Кіріспе

Кеміргіштердің түрі
Speciesbox
| image = Cynomys ludovicianus GNP 21. jpg
| image caption = Grasslands National Park-та
| status = LC
| status system = IUCN3.1
| status ref =
| status2 = G4
| status2 system = TNC
| status2 ref =
| genus = Cynomys
| species = ludovicianus
| authority = (Ord, 1815)
| range map = Black tailed Prairie Dog Cynomys ludovicianus distribution map. png
| range map caption = Қара құйрықты дала итінің таралу аймағы. Басқа дала иттерінен айырмашылығы, бұл жануарлар толыққанды қыстамайды. Қара құйрықты дала итін қыстың ортасында да жер бетінде кездестіруге болады. Тексастағы қара құйрықты дала иттерінің қаласы 400 миллион жеке тұлғаны қамтиды деген мәлімет бар. Мекендеу ортасының жойылмаған жағдайында, бұл түр Солтүстік Американың орталық бөлігіндегі ең көп таралған дала иті болған болуы мүмкін. Льюис пен Кларк экспедициясының күнделіктерінде және жазбаларында сипатталған екі дала итінің бірі осы түр.

Сипаттама

Қара құйрықты дала иттері әдетте қоңыр түсті болады, құрсақтары ашық түсті. Олардың терісінің түсі әр түрлі болуы мүмкін, мысалы, арқаларында қара және қоңыр тондардағы қара түстер кездеседі. Олардың құйрықтарының ұштары қара болып келеді, осыдан олардың аты шыққан. Ересектердің салмағы - бастап, еркектер әдетте аналықтардан ауыр болады. Дене ұзындығы әдетте , ал құйрығының ұзындығы шамалы. Қара құйрықты дала иттерінде жерді қазуға арналған қара, ұзын тырнақтары болады. Олардың денесі тығыз, ал құлақтары кішкентай және басына жақын орналасқан.

Тарату

Қара құйрықты дала иттерінің тарихи ареалы 2007 жылға дейін Оңтүстік Саскачеван және Альбертадан бастап Мексиканың Чиуауа штатына дейін созылған. Қара құйрықты дала иттері Аризонаны қоспағанда, тарихи ареалдарының көп бөлігінде кездеседі. Дегенмен, олардың қамтитын жер көлемі мен саны тарихи көрсеткіштерден едәуір төмен.

Әдет-ғұрыптар

Қара құйрықты дала тышқандары күндіз белсенді.

Тіршілік ету ортасы

Қара құйрықты дала иттері Солтүстік Американың далалық жерлерінде туған. Олар қысқа шөпті далада қоныстанады. Қара құйрықты дала итінің таңдаған ортасы өсімдік жамылғысының түріне, еңіске, топырақ түріне және жауын-шашын мөлшеріне байланысты. Олардың жем іздеу және иін жасау әрекеттері далалық жерлердегі қоршаған ортаның әртүрлілігіне, су режиміне, қоректік заттар айналымына, биологиялық түрлерге, ландшафт құрылысына және өсімдіктердің даму кезеңдеріне әсер етеді.

Бейнелеу масштабтағы тіршілік ету ортасының сипаттамалары

Қара құйрықты дала иттері шөптесін жерлерде мекендейді, оның ішінде қысқа және аралас шөптесін далаларда, ақ жусанды далаларда және шөл далаларында. Бұқа шөптері (Buchloe dactyloides), көк грама (Bouteloua gracilis) және батыс бидай шөптері (Pascopyron smithii) басым болатын қысқа шөптік далалар да олардың таралған жерлері. Техас Панхандлесіндегі және оның айналасындағы көлдердің беткейлері қара құйрықты дала иттерінің тіршілік ету ортасы ретінде пайдаланылады. Монтана штатының Филипс округіндегі колониялар көбінесе су қоймаларымен, мал тұздау орындарымен және адамдардың әсеріне ұшыраған басқа да аймақтармен байланысты болған. Қара құйрықты дала иттері тым жайылымға берілген жерлерге де орналаса алады, бірақ олар осыған маманданбайды. Олардың қоныстануынан кейін малдың тым жайылуы мүмкін. Чарльз М. Рассел ұлттық жабайы табиғат қорығы мен Монтана штатындағы Форт-Белкнап агенттігіндегі ақ жусанды далаларда қара құйрықты дала иттері малдың қарқынды жайылымдаған аймақтарымен және/немесе адам қызметінен топырағы бұзылған жерлермен байланысты болды. 154 қара құйрықты дала иттерінің 150 колониясында жолдар мен мал жолдары табылды, ал колониялар мал сумен қамтамасыз ету орындарына және үйлерге кездейсоқ таңдалған нүктелерге қарағанда әлдеқайда жақын орналасқан.

