Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ортағасырлық мойынды табақ лютнясы
Medieval necked bowl lute
Гиттерн – салыстырмалы түрде кішкентай, ішекті, дөңгелек арқалы аспап, ол алғаш рет 13-шы ғасырда Батыс Еуропада (Иберия түбегі, Италия, Франция, Англия) әдебиетте және бейнелеу өнерінде пайда болды. Оны әдетте қауырсынмен ойнаған, және 13-шы ғасырдан бастап қолжазбалардағы суреттерде мұны анық көруге болады. Испанияда оны гитерна, Францияда гитерне немесе гитерре, Италияда гитара, ал Германияда Квинтерн деп атаған. Сарай музыканттары, жолаушы әншілер және әуесқойлар арасында танымал болған гиттерн, қазіргі гитараның және мандор, бандурия, галлихон сияқты басқа да аспаптардың атасы саналады. 16-шы ғасырдың басында Испанияда, кейін Францияда виуэла пішіндес (жазық арқалы) гитара пайда бола бастады, ол гиттернмен қатар болды. Дөңгелек арқалы аспап жаңа пішінге көшкенімен, ол біртіндеп бүгінгі танымал гитараға айналды, бірақ бұрынғы стильдің ықпалы сақталды. Гитараға айналған лютнялардың мысалдары бірнеше мұражайларда сақтаулы, ал галлихон сияқты арнайы жасалған аспаптар қазіргі гитараның құрылымын және бір ішекті жүйесін пайдаланды. Германияда дөңгелек арқалы гитара жасау дәстүрі 20-шы ғасырға дейін жалғасты. 2002 жылға дейін ортағасырлық екі ғана гиттерн табылды, біреуі Метрополитен өнер мұражайында (сыртқы сілтемелерді қараңыз), екіншісі Вартабург сарайы мұражайында. Үшіншісі Польшаның Эльблонг қаласындағы ортағасырлық үйдің ішінде табылған.
The gittern was a relatively small gut strung, round backed instrument that first appeared in literature and pictorial representation during the 13th century in Western Europe (Iberian Peninsula, Italy, France, England). It is usually depicted played with a quill plectrum, as can be seen clearly beginning in manuscript illuminations from the thirteenth century. It was also called the guiterna in Spain, guiterne or guiterre in France, the chitarra in Italy and Quintern in Germany. A popular instrument with court musicians, minstrels, and amateurs, the gittern is considered an ancestor of the modern guitar and other instruments like the mandore, bandurria and gallichon. From the early 16th century, a vihuela shaped (flat backed) guitarra began to appear in Spain, and later in France, existing alongside the gittern. Although the round backed instrument appears to have lost ground to the new form which gradually developed into the guitar familiar today, the influence of the earlier style continued. Examples of lutes converted into guitars exist in several museums, while purpose built instruments like the gallichon utilised the tuning and single string configuration of the modern guitar. A tradition of building round backed guitars in Germany continued to the 20th century with names like [[Lute guitar and Wandervogellaute. Up until 2002, there were only two known surviving medieval gitterns, one in the Metropolitan Museum of Art (see external links), the other in the Wartburg Castle Museum. A third was discovered in a medieval outhouse in Elbląg, Poland.
Құрылымы
Арқасы, мойны және қақпақшасы әдетте бір ағаштан қашалған болуы мүмкін. Кейінірек, 15 ғасырда сирек кездесетін болған артқы жағы, лата аспабындағыдай, шеттері біріктірілген жұқа, конус тәрізді қабырғалардан жасалған. Латаның корпусы мен мойнының өткір бұрышта қосылуынан айырмашылығы, гиттерн корпусы мен мойны тегіс қисық сызықпен немесе түзу сызықпен біріктірілген. Қақпақшасы (немесе сирек кездесетін жұмсақ иіліс) мойынмен 30-90 градус бұрыш жасаған. Латадан өзгеше, гиттерн қақпақшаларының көпшілігі адам немесе жануар басының бейнесімен аяқталған. Көптеген гиттерндер үш немесе (көбінесе) төрт жұпты ішекпен бейнеленген. Сонымен қатар, 16 ғасырда бес ішекті гиттерндер туралы да мәліметтер бар. Гиттерн ішектерін қалай келтіру туралы тікелей мәліметтер көп болмаса да, кейінгі үлгілері бірнеше онжылдықтан кейін пайда болған мандор сияқты төртінші және бесінші интервалдармен келтірілген болуы мүмкін. Фреттер бірнеше суреттерде (негізінен итальяндық және неміс суреттерінде) көрсетілген, бірақ француз, испан және ағылшын суреттерінде көрінбейді. Гиттерн дыбыс тесігі латаға ұқсас розеткамен (нағыз ағаштан немесе парқтан жасалған әсем ою) жабылған. Құрылысы басқа да иіліп тартылатын аспаптарға, оның ішінде ребекке, Калабрия және Византия лирасына, гадулкаға, лиджерикаға, классикалық кеменчеге, гудокқа және кобзаға ұқсас. Бұл аспаптардың пішіні ұқсас, мойны қысқа, және гиттерн сияқты бір ағаштан қашалған.
