Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Орадеяның хронологиялық тарихы
Chronological history of Oradea
Орадея тарихы – бұл қаланың неолит дәуірінен бастап, Кришана аймағында маңызды орталық ретінде гүлденген орта ғасырларға дейінгі және қазіргі Бихор округінің орталығы ретіндегі қалыптасу жолының баяны.
The history of Oradea is the story of the Romanian city from Neolithic times, through the Middle Ages when it flourished as an important center in Crișana, until its modern existence as the seat of Bihor County.
Тарихқа дейінгі және ежелгі кезеңдер
Қалада және оның төңірегіндегі археологиялық жаңалыстар неолит дәуірінен бері дерлік үздірілмейтін қоныстануға куәлік етеді. Атап айтқанда, аймаққа жақын жерде табылған әшекей бұйымдары Мыс дәуіріндегі Тишаполгар мәдениетімен байланысты дауланған. Дактар мен келттер бұл өңірде тұрған. 101 жылы Дакияны бағындырғаннан кейін римдіктер бұл аймақта, ең әсіресе қаланың Салка аймағында және қазіргі Бейле Феликс ауданында орналасты.
Archaeological findings, in and around the city, provide evidence of a more or less continuous habitation since Neolithic times. In particular, jewelry found near the area has been dated to Tiszapolgár culture during the Copper Age. The Dacians and Celts inhabited the region. After the conquest of Dacia in 101AD, the Romans established a presence in the area, most notably in the Salca area of the city and modern day Băile Felix.
Орта ғасырлар
Gesta Hungarorum-ға сәйкес, Бихарда орналасқан цитадельді аймақ 9-шы ғасырдың соңы мен 10-шы ғасырдың басында, венгр жерін басып алғанға дейін Менуморут басқарған. Орадея есімі алғаш рет 1113 жылы латын тілінде Varadinum ("vár" мажар тілінде "бекініс" дегенді білдіреді) деп жазылған. 11-шы ғасырда Мажарстанның әулие патшасы Ладислав I Орадея қаласының жанында епископтық елді мекен құрды, қазіргі Рим-католик Орадея епархиясы осы елді мекеннен бастау алды. Қаланың гүлденуі әсіресе 13-шы ғасырда болды. Орадея қамалының қираған қалдықтары бүгінге дейін сақталған, алғаш рет 1241 жылы Еуропаға моңғол шапқыншылығы кезінде айтылған. 14-шы ғасыр қаланың өміріндегі ең табысты кезеңдердің бірі болды. Әулие Стефан, Эмерик және Ладиславтың (1372 жылға дейін) мүсіндері, сондай-ақ Әулие Ладиславтың атты мүсіні (1390 жыл) Орадеяда орнатылды. Әулие Ладиславтың мүсіні Еуропадағы алғашқы прото-ренессанс қоғамдық алаңындағы атты ескерткіш болды. Епископ Андреас Батори (1329–1345 жж.) соборды готика стилінде қайта салды. Осы дәуірден бастау алатын Гермес қазір Гьорде сақтаулы, онда король Ладиславтың бас сүйегі бар, және ол венгр алтын шеберлерінің шедеврі болып табылады.
According to the Gesta Hungarorum, the territory having its citadel centered at Bihar was ruled by Menumorut at the end of the 9th and beginning of the 10th centuries, until the Hungarian land taking. The first documented mention of Oradea's name was in 1113 under the Latin name, Varadinum ("vár" means fortress in Hungarian). In the 11th century when St. King Ladislaus I of Hungary founded a bishopric settlement near the city of Oradea, the present Roman Catholic Diocese of Oradea. The city flourished during the 13th century in particular. The Citadel of Oradea, the ruins of which remain today, was first mentioned in 1241 during the Mongol invasion of Europe. The 14th century was one of the most prosperous periods in the city's life. Statues of St. Stephen, Emeric and Ladislaus (before 1372) and the equestrian sculpture of St. Ladislaus (1390) were erected in Oradea. St. Ladislaus' statue was the first proto renaissance public square equestrian in Europe. Bishop Andreas Báthori (1329–1345) rebuilt the cathedral in Gothic style. From that epoch dates also the Hermes, now preserved at Györ, which contains the skull of King Ladislaus, and which is a masterpiece of the Hungarian goldsmith's art.
