Кіріспе

Покомо халқы – Кенияның оңтүстік-шығысындағы банту этностық тобы. 2019 жылы Кенияда олардың саны 112 075 адамды құрады. Тана өзенінің төменгі ағысында, дельтаға дейін қоныстанған Төменгі Покомолар негізінен христиан дінін ұстанады, олар 20 ғасырдың басында бұл дінге көшкен. Ethnologue мәліметтері бойынша, бұл топтың көпшілігі мұсылман.

Кіші топтар

"Тіл білімі тарихы: Тана өзенінің зерттеуі" еңбегінде Дереке Нурс покомо халқының өзін және тілін төменгі (LP) және жоғарғы покомо (UP) деп екіге бөлетінін растады. Тана өзенінің Гарисаға қарай шамамен үштен бір бөлігін мекендейтін халық пен тіл Малакоте (сондай-ақ Илуана немесе Эль-Уана деп те аталады) деп белгілі. Малакоте UP және LP-ден айқын ерекшеленеді. Тіпті UP: LP екіге бөлінуі тілдік тұрғыдан толыққанды емес, жасанды сипатта. Басты айырмашылық Мунья аймағында байқалады, бірақ UP және LP-ні бөлетін ішкі изоглостар да бар. Олардың кейбіреулері UP және LP-нің жанындағы аймақтарды байланыстырады. Покомо тілінде лексикалық, фонетикалық және морфологиялық деңгейде айтарлықтай тілдік әртүрлілік кездеседі. Покомо қауымдастығының кішкентай өлшеміне қарамастан, UP мен LP арасындағы айырмашылық 150 шақырымдық Малакоте қауымдастығының екі шеткі нүктесіндегідей болады. Ван Оттерлу UP мен LP арасындағы лексикалық ұқсастық деңгейін Гириама мен Диго тілдері арасындағы деңгеймен салыстырады. UP және LP бір-бірін әдемілеп "екі апталық" тілдер деп атайды, яғни оларды үйренуге екі апта уақыт жеткілікті, ал UP-дегі Малакоте тілі "екі айлық" тіл деп есептеледі. Бұл Покомоның Миджикенда қауымдастығының құрамына кірмейтінін көрсетеді, ол Каума, Чоньи, Джибана, Гириама, Канбе, Рибе, Рабай, Дурума және Диго сияқты тоғыз кіші тайпадан тұрады. Покомо он бір (11) кіші тайпаға бөлінеді: жоғарғы Покомода (Мила Джулу) алты, ал төменгі Покомода (Мила Нчини) бес кіші тайпа бар. "Мила" сөзі "мәдениетті" білдіреді, ал "джулу", "нчини" және "коте" сөздері тиісінше "жоғары", "төмен" және "екі жақты" мағыналарын береді. Сондықтан "милажулу" сөзі жоғарғы Покомоның мәдениетін, ал "миланчини" төменгі Покомоның мәдениетін көрсетеді. Осылайша, "Милакоте" (кейіннен Малакотеге айналған) екі жақтың мәдениетін білдіреді (бұл жерде Покомо және Орма/Сомали/Борана тайпаларының аралас мәдениеті туралы сөз болады).

"Тана" сөзі, Тана өзені және оның шығу тегі

"Тана" сөзі христиан дінін әкелген ерте еуропалықтардан келген. Жоғарғы тайпа (UP) басқа өзендерді де білген болуы мүмкін, оның ішінде Чана Маро немесе Маро өзенін, ал Төменгі тайпа (LP) "Тана өзенін" "Цана" ("өзен") деп атаған, себебі бұл олардың білетін жалғыз өзені болды, ал қалғандары Мухо немесе Мукондо деп "ағын" деп аталды. "Чана" сөзі де "өзен" деген мағынаны білдіреді. Христиан дінін тарату мақсатымен Тана өзеніне алғаш келген еуропалықтар үшін "Цана" сөзін айту қиын болды, ал "Тана" сөзін айту оңайырақ болды.

