Орта ғасырлық білім жинағы: Сумма және Суммула

Кіріспе

Ортағасырлық анықтамалық жанр, білім саласын жинақтап беруге арналған.

Сумма және оның кіші түрі – суммула (көпше түрі – summae және summulae) – латын тілінде жазылған ортағасырлық дидактикалық әдеби жанр. Ол 12-шы ғасырда пайда болып, 13-шы ғасырдағы Еуропада кеңінен таралды. Ең қарапайым түсінігінде, бұл мәтіндер теология, философия және канондық құқық сияқты белгілі бір саладағы білімді жинақтайтын нұсқаулықтар болып саналады. Орта ғасырларда олардың негізгі қызметі – білімін одан әрі дамытпайтын адамдарға қажетті ақпаратты ұсынатын қолдаушылар немесе анықтамалықтар болды.

Ерекшеліктері

Бұл заң, теология немесе философия салаларын ең көп дамытқан энциклопедияның бір түрі еді. Мәселелер трактаттардағыдан да егжей-тегжейлі түрде бөлінді, себебі олар сұрақтарға (quaestiones) бөлінді, ал олар өз кезегінде мақалаларға жіктелді. Мақалалардың құрылымы былай болды: Мақала тақырыбы – сұрақ түрінде беріліп, екі түрлі пікір (disputatio) көрсетілді. Автор қорғаған пікірге қарсы айтылған шаруашылықтар немесе дәлелдер. Мұндай пікірді қолдайтын дәлелдер, Киелі кітапқа, Киелі Әкелерге және т.б. негізделген. Бұл шешімде сенім мен ақылды үйлестіретін және автордың ойын білдіретін аргументтер болды. Сұраққа берілген жауап немесе sententia, автордың шешіміне қарсы бастапқы шаруашылықтарды жоққа шығарудан тұрды.

Тарих

Кейбір теология тарихшылары Оригеннің "Peri Archon" еңбегін католик теологиясының алғашқы жиынтығы ретінде келтіреді. Басқалары Потьелік Кирилдің "De Trinitate" ("Үштік туралы") кітабын уақыт бойынша бірінші деп санайды. Бұл аталым Радульф Арденсқа да берілді, ол 11 ғасырдың теологы және уағызшысы, Болиеу қаласының тумасы және әлі қолжазба түрінде сақталған "Speculum Universale" атты толық еңбектің авторы. Дегенмен, сөздің кең мағынасында, Севильский Исидордың, Рабан Маврдың және т.б. "De Etymologiis" немесе "De Universo" атты энциклопедиялық трактаттары да теология мен философияның жиынтығы ретінде қарастырылуы мүмкін. "Сумма" термині қатаң мағынасында 12 ғасырда пайда бола бастаған техникалық, жүйелі жинақтарға қолданылады. Стенфорд философия энциклопедиясының мәліметінше, осы форманы грамматик Питер Хелиас ойлап тапқан. "Сентементтер" (лат. Libri Sententiarum) тағы бір атау, ал "Summulæ" кішірек атауы кейінірек пайда болды. Осы еңбектердің авторларын "сумистер" немесе "сентитарийлер" деп атайды, олар Герберттің "De Rationali et Ratione Uti" еңбегінде алғаш ұсынған және Абелардтың "Sic et Non" еңбегінде қолданған әдісті – қарама-қайшы пікірлерді, оң және теріс тұжырымдарды баяндауды қабылдады. 13 ғасырдың "Summæ" еңбегінің түпкілікті пішініне қарай дамуы, уақыт өте келе ұсынылған қарама-қайшы пікірлер арасындағы айқайшылықты жүйелі түрде түсіндіруге көбірек назар аударумен сипатталады. Осы баяндау әдісінен басқа, 12 ғасырдың сумистері диалектиканы философиялық және теологиялық шындықты түсіндіру құралы ретінде пайдаланды. Соңында, сумистер теология мен философияның салаларын бірауздан бөліп, тақырыптардың белгілі бір ретін сақтады, бірақ олардың орналасуы әртүрлі болды. Алғашқы ұлы сумист – Пётр Ломбард (1160 жылы қайтыс болған), "Сөйлемдер кітабының" авторы және "Сөйлемдер шебері" атанған. "Сөйлемдер кітабындағы" тақырыптар келесі ретпен ұйымдастырылған: Біріншіден, тақырыптар "res" және "signa", яғни заттар мен белгілерге бөлінеді. "Заттар" мыналарға бөлінеді: біздің бақытымыздың нысаны – Құдай (Пётр бірінші кітапты осы тақырыпқа арнады); осы нысанға жету құралдары, яғни жаратылыстар (екінші кітапта қарастырылады); ізгіліктер, адамдар мен періштелер, яғни бақыттың ерекше құралдары және субъектілері (үшінші кітаптың тақырыбы); төртінші кітап белгілерге арналған: сакраменттер. Питер Ломбардқа Роберт Пуллен, Гю Сент-Виктор және Абелардтың еңбегінен шабыттанған "Summa Sententiarum" еңбегінің авторы сияқты бұрынғы сумистердің қаншалықты әсер еткенін тарихшылар анықтаған жоқ. Жалпы, Ломбардтың еңбегі толығымен жаңа емес деп есептеледі. Ол алғашқы ұлы сумист ретінде танылған, себебі оның еңбегі өмірінде қарсылықтарға ұшырағанына қарамастан, уақыт өте келе оның ықпалы артты және 13 ғасырда ол барлық елде оқулық ретінде қабылданды. Схоластиканың жауыз сыншылары ортағасырлық "Сумма" еңбектерінің құрғақтығы мен тартымсыздығы туралы айтса да, олардың педагогикалық тұрғыдан көп артықшылықтары бар. Сонымен қатар, Схоластика сияқты, "Сумма" еңбектерінің жинақты талқылауын "Quæstiones Disputatæ" және "Opuscula" еңбектерінің еркін талқылауымен толықтыратын философиялық мектеп, жазу әдісінде қазіргі заманғы философияның оқулық пен докторлық диссертацияны біріктіруден алатын артықшылықтарын біріктіреді. Сант-Томас Аквинскийдің "Сумма теологиясы" (Summa Theologica) Аквинский Сант-Сабинадағы провинциялық оқу орнында (Studium provinciale) регент-магистр болған кезде басталған, бұл Сант-Томас Аквинскийдің "Ангеликум" (Angelicum) понтификалдық университетінің алға басушысы, осы әдебиет түрінің ең кемелді үлгісі болып саналады. "Summulæ" термині көбінесе 13 ғасырда мектептерде оқулық ретінде қолданылған логикалық жинақтарды белгілеу үшін қолданылды. Олардың ең танымалдарының бірі – Пётр Испанның, кейін Папа Иоанн XXI болған, "Summulæ Logicales" еңбегі.

