Жон Таннер: Американдық тері саудагерінің өмірі мен оқиғалары
John Tanner (captive)
Жон Таннер – американдық тері саудагері, бала кезінде одава тайпасымен тұтқынға алынған. Өмірі, мәдениетке сіңуі, саудагерлерге көмектесуі туралы деректер.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Джон Таннер (шамамен 1780 - 1846), сонымен қатар Оджибве тіліндегі аты Shaw shaw wa ne ba se ("Қыран", қазіргі жазуда Zhaashaawanibiisi) арқылы да белгілі, бала кезінде Одава үнділерімен тұтқынға алынған. Оның отбасы қазіргі Кентукки штатындағы Огайо өзені бойында қоныс тепкен соң осы оқиға болды. Ол Одава және Оджибве тайпаларының арасында өсіп, толыққанды қалыптасып, Саульто тілін үйренді. Ол үнді әйеліне үйленді, еуропалық тері саудагерлеріне жетекші болды және аудармашы ретінде жұмыс істеді. Оның американдық үндістермен бірге өткен өмірі туралы әңгімесі 1830 жылы жарияланды. "Джон Таннердің тұтқынға алынуы және бастан кешкендері" деген атпен шыққан бұл кітап үлкен сәттілікке ие болды және маңызды тарихи құжат болып саналады.
American fur trader
other men with the same name
John Tanner (c. 1780 – c. 1846), known also by his Ojibwe name Shaw shaw wa ne ba se ("The Falcon", Zhaashaawanibiisi in modern spelling), was captured by Odawa Indians as a child after his family had homesteaded on the Ohio River in present day Kentucky. He grew up among the Odawa and Ojibwe nations, becoming fully acculturated and learning the Saulteaux language. He married an Indian woman, served as a guide for European fur traders, and worked as an interpreter. His story of life with the American Indians was published in 1830. Titled A Narrative of the Captivity and Adventures of John Tanner, it was a popular success and remains an important historical record.
Ерте өмір
Джон Таннер шамамен 1780 жылы дүниеге келген. Оның әкесі, Джон Таннер да, Вирджиниядан келген бұрынғы уағызшы еді. Баланың анасы оның екі жасында қайтыс болды, ал 1789 жылы отбасы Кентуккидегі Огайо өзені мен Ұлы Майами өзенінің қосылған жеріне жақын қоныстанды. Бұл жер қауіпті деп есептелді, себебі қоныс аударушылар жергілікті шоуни тайпасымен аумақ үшін күресті, ал шоуни тайпасы өз жерлерін қорғауға тырысты. 1789 жылы, тоғыз жасында Таннерді екі одава адамы ұрлап алып, Мичиган аймағына солтүстікке алып кетті. Ол тұтқындықтан өткен алғашқы екі жылы қатты қиындыққа тап болды, бірақ кейін Нетнокваға, одава әйеліне сатылды. Нетноква Таннерді асырап алды және оған мейірімділікпен қарады. Ол оған өмір сүруге қажетті дағдыларды үйренуге көмектесті және аю аулау, алғашқы соғысқа қатысу сияқты дәстүрлі қадамдарға итермеледі. 1790 жылдан 1820 жылға дейін Таннер Оджибве және Саултео тайпаларымен бірге Ұлы көлдер мен Қызыл өзен аймақтарында өмір сүрді. Таннер Оджибве және Саултео тайпаларының арасында өмір сүрген кезде, олардың солтүстік орманды аймақтағы аңшы және теріші ретіндегі дәстүрлі өмір салты өзгеріске ұшырады. Тери саудасы тайпаларды күнкөріс үшін аң аулаудан алшақтатты және пайда табу үшін тері аулауға ынталандырды. Алдамшы саудагерлер, аңның азаюы, оттық қарулар мен алкогольдің пайда болуы аймақтағы тайпаларға жағымсыз әсер етті. 1800 жылы, 20 жасында Таннер Мичиган штатының тери саудагері Магдалин Лафрамбуаздың қызына үйленді. 1801 жылы ол тери саудагері Дэниел Хармонмен кездесті, ол күнделігінде Таннердің тек Саултео тілінде сөйлейтінін, оның тайпасы оны басшы деп есептейтінін және "түсінен басқа барлық жағынан Саултеоға ұқсайтынын" жазды. 1807 жылы оның бірінші әйелі оны тастап кетті, ал 1810 жылы ол Тхерзия есімді үнді әйеліне қайта үйленді. Екі некеде де ол қайын жұртымен дауласып, зорлық-зомбылықпен қорқытылды. 1812 жылы ол Кентуккидегі отбасына оралуды жоспарлады, бірақ 1812 жылғы соғыс саяхатты мүмкін емес етті.