Мәдениет

Покомо мәдениеті ережелерді, рәсімдерді, әзіл-қалжың мен сұлулықты қамтиды. Покомо мәдениеті Ламу архипелагына және оның айналасындағы аралдарға, Нкасияға және Коморо аралдарына таралған. Әңгімеге сүйенсек, Ламу атауы "туысқандар" деген мағынаны білдіретін Муяму сөзінен шыққан, яғни Покомо тайпасы 12-13 ғасырларда арабтармен араласып, некелескен. Бұл туралы Ламу мұражайындағы Покомо артефактілерінен де хабар беруге болады. Осы кезеңде суахили мәдениеті қалыптасып дамыды. Ламудағы Покомо мен арабтардың араласуы Шығыс Африкадағы суахили халқының, суахили мәдениетінің және суахили тілінің (Кингози тілінен пайда болған) пайда болуының бір себебі болуы мүмкін. Бұл туралы Нурс пен Спирстің "Свахили: Африка қоғамының тарихын және тілін қайта құру" кітабында айтылған. Епископ Стирс (1869) өмірбаянында Лионго Фумо туралы жазған, оның қабірі, су құдығы және қонысы Ози ауылында сақталған. Покомо мәдениетінің күшті ықпалы Пате аралында байқалды, онда көптеген ислам ұстаздары (шейхтер) Покомо тайпасынан шыққан. "Коморо" атауы Покомо тайпасының "Комора" деген атауынан туындаған болуы мүмкін. Шындығында, коморлықтар мен Покомо тайпасы бір-бірімен сөйлесіп, түсінеді, бұл туралы Нурс растаған. Покомо тайпасы – бүгінгі таңда Кингози тілін қолданыста сақтап қалған әлемдегі жалғыз тайпа. Кингози тілі – суахили тілінің алғабасы, бұл туралы "Эритрей теңізінің айналымы: Үнді мұхитындағы саяхат және сауда" кітабының 98-бетінде айтылған. Покомо мәдениеті халық ертегілеріне, әндеріне, билеріне, тойларға, өнер туындыларына және тағы басқаларға толы. Салыстыра қарағанда, Покомо мәдениеті Батыс Африка мәдениетіне ұқсас және олардың аттарының көпшілігі бірдей.

Фольклорлық

Әңгімелер мінез-құлқына әсер ету үшін қолданылды. Мысалы, түнде сыбызғы салсаң, рух кездесетіні туралы әңгіме бар еді. Бұл балаларды түнде сыбызғы салудан тыйып, жауға орнын жасыруға үйрету мақсатында айтылды.

Ересектілікке бастау

Ерлер ересек жасқа жеткізілу жолы сүндеттеу – күнінүва рәсімі арқылы жүзеге асырылады.

Неке және үйлену тойы

Покомо қауымдастығының некеге тұру процесі белгілі бір шарттарды (Маадха) қамтиды. Ер адам ата-анасына хабарласа, олар әйелдің отбасылық тарихын тексереді. Олар келіскен соң, күйеу жігітінің ата-анасы қалыңдық үйіне перенкерамен (тәмәкі сақтауға арналған кішкентай ыдыс) барады. Қалыңдық ата-анасының үйінде олар перенкераны қалыңдық ата-анасына ұлдарының ниетін білдіру үшін сыйлайды. Олар мәселені қалыңдық ата-анасына жеткізіп, олардың қызбен ақылдасуын сұрайды. Қызбен ақылдасып, ол рұқсат бергеннен кейін, күйеу жігітінің ата-анасы хаси (қамыс себет) әкеліп, келесі сатыға өтуге дайын екендерін көрсетеді. Егер қалыңдық отбасы себетті қабылдаса, күйеу жігітінің ата-анасы кейін джифумен келуге дайындық жасайды. Соңында ер адамның отбасы қалыңдық (махари) төлейді, одан кейін той өтеді. Махари – қалыңдық отбасына құрмет көрсету белгісі ретінде төленеді. Бұл дәстүр уақыт өте келе жойылды. Көп жағдайда ер адам мен әйел қашып кетеді. Біршама уақыт бірге тұрғаннан кейін, әйел ата-анасына қайтарылады, онда оның әпкелері оған отбасын қалай күту керектігін үйретеді. Ажырасулар сирек кездесетін және оған қарсылық танылатын.

Аттар

Покомо қауымдастығында есім қою күйеудің туыстық ағашына негізделеді. Егер алғашқы бала ұл болса, күйеуінің әкесінің атын, ал қыз болса, күйеуінің анасының атын қояды. Келесі ұл балалар күйеуінің бауырларының туған тәртібімен аталады, ал қыз балалар күйеуінің қарындастарының туған тәртібімен аталады. Кейбір есімдер ұлдар мен қыздарға да беріледі, қыз баланың есіміне "Ха" префиксі қосылады. Мысалы, Бабьоя (еркек аты), Хабьоя (әйел аты). Егер тұңғыш бала жүктілік немесе босану кезінде қайтыс болса, келесі балалар ересекке дейін өмір сүруі үшін жаман жораны жою ниетімен өсімдіктер мен жануарлардың аттарынан есімдер алынады. Мұндай есімдермен аталатын балалар "Мвана Фвиза" деп аталады. Мұндай есімдерге Мабуке (банан бүршігі), Нчуи (гепард) және т.б. жатады. Балаларға сондай-ақ белгілі бір маусымда туғандарына қарай да есім беріледі.

Фестивальдар

Покомо тайпасының жылдық екі маусымы бар: атап айтқанда, Сика және Килимо. Олар аспан мен айға қарап, алдағы жаңбыр Mvula ya Masika – қысқа жаңбыр болатынын, яғни қауым тез пісетін дақылдар егуі керек екенін, немесе Mvula ya Kilimo – ұзақ жаңбыр болатынын, яғни қауым ұзақ пісетін дақылдарды және пісуіне көп су қажет дақылдарды, мысалы, күрішті егуі керек екенін біле алатын.

Жерге иелік ету

Покомо жері Мбаламбаладан Кипиниге дейін Тана өзенінің екі жағында созылады. Тана өзені округіне жататын жердің көп бөлігі Покомоға тиесілі. Бұрын Киджо және Гаса ақсақалдар кеңесі әрбір кіші тайпаға олар тұратын ауылдарының аттарында көрсетілгендей жер үлестірген. Покомо арасында жер иеленудің үш түрі қолданылады. Олар:

(а) Мафумбо – әр тайпаның әр отбасына өзеннің су тасқыны аймағының бір жағынан екінші жағына дейін жер берілді. Бұл өзен бағытын өзгерткенде дау-жанжалдардың алдын алу үшін жасалды;

(b) Михема я Валуме – бұл ешкімге тиесілі емес, бірақ оны өңдейтін адамдар пайдаланатын бос жерлер. Отбасыға егін шабуға арналған жер көрсетіледі, бірақ белгілі бір мерзім ішінде орманды кесу керек, әйтпесе ол жерді басқа біреуге жоғалтуы мүмкін.

(c) Бада (шамамен "орман" деп аударылады) – дәрілік өсімдіктер, отын және құрылыс материалдары үшін сақталған.

Ас мәзірі

Покомо Тана өзенінің балықтарын (мтонзи, немесе егер ол ең үлкен болса, мпуми деп аталады), тилапия (нтуку), форель (нгу), шабақ (мба) және крокодил (нгвена) жейді. Балық көбінесе қайнатылады немесе күнде кептіріледі/түтінтеледі. Басқа тағамдық көздерге: платандар, пальма тұқымдары, банан, бұршақ және қабақ кіреді. Покомолар күріш, банан, жасыл бұршақ, бұршақ және жүгері өсіру үшін Тана өзенінің су тасқыны режиміне тәуелді. Күріш пен балық – негізгі тағамдар. Басқа дәстүрлі тағамдарға: балық қосылған пісірілген банан чипсі (матоли); балықпен араластырылып, ұнтақталған пісірілген банан (марка); електелген жүгері мен жасыл бұршақ/бұршақтың пісірілген қоспасы; және күлге пісірілген немесе қайнатылған банан (нкумбу) кіреді. Өзеннің су тасқыны режимінің өзгеруі немесе жоқтығы және күріш өсіруге жарамсыз ауа райы салдарынан, сима (қатты жүгері қамыры) Покомо халқының негізгі тағамына айналды.

Басқару және рухани өмір

Үкіметті киджо деп аталатын ақсақалдар кеңесі басқарды. Киджоның төменгі үш тармағы: (а) Гаса деп аталатын сот жүйесі; (б) Вагангана деп аталатын хатшылар (жеке көмекшілер); және (в) Киджоның Покомо діни тармағы.

