Кіріспе

Эрнест Типсон (1883–1958) – ағылшын Плимут бауырларының миссионері және лингвист, кантон және хоккьин (Амой диалектісі) тілдерінің сөздіктерін жасаған.

Ерте өмір

Энфилдте (бұл кезде Миддлсекстің Эдмонтон жүзінің бір бөлігі болған) үлкен бауырластық отбасында дүниеге келген Типсон 14 жасында архитектордың кеңсе қызметкері және машинистка болып жұмыс істеді, бірақ 1900 жылдардың басында миссионерлік қызметке шақырылды.

Миссионерлік қызмет

Типсонның алғашқы қызметі Пенангқа бағытталды. Ол 1908 жылғы қарашада Англиядан кемемен сонда келді. 1909 жылғы қазанда ол Қытайдың Гуанчжоу (бұрынғы Кантон) қаласына сапар шекті, онда бір жыл бойы кантон диалектін меңгерді. Бұл оның миссионерлік қызметінде маңызды құрал болды, сондай-ақ ол хоккиен диалектін де үйренді. Кантоннан оралғаннан кейін (1911 жылғы наурызда) Типсон Пенангта Агнес Миллерге үйленді және олар Куала-Лумпурға қоныстанды. Оның миссионерлік жұмысына Ілтебіл хабарды уағыздау, евангелизм, сондай-ақ арашалауға мұқтаж адамдар мен түрмедегілерді аралау кірді. Сол кездегі көптеген миссионерлер сияқты, Типсон да Британдық Малайяның ыстық және ылғалды климатынан денсаулығының нашарлауы және өлім қаупіне тап болды. 1914 жылғы тамызда оның кіші ұлы, бір жасар Тедди, асқазан-ішек ауруынан ауырып қайтыс болды. Теддидің есімі Типсонның 20 жыл бұрын қайтыс болған 15 жасар ағасының құрметіне берілген. 1917 жылы Типсон ауыр сырқатқа шалдығып, жүйкесі бұзылды. Әйелі сегіз айлық жүкті болғанына қарамастан, ол дереу Австралияның Сидней қаласына кетіп қалды. