Галициялық еврейлер

Кіріспе

Қазіргі Батыс Украинадағы этникалық еврейлердің кіші тобы

Қоғам

Галисиялық яһудилердің көпшілігі кедейлікте өмір сүрді, негізінен шағын шеберханаларда және кәсіпорындарда жұмыс істеді, сондай-ақ тігіншілер, ағаш өңдеушілер, шляпа жасаушылар, зергерлер және оптиктер сияқты қолөнершілер болып еңбек етті. Галисиядағы барлық тігіншілердің шамамен 80 пайызы яһудилер еді. Қалалар мен ауылдардағы яһудилердің басты кәсібі сауда болды: көтерме, кеңсе тауарлары және бөлшек сауда. Дегенмен, яһудилердің білімге құштарлығы кедергілерді жеңіп шықты. Галисиядағы яһуди зиялы еңбеккерлердің саны русиндер мен поляктардан едәуір көп болды. Галисиядағы 1700 дәрігердің 1150-і яһуди болды; мәдениет, театр және кино салаларындағы жұмыскерлердің 41 пайызы, шаштараздардың 65 пайызынан астамы, стоматологтардың 43 пайызы, Галисиядағы аға медбикелердің 45 пайызы яһудилер еді, ал 2200 яһуди заңгер болып жұмыс істеді. Алыстастыру үшін, русин (украин) заңгерлерінің саны 450-ге ғана жетеді. Галисиялық яһудилер төрт Нобель сыйлығы лауреатын дүниеге әкелді: Исидор Исаак Раби (физика), Роалд Хоффман (химия), Жорж Шарпак (физика) және С. Я. Агнон (әдебиет). "Оны Ұйықта деп ата" романының авторы Генри Рот – Галисиялық яһуди, оның отбасы 20 ғасырдың басында АҚШ-қа көшіп келген.

Тарих

Габсбургтер билігі кезінде Галицияның еврей халқы 1776 жылғы 144 000-нан 1910 жылы 872 000-ға дейін алты есе өсті, себебі жоғары туу көрсеткіші және көршілес Ресей империясындағы погромдардан қашқан босқындардың үздіксіз ағыны болды. Еврейлер көптеген қалалардың халқының үштен бір бөлігін құрады және бөлшек сауда мен сауда сияқты жергілікті экономиканың маңызды салаларында басымдыққа ие болды. 19 ғасырда Галиция және оның бас қаласы Львов (идиш тілінде Лемберг) идиш әдебиетінің орталығына айналды. Львовта әлемдегі алғашқы идиш тіліндегі күнделікті газет – Lemberger Togblat жарық көрді. Соғыс кезінде 1200 еврей украин Галисия армиясына қосылып, Жидивский Курин (УХА) деп аталған толық еврейлік украин батальонын құрды. Олар Батыс Украина Халық Республикасының парламентінде 10% орынға ие болды, ол сол айда құрылып, тоғыз айдан кейін таратылды. Батыс Украина үкіметі Евгений Петрушевичтің бұйрығымен Польша-Украина қақтығысы кезінде еврейлердің бейтараптығын сақтап, оларды өз еркіне қарсы әскери қызметке шақырудан немесе украин әскери күш-жігеріне көмектесуге мәжбүрлеуден қорғады. Украиналық және украиналық еврей қарулы жасақтары генерал Эдвард Ридз-Смиглы әскерінің алдында Галициядан шегінгенде ауыр шығынға ұшырады. Польша тарапынан 10 000-нан астам қаза және жараланғандар тіркелсе, Батыс Украина армиясы 15 000-нан астам саяхатшыны жоғалтты. "Ресми бейтараптыққа қарамастан, кейбір еврейлердің украиндық жауынгерлік бөлімшелеріне көмектескені байқалды, және бұл факт украин баспасөзінде үлкен қуаныш тудырды", – деп хабарлайды Александр Прусин. Батыс Украина Халық Республикасы Министрлер Кеңесі Польшаның Львовтағы погромының еврей құрбандарына көмек көрсеткенін айтады. Алайда, Батыс Вирджиния университетінің профессоры Роберт Блобаум атап өткендей, Украина тарапы ауылдық жерлерде және басқа қалаларда Галиция еврейлеріне қарсы көптеген погромдар мен шабуылдар жасады. 1919 жылдың 22-26 наурызы аралығында Житомирдегі қырғын кезінде Симон Петлюра басқарған украин республикалық армиясының қарулы адамдарынан 500-ден 700-ге дейін еврей қаза тапты. Сол уақытта украиндық погромдар Бердичев, Ума және Черняхов қалаларында да болды.