John Tanner was born about 1780. His father, also named John Tanner, was a former preacher from Virginia. The boy’s mother died when he was two and in 1789 the family settled on the Ohio River in Kentucky near the confluence with the Great Miami River. It was considered dangerous country as settlers competed for territory with the local Shawnee people who fought to defend their lands. In 1789 at the age of nine, Tanner was kidnapped by two Odawa men and carried north into the Michigan Territory. He was badly mistreated during the first two years of captivity but then was sold to Netnokwa, an Odawa woman who adopted Tanner and treated him more kindly. She helped him gain the skills he needed to survive and encouraged him in rites of passage such as killing a bear and participating in his first war party. From 1790 to about 1820 Tanner lived with the Ojibwe and Saulteaux in the Great Lakes and Red River regions. When Tanner lived among Ojibwe and Saulteaux, their traditional life style as hunters and trappers in the northern forests was beginning to change. The fur trade was drawing the tribes away from subsistence hunting and encouraging fur trapping for profit. Deceitful traders, a shortage of game, and the introduction of firearms and alcohol all had a negative impact on tribes in the region. In 1800, when he was 20, Tanner married an Ojibwe woman, Mis kwa bun o kwa, the niece of Michigan fur trader, Magdelaine LaFramboise. In 1801 he met a fur trader, Daniel Harmon, who noted in his diary that Tanner spoke only Saulteaux, was regarded as a chief by his people, and was "like a Saulteaux in every way except color." Around 1807 his first wife left him and in 1810 he remarried an Indigenous woman known as Therezia. During both marriages he quarrelled with his in laws and was threatened with violence. By 1812 he was considering a return to his family in Kentucky but the War of 1812 made travel impossible.
Қалпы сауда және отбасылық қайта қосылу
1812 жылы Селкирктің 5-ші графы Томас Дуглас Гудзон шығанағы компаниясынан сатып алынған жерлерде аймақта колония құрды. Танер колонияға азық-түлік тапшы болған алғашқы қыста бизондарды аулау арқылы көмектесті. 1817 жылы Селкирк Таннерді жетекші ретінде жұмысқа алды, және олар ағылшын тері саудасымен айналысатын Солтүстік-Батыс компаниясынан Форт-Дугласты қайтарып алуға аттанды. Сәттілікке жеткеннен кейін Лорд Селкирк Таннерге қызығушылық танытты. Таннердің бала кезінен шамалы естеліктерін пайдаланып, Селкирк оның отбасын АҚШ-та тауып, оларды қайта қосуға көмектесті. Екінші әйелі мен балаларымен бірге саяхаттап, Таннер 1818-1822 жылдары отбасын іздеумен болды. Оның әйелі Макинак аралына қоныстанды, ал балалары миссионерлік мектепке барып білім алды. Бірақ, мәдени айырмашылықтар тым үлкен екенін түсініп, Таннер бұрынғы өміріне оралу үмітінен бас тартты. Таннер Канада аумақтарына қайтып келді, онда ол Рейн көліндегі Американдық тері компаниясында саудагер болып жұмыс істеді. 1823 жылы ол бірінші некесінен болған балаларын қайтарып алуға тырысты, бірақ бұрынғы әйелі оларды беруден бас тартып, оны өлтіру үшін жалдамалы кісіні шақырды. Ауыр жарақат алғанмен, ол шабуылдан аман қалды, бірақ балалары мен анасы оның жазылып жатқан кезінде із-түзсіз жоғалып кетті.
In 1812 Thomas Douglas, 5th Earl of Selkirk established a colony in the region on land purchased from the Hudson's Bay Company. Tanner assisted the colonists by hunting bison during their first winter when food was scarce. In 1817, Selkirk employed Tanner as a guide and they set out to recapture Fort Douglas from the English fur trading North West Company. After their success, Lord Selkirk took an interest in Tanner. Using Tanner's vague memories of his childhood, Selkirk located his family in the United States and helped to reunite them. Travelling with his second wife and children, Tanner spent the years 1818 1822 in pursuit of his family. His wife settled on Mackinac Island and their children attended missionary school. Ultimately, however, the cultural gap proved too big and Tanner gave up hopes of returning to his previous life. Tanner returned to the Canadian territories, where he worked for a time as a trader with the American Fur Company on Rainy Lake. In 1823 he tried to reclaim his children from his first marriage but his former wife refused to surrender them and engaged someone to kill him. Although badly wounded he survived the attack but his children and their mother vanished while he was convalescing.
