз тыңдау және ой елеу амалын сипаттайды. Дадирри – үнсіздік пен қабылдағыштық арқылы табиғаттың және руханилықтың сұлулығы мен маңыздылығын бағалауды қамтитын эстетикалық форма. Бұл бізді қоршап тұрған табиғаттың үлгілерін, түстерін, дыбыстарын және пішіндерін бағалауды білдіреді. Бұл эстетикалық өлшем қарапайым және күнделікті нәрселердегі сұлулықты көруді қамтиды. Көптеген аборигендер үшін өнер – дадирриді көрнекті етудің құралы. Аборигендердің көптеген көркем туындылары, оның ішінде суреттер, тоқу бұйымдары, керамика және мата бұйымдары табиғаттың және жердің сұлулығы мен руханилығын бейнелейді. Бұл туындылар тек эстетикалық ләззат сыймай, сонымен қатар терең символдық және рухани мағынаны да білдіреді. Дадирри – табиғатпен және өмірдің рухани жағымен терең байланыс сезіну туралы да. Бұл байланыс тек физикалық деңгейден асып, өзімізден гөрі үлкен және әдемі нәрсенің бір бөлігі болудың эстетикалық тәжірибесіне жетеді. Бұл – рухани құбылыстың эстетикалық қанағат беруін сезіну.

Батыс эстетикасы

Батыс эстетикасы көбінесе грек философтарын формальды эстетикалық ойлардың бастапқы көзі деп санайды. Платон әдемілікке сенді, оның пікірінше, әдемі заттар осы формаға қатысады және оларды әдемі етеді. Ол әдемі заттардың құрамдас бөліктері арасында пропорция, үйлесім және біртүтаслық болатынын сезді. Сонымен қатар, Аристотель "Метафизика" еңбегінде әдеміліктің жалпы элементтері – тәртіп, симметрия және анықтық екенін анықтады. 17-шы ғасырдың соңынан 20-шы ғасырдың басына дейін Батыс эстетикасы баяу революцияны бастан өткізіп, көбінесе модернизм деп аталады. Неміс және британ ойшылдары өнер мен эстетикалық тәжірибенің негізгі құрауышы ретінде әдемілікті баса көрсетті және өнердің абсолюттік әдемілікке ұмтылуы қажет деп қарады. Александр Готлиб Баумгартен үшін эстетика – сезімдік тәжірибелер туралы ғылым, логиканың кіші інісі, ал әдемілік – сезімдік тәжірибеде қол жеткізілетін білімнің ең жоғары деңгейі. Иммануил Кант үшін әдеміліктің эстетикалық тәжірибесі – субъективті, бірақ ортақ адамдық шындыққа қатысты үкім, себебі барлық адамдар "осы раушан гүлі әдемі" дегенге келісуі керек, егер ол шынымен солай болса. Дегенмен, әдемілікті ешқандай негізгі белгілер жиынтығына дейін тоғытуға болмайды. Фридрих Шиллер үшін әдемілікті эстетикалық бағалау – адам табиғатының сезімдік және рационалды бөліктерінің ең жоғары үйлесімі. Фридрих Вильгельм Йозеф Шеллинг үшін өнер философиясы – адам мен табиғат арасындағы қарым-қатынасқа қатысты философияның "органы". Осылайша, эстетика енді өнер философиясының атауы болды. Фридрих фон Шлегель, Август Вильгельм Шлегель, Фридрих Шлейермахер және Георг Вильгельм Фридрих Гегель 1800 жылдан кейін өнер философиясы ретінде эстетика туралы лекциялар оқыды. Гегель үшін барлық мәдениет – "абсолюттік рухтың" өзін-өзі кезең-кезеңмен танытуы, философия ғана жақындаса алатын кемелділікке қарай өзгеруі. Өнер – абсолюттік рухтың сезімдік қабылдау арқылы тікелей көрініс табатын алғашқы кезеңі, сондықтан ол әдеміліктің субъективті емес, объективті ашылуы болып табылады. Артур Шопенгауэр үшін әдемілікті эстетикалық қарастыру – таза интеллекттің ерік-жігердің диктаттарынан ең бос болуы мүмкін; мұнда біз ешқандай дүниелік мақсатсыз форманың кемелділігін тамашалаймыз, сондықтан пайдалылық немесе саясаттың кез келген араласуы әдеміліктің мәнін жояды. Сондықтан Шопенгауэр үшін бұл – азаппен күресудің бір жолы. Британдықтар көбінесе интуиционистер мен аналитиктерге бөлінді. Интуиционистер эстетикалық тәжірибе қандай да бір психикалық қабілет арқылы ашылатынына сенді. Энтони Эшли Купер, Шафтсберидің 3-графы үшін, бұл моральдық сезіммен бірдей, ал әдемілік – моральдық жақсылықтың сезімдік нұсқасы. Людвиг Витгенштейн үшін эстетика – тілдік мүмкін емес бүкіл мәдениетті сипаттаудан тұрады. Сондықтан оның көзқарасын "Эстетиканы құрайтын нәрсе тілдік ойынның шегінен тыс" деп түсіндіруге болады. Оскар Уайльд үшін әдеміліктің өзі үшін әдемілікті тамашалау (Джон Раскиннің моральдық негізді іздеуімен күшейтілген) оның әдеби мансабының көп бөлігіне негіз болды; ол бірде былай деді: "Эстетизм – бұл сұлулықтың белгілерін іздеу. Бұл әдеміліктің ғылымы, оның арқылы адамдар өнердің байланысын іздейді. Бұл – өмірдің құпиясын іздеу". 1882 жылы Уайльд АҚШ-та "Ағылшын Ренессансы" атты сөйлеуінде эстетика идеясын таратып, "Әдемілік және эстетика" емес, "жарқын емес, күшті. Өмірдің сыртқы жақтарын әдемілеу арқылы ішкі жақтарын да әдемілеуге болады" деді. Ол "Ағылшын Ренессансы, оған дейінгі итальяндық Ренессанс сияқты, адам рухының қайта жаралуы" екенін айтты. Фрэнсис Хатчесон үшін әдемілік ішкі ақыл-ой сезімімен ашылады, бірақ ол объективті емес, субъективті факт. Генри Хоум, Лорд Кемс, Уильям Хогарт және Эдмунд Берк сияқты аналитикалық теоретиктер әдемілікті кейбір атрибуттардың тізіміне дейін тоғытуға үміттенді. Мысалы, Хогарт әдемілік 1) бөлшектердің белгілі бір дизайнға сәйкес келуінен; 2) мүмкіндігінше әртүрлі жолдармен; 3) біркелкілік, тұрақтылық немесе симметриядан, бұл тек жарақтану сипатын сақтауға көмектескенде ғана әдемі; 4) қарапайымдық немесе айрықшалықтан, бұл өзі емес, көзге әртүрлілікті оңай көруге мүмкіндік беру арқылы ләззат береді; 5) күрделіліктен, бұл біздің белсенді энергиямызды жұмыспен қамтамасыз етеді, көзді "құмарлықпен қуу" түріне; және 6) сан немесе көлемнен, ол біздің назарымызды аударады және құрметті және қастерлілікті тудырады. Кейінгі аналитикалық эстетиктер әдемілікті психологияның (мысалы, Джеймс Милль) немесе биологияның (мысалы, Герберт Спенсер) ғылыми теориясымен байланыстыруға тырысты.