Under Habsburg rule, Galicia's Jewish population increased sixfold, from 144,000 in 1776 to 872,000 in 1910, due to a high birth rate and a steady stream of refugees fleeing pogroms in the neighboring Russian Empire. The Jews constituted one third of the population of many cities and came to dominate parts of the local economy such as retail sales and trade. During the 19th century Galicia and its main city, Lviv (Lemberg in Yiddish), became a center of Yiddish literature. Lviv was the home of the world's first Yiddish language daily newspaper, the Lemberger Togblat. During the conflict, 1,200 Jews joined the Ukrainian Galician Army and formed an all Jewish Ukrainian battalion called Zhydivs’kyy Kurin (UHA). In exchange, they were allotted 10% of the seats in the parliament of the West Ukrainian People's Republic which emerged in the same month and was disbanded nine months later. The West Ukrainian government respected Jewish neutrality during the Polish Ukrainian conflict by an order of Yevhen Petrushevych, which protected Jews from being mobilized against their will or forced to contribute to the Ukrainian military effort. Both Ukrainian and pro Ukrainian Jewish armed units suffered significant losses as they retreated from Galicia before the army of General Edward Rydz Śmigły. Although the Polish losses were estimated at more than 10,000 dead and wounded, the Western Ukrainian army lost in excess of 15,000 men. "Despite the official neutrality, some Jewish men had been noticed aiding the combat Ukrainian units, and this fact alone caused a great enthusiasm in the Ukrainian press." Reportedly, the Council of Ministers of the West Ukrainian People's Republic provided assistance to Jewish victims of the Polish pogrom in Lviv, wrote Alexander Prusin. Nevertheless, as noted by Robert Blobaum from West Virginia University, many more pogroms and assaults against Galician Jews were perpetrated by the Ukrainian side in rural areas and other towns. Between 22 and 26 March 1919, during massacres in Zhytomyr (Jitomir), between 500 and 700 Jews lost their lives at the hands of armed men from the Ukrainian republican army led by Symon Petliura. Simultaneous Ukrainian pogroms took place in Berdichev, Uma, and Cherniakhov among other places.

Ригадағы бейбітшілік

Польша-Кеңес соғысы 1921 жылғы наурыз айында Рига бейбіт шартымен аяқталды. Польша мен Совет Ресейі арасындағы шекара 1939 жылғы қыркүйекте Польшаға жасалған шабуылға дейін сақталды, бірақ Кеңес Украинасында еврейлерге қарсы ауыр зұлсалыстар, оның ішінде погромдар жалғасты. Президент Падеревский қол қойған Версаль шартында жаңадан құрылған Екінші Польша Республикасындағы аз ұлт өкілдерінің құқықтарын қорғайтын бірқатар нақты тармақтар қарастырылған. 1921 жылы Польшаның наурыз Конституциясы еврейлерге басқа азаматтармен тең заңдық құқықтар берді және оларға діни төзімділік пен діни мерекелерді тойлау еркіндігі кепілденді. Украина мен Совет Ресейінен Польшаға көшіп келген еврейлердің саны жылдам өсті. 1921 жылғы Польша халық санағы бойынша елде 2 845 364 еврей тұрды; бірақ 1938 жылдың соңына қарай бұл көрсеткіш 16%-дан астамға өсіп, шамамен 3 310 000-ға жетті. Польша-Кеңес соғысының аяқталуы мен 1938 жылдың соңы арасында Республикадағы еврей халқы 464 000-нан астамға көбейді. 1939 жылғы қыркүйекте Галицияның көп бөлігі Совет Украинасына қарады. Галициялық еврейлердің көпшілігі Холокост кезінде қаза болды. Көптеген құтқарылғандар Израиль, АҚШ, Ұлыбритания немесе Австралияға көшті. 1959 жылғы халық санағы бойынша Львов облысында 29 701 еврей тұрды. Шамалы саны Украина мен Польшада қалды.

Мәдениет

Халық пікірінше, галициандар өздерінің бәсекелестері – литвактардан гөрі көбірек эмоцияға берілген және дұғалы болып есептелді, ал литвактар оларды ақылсыз және білімсіз деп санады. Олар өз кезегінде литвактарды жек көріп, оларды "цейлем коп" ("крест бас") деп қысыммен атады, яғни христиандыққа дейін ассимиляцияланған яһудилер деп еске алды. Бұл хасидизмнің Украина мен Польшаның оңтүстігінде ең күшті ықпалға ие болғанымен, ал Литвада қарсылыққа тап болғанымен сәйкес келеді (сонымен қатар, онда тамыр жайған хасидизмнің түрі – Хабад, басқа хасидилік топтарға қарағанда зияткерлікке бейімдеушірек болды). Екі топтың идиш тіліндегі әңгімелеу өрнегі және тіпті тағамдары да өзгеше болды, оларды «гефильте балық сызығы» деп аталатын шекара бөліп тұрды. Галициандар тәттіні жақсы көреді, тіпті балықтарына да қант қосады.