Some historians of theology cite Origen's peri archon as the first summary of Catholic theology. Others consider that the first in point of time is "De Trinitate" by St. Hilary of Poitiers. The distinction has also been accorded to Radulfus Ardens, an eleventh century theologian and preacher, a native of Beaulieu, author of a comprehensive "Speculum Universale", still in Manuscript. In this wide sense of the word, however, the encyclopedic treatises of St. Isidore of Seville, Rabanus Maurus etc., entitled "De Etymologiis" or "De Universo" might also be considered to be summaries of theology and philosophy. In the stricter sense of the word, "Summa" is applied to the more technical systematic compendiums which began to appear in the twelfth century. According to the Stanford Encyclopedia of Philosophy, the form was invented by the grammarian Peter Helias. An alternative title is "Sentences" (Latin Libri Sententiarum), the diminutive, "Summulæ", being of later origin. What is peculiar to "summists" or "sententiaries", as the authors of these works are called, is the adoption of the method first suggested by Gerbert in his "De Rationali et Ratione Uti", and used by Abelard in his "Sic et Non", consisting in an exposition of contradictory views, the affirmative and negative. Progress towards the final form of the thirteenth century "Summæ" is marked by the greater care which was taken, as time went on, to explain in a systematic manner the apparent contradiction among the conflicting opinions presented. Besides this method of exposition, the twelfth century summists adopted dialectic definitely as a means of elucidating, not only philosophical, but also theological truth. Finally the summists adopted more or less unanimously a fixed division of the field of theology and philosophy, and adhered more or less closely to a definite order of topics, although varying in their arrangement. The first great summist was Peter Lombard (died 1160), author of the Books of Sentences and surnamed "Master of Sentences". The order of topics in the Books of Sentences is as follows: In the first place, the topics are divided into res and signa, or things and signs. "Things" are subdivided into: the object of our happiness, God — to this topic Peter devotes the first book; means of attaining this object, viz., creatures — the topic treated in the second book; virtues, men and angels, that is, special means of happiness and subjects of happiness — the topic of the third book; the fourth book is devoted to signs: the sacraments. How far Peter Lombard was influenced by earlier summists, such as Robert Pullen, Hugh of St. Victor and the author of the "Summa Sententiarum" which was immediately inspired by Abelard's work, historians have not determined. It is generally admitted that the Lombard was not entirely original. He deserves his renown as the first great summist chiefly because, in spite of the opposition which his work met during his lifetime, its influence grew greater in time, until in the thirteenth century it was universally adopted as a text. Notwithstanding all that hostile critics of Scholasticism have said about the dryness and unattractiveness of the medieval "Summæ", these works have many merits from the point of view of pedagogy, and a philosophical school which supplements, as Scholasticism did, the compendious treatment of the "Summæ", with the looser form of treatment of the "Quæstiones Disputatæ" and the "Opuscula", unites in its method of writing the advantages which modern philosophy derives from the combination of textbook and doctor's dissertation. The Summa Theologica of St. Thomas Aquinas, begun when Aquinas was Regent Master at the studium provinciale at Santa Sabina the forerunner of the Pontifical University of Saint Thomas Aquinas, Angelicum, is often considered the most perfect specimen of this kind of literature. The term "Summulæ" was used, for the most part, to designate the logical compendiums which came to be adopted as texts in the schools during the thirteenth century. The best known of these is the "Summulæ Logicales" of Peter Hispanus, afterwards Pope John XXI.