Таннердің баяндауы
1827 жылы ұзақ сауығудан кейін ол екінші әйелімен бірге Маккинак аралына қайтып, АҚШ әскерінің бекінісінде аудармашы болып жұмыс істеді. Осы жерде ол зерттеуші, ботаник және дәрігер Эдвин Джеймспен танысты. Джеймс Таннердің ожибве тайпасының арасындағы өмірінің қызықты оқиғасын жазды. 1830 жылы жарық көрген «Джон Таннердің тұтқынға түсуі мен бастан кешкендері» кітабы үлкен сәттілікке жетіп, ожибве халқының маңызды және толыққанды тарихи құжаты болды. Кейін ол неміс және француз тілдеріне аударылды. 1831 жылдың 19 шілдесінде кітабының басылу мәселесін шешіп, Саулт-Сен-Мариге қайтып келе жатқанда, Таннер Детройттан келген кемеде саяси ғалым және философ Алексис де Токвильмен кездесіп, оған кітабының бір данасын сыйлады. Бұл маңызды кездесу болды, себебі Таннердің кітабы Токвильдің Солтүстік Американың шөлейттеріндегі жергілікті халықтарды түсінуіне негіз болды және оның «Америка демократиясы» еңбегінде сілтеме жасалды. Сондай-ақ, Таннер Эдвин Джеймспен бірлесіп, Жаңа Өсиетті ожибве тіліне аударды.
In 1827, after a lengthy recovery, he settled with his second wife back on Mackinac Island and worked as an interpreter at a U. S. army outpost. It was here that he met explorer, botanist, and physician Edwin James. James transcribed Tanner's dramatic story of life among the Ojibwe. Published in 1830, A Narrative of the Captivity and Adventures of John Tanner was a popular success as well as an important and detailed historical record of the Ojibwe people during a critical period of change. It was later translated into German and French. On 19 July 1831, on the way back to Sault Saint Marie from dealing with the publication of his book, Tanner encountered political scientist and philosopher Alexis de Tocqueville on the ferry from Detroit and gave him a copy of his Narrative. This was a significant encounter, for Tanner's book provided the basis for Tocqueville's understanding of Indigenous societies in the North American wilderness and is quoted in his Democracy in America. Tanner also collaborated with Edwin James to create an Ojibwe translation of the New Testament.
Аудармашы ретінде өмір
Таннер 1828 жылы Саулт-Сте. Мари қаласына көшіп келді және Генри Роу Скулкрафт атты үнді агентіне аудармашы болып жұмыс істей бастады. Таннер Скулкрафт пен баптист миссионері Абель Бингемнің жергілікті миссионерлік мектепті бақылау үшін таласқа түсуіне қатысты. Көзі ашылғанда, Скулкрафт пен Бингем екеуі де Таннерді бірінің жағына шығып, сенімін сатқаны үшін айыптады. 1833 жылға қарай Таннер жұмыссыз қалды және өмірінің соңына дейін қала сыртында, шетте тіршілік етті. 1846 жылы оның үйі толығымен өртеніп кетті, ал бірнеше күннен кейін ол да жоғалып кетті, дәл сол кезде Скулкрафттың інісі Джеймс Скулкрафт өлтірілген болатын. Қала тұрғындары Таннерді Скулкрафтты өлтірген деп күдіктенді, бірақ оны ешқашан ұстамады және оның кінәсі толыққанды дәлелденбеді. Бірнеше жыл өткен соң Таннердің денесі қаладан алыс емес батпақтан табылды. Оның немересі, Джон Таннер есімді де, Кіші Саскачеван өзені бойында жер телімін алып, қайық өткізумен айналысты. Осы елді мекен "Таннердің өткелі" деп аталды. Қазіргі күні бұл Мэннедоса қаласы, Манитоба штаты.
Tanner moved to Sault Ste. Marie in 1828 and began working as an interpreter for the Indian agent, Henry Rowe Schoolcraft. Tanner became involved in a feud between Schoolcraft and Abel Bingham, a Baptist missionary, over control of the local mission school. Eventually, both Schoolcraft and Bingham accused Tanner of siding with the other and betraying their trust. By 1833 Tanner was unemployed and essentially lived as an outcast on the edge of town for the rest of his life. In 1846 his cabin was burned to the ground and days later he disappeared at the same time that Schoolcraft's younger brother, James Schoolcraft, was found murdered. Townspeople quickly suspected that Tanner had killed Schoolcraft but Tanner was never apprehended and his guilt was never proven conclusively. Years later, Tanner's body was uncovered in a bog not far from town. A grandson of his, also named John Tanner, homesteaded on the Little Saskatchewan River where he ran a ferry. The settlement became known as "Tanner's Crossing". It is the present day site of Minnedosa, Manitoba.