Кийо

Киджо – өте күшті Ақсақалдар Кеңесі болатын. Олардың Газа кінәлі деп тапқандарды қауымнан шығаруға, түрмеге қамауға және өлім жазасына кесуге толық құқығы болды. Өлім жазасы – адамның мойнына ауыр тас байлап, Тана өзеніне тастау арқылы орындалатын. Жыл бойы белгілі уақыттарда адамдар киджоның қасиетті жерлеріне (Нгаджи) жиналатын, түнде ән салып, би билейтін. Киджо басшысы түн ортасында қасиетті орманнан шығып, ақ киімге оралған, беті маскамен жабылған бағаналардың үстімен жүретін. Ол барабандардың соққысымен айналасымен жүріп билеп, содан соң орманға қайтатын, ал адамдар қызу сезімге бөленіп, рухани мәселелері шешілгенін сенетін. Басты қасиетті орындар – Мджи ва Валеву (Ақсақалдар ауылы), Нкози және Коне ауылының жанындағы Лайни Кейя еді. Китеренің аналық ауылы – Нкози, Тана өзенінің су тасқынына ұшырайтын жазығында орналасқан. Ол Киджоның орталығы саналатын. Бір адам Мкиджо болу үшін, тек Нкозиде ғана жасалатын Куюмия Нгаджи атты рәсімнен өтуі керек еді. Нкозиде жылына екі рет су тасқыны болып, жергілікті тұрғындар басқа жерге көшіп кетуге мәжбүр болатын. Су тасқыны кезінде адамдар су деңгейінен жоғары үйлер салып, оларды Покомо қауымы Махандаки деп атаған. Адамдар осы үйлердің үстінде тұратын. 1946 жылы су тасқыны аса күшті болды, тұрғындар бірнеше күнге оқшауланды. Бұл су тасқыны Сели я Нкози деп аталды, яғни «Нкози түрмесі» деген мағынаны білдіреді. Су тасқыны әдеттегі су тасқыны баспаған жерлерді де жапты. Китере ауылында көріпкел рухтар (Масеха) мекендейді деген әңгімелер тарады. Ал кейбіреулер Нкози халқының ата-бабаларының Китере ауылында сөйлесетінін, осы көріпкел рухтардың Мири (Покомо биі) ән айтып, билейтінін және Ндерада ән салып, билеп, танымал әнмен ойнайтынын айтты. Мназини ауылынан (Нкозидің оңтүстігінде) келген адамдар солтүстікке қарай, Нкози бағытында жол тартқан, ән дауысы содан естілген. Ал Нкозиден келгендер оңтүстікке қарай, Мназини ауылына бет алған. Олар жол ортасында кездесіп, ән мен бидің қайдан естілгенін таң қалған. Әншілердің Масеха (жаман рухтар) екені айтылды. Осы себепті Китере ауылына қоныс аудару қиынға соқты. Бірақ 1946 жылғы су тасқынынан кейін Нкози мен төңірегі суға батқаннан кейін, қауым каноэлермен Нкозиден қашып, Китере ауылына көшіп келді. Китереге қоныстанғанға дейін, көріпкел рухтарды қуу үшін діни тазару рәсімдері өткізілді.

Газа

Киджоның сот жүйесін әлі де Гаса басқарады. Бұл да даналық танытып, жақсы беделге ие болған Ақсақалдар кеңесі. Оларға құрмет көрсетіледі және әділдік тағайындауға сенім артылады. Гаса – қазірге дейін сақталған жалғыз ақсақалдар тобы, сонымен қатар саяси кеңес береді. Гаса жер және отбасылық мәселелер бойынша сот шешімдерін шығаруға ресми түрде уәкілдік алған. Покомо қауымында екі ұйым бар, біреуі UP, екіншісі LP. Екі ұйым бірігіп, біртұтас Гаса құрайды.

Вагангана

Бұл кіжо хабар жеткізуге немесе кіжоға қажетті адамды шақыру үшін жіберілген ақсақалдар тобынан тұрады. Мысалы, кіжо жиналғанда, олар вагангананы қауым мүшелерінен азық-түлік жинау үшін жібере алады; немесе кіжо жаза немесе бұйрық берген кезде, вагангана оның орындалуын қамтамасыз етеді.

Покомо діні: Киджоның үшінші қолы

Мулунгу (UP) немесе Мунгу (LP) – Покомо тайпасының жалпы құдайы, барлық нәрсені жаратқан Құдайды білдіреді. Ол қауымға молшылық пен жетіспеушілікті сыйлайды деп сендіріледі. Покомо тайпасының дәстүрлі бір діні болған, оны кижолар арасындағы рухани ақсақалдар басқарған. Кижо мүшелері өзен бойындағы орман ішіндегі қасиетті дұға орындарынан кеңес сұраған. Халық санының артуы және христиандық пен исламның таралуы салдарынан бұл қасиетті орындар егістікке айналдырылды. Бұрынғы қасиетті орын, яғни «ақсақалдар ауылы» деген мағына беретін жер, Хола миссиясы мен Лаза сауда орталықтарынан 1 км-ден кем қашықтықта орналасқан. Хола миссиясында тұратындардың көп бөлігі христиан, ал Лаза орталығында мұсылмандар тұрады.

Қазіргі діндер

Жоғарғы Кокомоның көпшілігі мұсылмандар. Ислам дініне кіру 19 ғасырдың екінші жартысында суахили тілінің әсерінен басталды, және ғасыр соңына таман көпшілігі мұсылманға айналды. Төменгі Покомоның көп бөлігі христиандар, олар 1870 жылдардың аяғында христиан дініне көшуді бастады, ал 1914 жылға қарай көбісі христиан болып кеткен.