Доминикандық шығармалар

Теологиялық оқулықтар, әсіресе, мойындаушыларға арналған тәубе туралы нұсқаулықтар мен жинақтар көптеп жазылды. Доминикан тәртібінің "Сөйлемдер" (Sentences) бойынша ең ерте түсіндірмелері Кремоналық Роланд, Сен-Шерлік Хью, Ричард Фицакр, Килвардбилік Роберт және Альберт Магнусқа жатады. Бұл тізбе 1230 жылдан, тіпті одан ертерек мерзімнен басталады, ал соңғылары он үшінші ғасырдың ортасына дейін жазылған. Әйгілі теолог Сан-Томас Аквинскийдің (1265–75) "Жинағы" (Summa) әлі күнге дейін теологияның шедеврі болып саналады. Альберт Магнустың монументалды еңбегі аяқталмаған. Альберттің шәкірті Страсбургтік Ульрихтың (1277 ж. қайтыс болған) "Жақсылық туралы жинағы" ("Summa de bono") әлі жарияланбаған, бірақ он үшінші ғасыр ой-санасының тарихын зерттеушілер үшін қызығушылық тудырады. Әйгілі теолог Антониннің теологиялық жинағы моральдық және экономикалық мәселелерді зерттеушілер арасында жоғары бағаланады. Страсбургтік Хью Рипелиннің (1268 ж. қайтыс болған) "Теологиялық шындықтың қысқаша мазмұны" ("Compendium theologicæ veritatis") орта ғасырлардағы ең көп тараған және танымал оқулық болып табылады. Мойындаушыларға арналған бас оқулық – Болоньялық Святой Николай бауырластығы үшін жазылған венгрлік Павелдің еңбегі (1220–21 ж.), ол автор аты көрсетілмей "Bibliotheca Casinensis" кітапханасында жарияланған, ал Раймунд Дуэллиус оны теріс авторлыққа жатқызған. Рэймонд Пеннафорттың 1235 жылы жазылған "Тәубе туралы жинағы" ("Summa de Poenitentia") орта ғасырлардағы классикалық туынды болды және қолжазбалары ең көп көбейтілген еңбектердің біріне жатты. Иоганн Фрайбургтың (1314 ж. қайтыс болған) "Мойындаушылар жинағы" ("Summa Confessorum") Иоганн Фридрих фон Шультеге сәйкес, осы әдебиет жанрының ең жетілген үлгісі болып табылады. Пизандық Бартоломмео Сан-Конкордио 1338 жылы жазылған "Іс шаралары жинағын" ("Summa Casuum") қалдырды, онда мәселелер әліпбилік тәртіппен реттелген. Бұл еңбек XIII-XIV ғасырларда кең таралды. Иоанн Нидер (1438 ж. қайтыс болған), Флоренция архиепископы Антонин (1459 ж. қайтыс болған) және Жироламо Савонароланың (1498 ж. қайтыс болған) мойындаушыларға арналған нұсқаулықтары өз заманында жоғары бағаланды.

Заң

Заң саласында сома – практикалық және оқу-әдістемелік жанр, ол глосс әдістемесінен пайда болды. Ол екі түрлі әдеби жанрға бөлінді: сома (similia-дан туындаған) және questio legitima (contraria-дан туындаған). Сома шағын заң мектептерінде пайда болды, олардың мақсаты – студенттерін Юстиниан кодекстерінің оңай түйіндемелерімен таныстыру болды. Осы мақсатқа жету үшін толық еңбектердің оңай, қарапайым және жүйелі жинақталған түрлері жасалды, осылайша заң саласындағы сома әдеби жанры дүниеге келді. Сомалар Окситания азаматтық құқық мектептерінде, әсіресе Юстинианның Institutiones-іне қатысты арнайы дамыды.

Кейбір маңызды заңдық сомалар

Болоньялық Азоның Summa Codicis еңбегі. Окситан тілінде жазылған және Ло Коди деп белгілі Summa Codicis, Риккардо Пизано тарапынан латын тіліне аударылған.