Топырақ

Қара құйрықты дала итінің таралуы топырақ түрімен шектелмейді, бірақ топырақ текстурасының ылғал мен өсімдік жамылғысына тигізетін жанама әсерлерімен анықталады. Колониялар топырақтың көптеген түрлерінде кездеседі, оның ішінде орташа және ұсақ текстуралы терең аллювиалды топырақтар және кейде қиыршық тасты топырақтар да болады. Құлап немесе су басуға бейім емес топырақтар артықшылыққа ие. Қара құйрықты дала иті топырақтың терең қабаттарынан жер бетіне көтеріп, топырақ горизонттарын араластырады. Бұл топырақтың әртүрлі қабаттарының текстурасы мен құрамына маңызды әсер етеді. Олардың нәжісі, зәрі және өліктері де топырақтың қасиеттеріне әсер етеді. Көптеген колонияларда 20-57 тесік кездеседі. Шеті дөңгеленген топырақ үйінділері америкалық бизонға су тоңдау орындары ретінде пайдаланылуы мүмкін. Құрылымдарсыз тесік кіреберістері көбінесе 10 градустан жоғары еңісте орналасқан. Жаңбырдың аз болуы, мал жаю, немесе гербицидтердің қолданылуы салдарынан шөп өсімдігі нашарлағанда, олар диеталарын жылдам өзгертеді. Шөптер, жапырақты өсімдіктерге қарағанда артықшылыққа ие. Қара құйрықты дала итінің сүйікті өсімдіктерінің толық тізімін қараңыз.

Әлеуметтік ұйым

Қара құйрықты дала иттері колонияларда өмір сүреді. Колония мөлшері бесеуден мыңға дейін жете алады және төбелер сияқты жер бедерінің ерекшеліктеріне байланысты екі немесе одан да көп бөлімшелерге бөлінуі мүмкін. Бөлімшелер әдетте екі немесе одан да көп котерияға бөлінеді, олар өте аумақтық, гаремдік көп әйелді әлеуметтік топтардың жиынтығынан құралған.

Байланыс

Константин Слободчиков және басқалар дала тышқандарының белгілі бір жыртқыштарды сипаттау үшін күрделі дыбыстық қарым-қатынас жүйесін пайдаланатынын мәлімдейді. Олардың пікірінше, дала тышқандарының дауысы жыртқыш түрi, оның мөлшері және жақындау жылдамдығы туралы нақты ақпаратты қамтиды. Дала тышқандарының ең айқын қарым-қатынасы – аумақтық шақыру немесе "секіріп ұғрау" көрсетілімі. Дала тышқаны денесін тік созып, дауыс шығарып тұрғанда алдыңғы аяқтарын жоғары лақтырады. Бір дала тышқанының секіріп ұғрауы жақын жердегі басқаларын да осылай істеуге итермелейді. "Секіріп ұғрау" толқынының бастамашысы осы толқынның ұзақтығы арқылы колониядағы басқа тышқандардың сақ болуын бағалайды – ұзақ толқын көршілердің қадағалауда екенін көрсетеді және бастамашының азық іздеуін күшейтеді.

Көбею және даму

Алғашқы көбею жасы, жүктілік деңгейі, төл саны, жас дала итінің өсу жылдамдығы және бірінші жылғы тірі қалу көрсеткіші азық-түлік қорына қарай өзгеріп отырады.