Ерте заманауи
Георг фон Пейербах Варадин обсерваториясында жұмыс істеді және оны өздерінің 1464 жылы жарияланған "Tabula Varadiensis" еңбегінде Жердің бастапқы меридианы ретінде пайдаланды. Орадея 1464 жылдан 1667 жылға дейін карталар мен теңіз жүзуге арналған бастапқы меридиан ретінде қолданылды. 1474 жылы қала түріктердің шабуылына ұшырады. Орадея тек 16 ғасырда ғана қалалық аймақ ретінде өсе бастады. 1538 жылдың 4 ақпанында Фердинанд I мен Иоанн Заполя арасында Варад бейбіт шарты жасалды, онда олар бір-бірін король ретінде мойындады. 16 ғасырда Осман империясының Венгрияны басып алуынан кейін, қала әр түрлі уақытта Трансильвания княздығы, Осман империясы және Габсбург монархиясы тарапынан басқарылды. 1598 жылы бекініс қоршауға алынды, ал 1660 жылдың 27 тамызында Орадея түріктердің қолына түсіп, Варат провинциясының астанасы болды. Бұл эялетке Варат (Орадея), Саланта, Дебречин (бұрын Будин және Эгри эялеттерінің құрамында болған), Халмаш, Сенгеви және Япышмаз санджақтары кірді. Қоршау туралы Сзаларди Янош өз замандасының тарихнамасында егжей-тегжейлі сипаттаған. Қала 1692 жылдың қыркүйегінде Габсбург басқаруындағы неміс-венгр-хорват әскерлері тарапынан басып алынды. 18 ғасырда веналық инженер Франц Антон Хиллебрандт қаланы барокко стилінде жоспарлады. 1752 жылдан бастап Рим-католик соборы және Епископ сарайы сияқты көптеген ескерткіштер салынды, қазіргі уақытта бұл ғимараттар Muzeul Țării Crișurilor ("Криш жерінің мұражайы") болып табылады.
Georg von Peuerbach worked at the Observatory of Varadinum, using it as the reference of prime meridian of the Earth in his Tabula Varadiensis, published posthumously in 1464. Oradea was used for maps and navigation as the prime meridian between 1464 and 1667. In 1474, the city was attacked by the Turks. It was not until the 16th century that Oradea began growing as an urban area. The Peace of Várad was concluded between Ferdinand I and John Zápolya on February 4, 1538, in which they mutually recognized each other to be king. After the Ottoman invasion of Hungary in the 16th century, the city was administered at various times by the Principality of Transylvania, the Ottoman Empire, and the Habsburg monarchy. In 1598, the fortress was besieged and, on August 27, 1660, Oradea fell to the Turks and became the capital of the Varat Province. This eyalet included Varat (Oradea), Salanta, Debreçin (formerly part of Budin and Eğri Eyalets), Halmaș, Sengevi and Yapıșmaz sanjaks. The siege is described in detail by Szalárdy János in his contemporary chronicle. The city was seized by the Habsburg led German Hungarian Croatian forces in September 1692. In the 18th century, the Viennese engineer Franz Anton Hillebrandt planned the city in the Baroque style. Beginning in 1752, many landmarks were constructed such as the Roman Catholic Cathedral and the Bishop's Palace, presently the Muzeul Țării Crișurilor ("The Museum of the Criș es land").
Соңғы заманауи
1848 жылғы венгр революциясы қала тарихында маңызды рөл атқарды. Бұл ең ірі венгр қару-жарақ зауыдының орны болған, ал Дебрецен венгр үкіметінің уақытша резиденциясы болды. 19 ғасырдың екінші жартысында қалаға берілген әдеби лақап есімдердің ішінде "Венгр Компостеласы", "Феликс цивитас", "Пеце өзеніндегі Париж", "Ертеңгі қала", "Керёс бойындағы Афина" және "Кешегі қала" болды. Бұл лақап есімдер қазіргі күні кеңінен қолданылмайды, алайда "Пеце өзеніндегі Париж" кейде қолданылып жүреді.
The Hungarian Revolution of 1848 played an important role in the city's history. It was the home of the largest Hungarian arms factory while Debrecen was the temporary seat of the Hungarian government. In the second half of the 19th century, literary nicknames for the town included "Hungarian Compostela", "Felix civitas", "Paris on the River Pece", "the City of Tomorrow", "Athens on the Körös", and "the City of Yesterday". These nicknames are not widely used today, although "Paris on the River Pece" is still utilized sometimes.
ХХ ғасыр
Бірінші дүниежүзілік соғыста Венгрияның рөліне байланысты Трианон шарттарымен Орадея Румыния Корольдігіне берілді. Осы кезде қала халқының 90 пайыздан астамы мажарлар еді. 1940 жылы Германия мен Италияның делдалымен жасалған Екінші Вена сыйлығы бойынша Солтүстік Трансильвания, оның ішінде Орадея Венгрияға қайтарылды. Алайда, тағы да жеңіліс тапқандықтан, 1947 жылдың 10 ақпанында жасалған Париж шарты бойынша одан бас таруға мәжбүр болды. 1925 жылы Орадеяға қала мәртебесі беріліп, оның бұрынғы өзін-өзі басқару құқығы жойылды. Сол жарлық бойынша қаланың атауы Орадея Маре ("Ұлы" Орадея) дегеннен жай ғана Орадея деп өзгертілді. Бұрын аймақта этникалық шиеленістер жиі туындаған, бірақ қазір әртүрлі этникалық топтар көбінесе тату-тәтті өмір сүріп, бір-бірінің қазіргі мәдениетке қосқан үлесінен дамиды. Орадеяда көптеген румын-мажар отбасылары бар, олардың балалары екі ата-анасының мәдениетіне сіңіп, екі тілде сөйлеуді үйренеді.
As a consequence of Hungary's role in World War I, the Treaty of Trianon awarded Oradea to the Kingdom of Romania. Over 90% of the city's population was Hungarian then. Under the Second Vienna Award brokered by Germany and Italy in 1940, Northern Transylvania was returned to Hungary, including Oradea, but, being on the losing side again, had to relinquish claims to it under the Treaty of Paris which concluded on February 10, 1947. In 1925, the status of municipality was given to Oradea, dissolving its former civic autonomy. Under the same ordinance, its name was changed from Oradea Mare ("Great" Oradea) to simply Oradea. In the past, ethnic tensions sometimes ran high in the area, but the different ethnic groups now live together in harmony in general , thriving on each other's contributions to modern culture. There are many mixed Romanian Hungarian families in Oradea, with children assimilating into both of their parents' cultures and learning to speak both languages .
Румыниялық төңкерістен кейін
1989 жылдың желтоқсанынан кейін Орадея Орталық Еуропаның басқа қалаларымен бірге зор өркендеуге ұмтылды. Мәдени және экономикалық тұрғыдан Орадеяның болашағы, румын қоғамының еркіндікке, демократияға және еркін нарықтық экономикаға деген жалпы талпынысымен және барлық салалардағы сан алуан бастамалармен тығыз байланысты. Ерекше ерекшеліктеріне байланысты Орадея Батыс Румынияның және жалпы елдің маңызды экономикалық және мәдени орталықтарының бірі, сондай-ақ бірегей екі тілдік динамикаға ие үлкен академиялық орталықтардың бірі болып табылады.
After December 1989, Oradea aimed to achieve greater prosperity along with other towns in Central Europe. Both culturally and economically, Oradea's prospects are inevitably tied to the general aspiration of the Romanian society to freedom, democracy and a free market economy, with varied initiatives in all fields of endeavor. Due to its specific character, Oradea is one of the most important economic and cultural centers of Western Romania and of the country in general, and one of the great academic centers, with a unique bilingual dynamic.
ХХІ ғасыр
2020 жылдары қала бизнес және туризм салаларындағы экономикалық орталыққа айналды. Ол сонымен қатар модерн мен архитектура орталығы ретінде белгілі, сондықтан "Кішкентай Париж" деп атайды. Қазір бұл Орадея университетінің Бейнелеу өнері факультетіне орналасқан.
In the 2020s, the city has become an economic hub in business and tourism. It is also known as a centre of art nouveau and architecture, earning the nickname of 'Little Paris'. it now hosts the University of Oradea's Faculty of Visual Arts.
Яһуди қауымы
1735 жылы (ақтық үй қоғамы) құрылды, 1803 жылы алғашқы синагога, ал 1839 жылы алғашқы қауымдық (немесе "қоғамдық") мектеп (Жария бастауыш мектеп деп белгілі) құрылды. 20 ғасырдың басында қаланың алғашқы бекінісінің жанындағы "Катона Варос" деп аталатын ескі еврей кварталы әлі де тұрды және көне келбетін сақтап келді. 1792 жылы әскери нысан ретінде қолданыстан шыққаннан бері, қайта жаңартылған бекініс орны мен оның төңірегінде негізінен еврей отбасылары 1920 жылдарға дейін тұрды.
The (burial society) was founded in 1735, the first synagogue in 1803, and the first community (or "communal") school (known as the Public Elementary School) in 1839. At the turn of the 20th century the old Jewish quarter, known as the "Katona Város", in the neighborhood of the town's original fort was still standing, and retained its ancient aspect. The converted fortress site and its environs continued to be inhabited mainly by Jewish families into the 1920s, as it had been since its disuse as a military facility in 1792.