The back, neck and pegbox were probably usually carved from one piece of timber. Occurring less rarely later in the 15th century, the back was built up from a number of thin tapered ribs joined at the edges, as was characteristic of the lute. Unlike the sharp corner joining the body to the neck seen in the lute, the gittern's body and neck either joined in a smooth curve or straight line. The sickle, or occasional gentle arc pegbox, made an angle with the neck of between 30 and 90 degrees. Unlike the lute, most pegboxes on gitterns ended in a carving of a human or animal head. Most gitterns were depicted as having three or (more commonly) four courses of double strings. There are also references to some five course gitterns in the 16th century. Although there is not much direct information concerning gittern tuning, the later versions were quite possibly tuned in fourths and fifths like the mandore a few decades later. Frets were represented in a few depictions (mainly Italian and German), although apparently absent in most French, Spanish and English depictions. The gittern's sound hole was covered with a rosette (a delicate wood carving or parchment cutting), similar to the lute. The construction resembles other bowed and plucked instruments, including the rebec, Calabrian and Byzantine lyra, gǎdulka, lijerica, klasic kemençe, gudok and cobza. These have similar shapes, a short neck, and like the gittern are carved out of a single block of wood.
Санта-Марияның әндері
Испан әдебиетінде 13 ғасырдағы Санта-Мария әндері, әртүрлі аспаптарда ойнайтын музыканттарды бейнелейтін егжей-тегжейлі түсті миниатюралық суреттерімен, қазіргі заманғы түсіндірулер үшін жиі қолданылады. Суреттер қайта өндіріліп, түрлі теорияларды қолдайтын түсіндірмелермен және аспаптарға қатысты пікірлермен жабдықталады. Сақталған төрт қолжазбаның ешқайсысында гиттерннің басқа аспаптармен тең дәрежеде болғанын көрсететін, басқа байқауларды растайтын тақырыпшалар (немесе өлеңдердегі мәтін) жоқ. Реконкистаның мәдени әсерімен Испанияда лютня, ребек және гиттерн сияқты аспаптарға қатысты қоғамдық көзқарастар кейінірек өзгерген болуы мүмкін, бірақ Кантигаста жазылған мәліметтер осы тарихи кезеңде одан өзгеше екенін көрсетеді. Бұл аспапты ислам мәдениетінің үлгісі деп қарамай, бір жағдайда христиан діни доктринасының принциптерін түсіндіру үшін пайдаланған. Француз теологы Жан Герсон төрт негізгі ізгілікті "la guiterne de quatre cordes" (төрт ішекті гиттерн) деп атап, олармен салыстырды. Италиялық мемлекет қайраткері және ақын Данте Алигьери гиттерннің қасиеттері (немесе құрылысы) туралы былай деді: "Жақсы қылыштан қазық жасау немесе әдемі гитарадан кесе жасау кінәлі амал болар еді".
In Spanish literature, the 13th century Cantigas de Santa Maria with its detailed colored miniature illustrations depicting musicians playing a wide variety of instruments is often used for modern interpretations the pictures reproduced and captioned, accompanied by claims supporting various theories and commenting on the instruments. None of the surviving four manuscripts contain captions (or text in the poems) to support observations other than the gittern appears to have had equal status with other instruments. Although social attitudes towards instruments like the lute, rebec, and gittern may have changed in Spain much later with the cultural impact of the Reconquista what is recorded in the Cantigas indicates the opposite during this period of history. Far from being considered an example of Islamic culture, the instrument was used for one occasion to illustrate principles of Christian religious doctrine. French theologian Jean Gerson compared the four cardinal virtues to "la guiterne de quatre cordes" (the gittern of four strings). Italian statesman and poet Dante Alighieri, referring to the qualities (and possibly the structure) of the gittern, said, " just as it would be a blameworthy operation to make a spade of a fine sword or a goblet of a fine chitarra."
Гийом де Машо
Алайда, 14 ғасырдағы француз композиторы Гийом де Машо өзінің "Александрияны алу" поэмасында: 1150 жылғы шумақта "лютня, морах және гитерн / таверналарда ойнатылды" деп жазып, діни мағыналардан немесе патшалық және герцогтық сарайлардан тыс, әлеуметтік өмірдегі рөлін көрсетеді.
However, 14th century French composer Guillaume de Machaut in his poem Prise d'Alexandrie: 1150 "Lutes, moraches and guiterne / were played in taverns", notes a secular role away from religious references or royal and ducal courts.
Басқа жазба жазбалар
Преториус екі мақсатты әлеуметтік рөлге тоқталып, "Италияда Ziarlatini және Salt' in banco оларды вилланельдері мен басқа да қарапайым, клоундық әндерге қарапайым тартылған сүйемелдеу үшін пайдаланады. (Бұл адамдар біздің комедианттар мен шумақтарға ұқсас.) Дегенмен, жақсы кәсіби әншінің көркем әнін (читерна) қолдану мүлдем басқа мәселе." Гиттерн 14-15 ғасырлар арасында бірнеше сарайлардың тізімдерінде жиі кездеседі. Франция королі Карл V сарайында төрт гиттерн тіркелген, оның бірі азу тісінен жасалған, ал Эсте және Феррара сарайлары гиттерн (читара) шеберлерін жалдағандығы жазылған.
Praetorius, commenting on a dual purpose social role, " in Italy, the Ziarlatini and Salt' in banco use them for simple strummed accompaniments to their villanelle and other vulgar, clownish songs. (These people are something like our comedians and buffoons.) However, to use the (chiterna) for the beautiful art song of a good professional singer is a different thing altogether." The gittern often appeared during the 14th to early 15th century in the inventories of several courts. Charles V of France's court recorded four, including one of ivory, while the Italian courts of Este and Ferrara recorded the hiring of gittern (chitarra) masters.