Даму

Тұтқында қара құйрықты дала тышқандарының балалары 30 күнде көздерін ашады.

Экологиялық рөл және қауіптер

Қара құйрықты дала иттері тіршілік ортасының биотикалық және абиотикалық ерекшеліктеріне, ландшафт құрылысына, экожүйенің құрылымы мен қызметіне тигізетін әсеріне байланысты "экожүйе инженерлері" деп аталады. Зерттеулер қара құйрықты дала иттерінің – маңызды түр екенін көрсетеді. Қара құйрықты дала итінің колонияларымен байланысты омыртқалы жануарлар түрлерінің тізімін қараңыз. Қысқа шөпті далалардың биоәртүрлілігі қара құйрықты дала итінің таралу аймағының қысқаруы мен кездесу жиілігінің төмендеуі салдарынан қауіп төніп тұр. Қауіптерге тіршілік ортасының фрагментациясы мен жоғалуы, бақылаусыз жою немесе күресу шаралары, сондай-ақ ормандық оба ауруы жатады.

Қорғау мәртебесі

Қара құйрықты дала иттері көбінесе зиянкестер ретінде қаралып, шаруашылық жерлерден жойылды. Олардың мекендеу ортасы фрагменттелген, ал саны күрт азайды. Бұған қоса, олар оба ауруына өте осал. 2006 жылы қара құйрықты дала иттерінің колонияларында оба ауруының барлық сегіз жағдайы толық колонияның жойылуына әкеп соқты. 1961 жылғы зерттеулер АҚШ-тағы қара құйрықты дала иттерінің мекендеу ортасының тек пайызын бағалады. 2000 жылы жасалған екінші зерттеу көрсетті. Алайда, 2004 жылы 10 штат және түрлі тайпалар арасында жүргізілген кең ауқымды зерттеу АҚШ-та, Мексика мен Канадада қосымша пайызын көрсетті. 2004 жылғы зерттеулердің нәтижелеріне сүйене отырып, АҚШ Балық және жабайы табиғат қызметі 2004 жылдың тамызында қара құйрықты дала итін Құрып кету қаупі бар түрлер туралы заңның кандидаттық тізімінен шығарды.

Үй жануарларымен өзара әсерлесуі

Қара құйрықты дала иттері көбінесе малмен қол жетімді жем-шөп үшін бәсекелесіп жатқандықтары айтылса да, жайылымдарға тигізетін әсері туралы мәліметтер әртүрлі. Кейбір зерттеулер олардың мал шаруашылығында пайдаланылатын жайылымдарға зиянсыз немесе пайдалы әсер ететінін көрсетеді.

Қара құйрықты дала иттері мен үй малдарының қалаулы жемшөп түрлері үшін бәсекелестік қарым-қатынасы нақты емес. Бірнеше зерттеу көрсеткендей, қара құйрықты дала иттері мал жегісі келетін көптеген өсімдіктерден қашады, ал мал жегісі келмейтін өсімдіктерді жейді. Қара құйрықты дала иттерінің әрекетінен өсімдіктер құрамында болатын өзгерістер мал шаруашылығына пайдалы болуы мүмкін, мысалы, жайылымға төзімдірек өсімдіктердің көбеюіне ықпал етеді, сияқты ине жапырақты саз (Carex duriuscula), алты апталық шөп (Vulpia octoflora) және қызыл глобус (Sphaeralcea coccinea). Қара құйрықты дала иттерінің жайылуы кейбір өсімдіктердің тағамдық құндылығын арттыруы да мүмкін.

Үй жануарларын сату

Қара құйрықты дала тышқандары – АҚШ федералдық үкіметі 2003 жылы осы саудаға тыйым салғанға дейін экзотикалық үй жануарлары ретінде сату үшін жабайыда жиналған ең көп кездесетін дала тышқандарының түрі болды. Тыйым 2008 жылдың 8 қыркүйегінде ресми түрде күштен шығарылды.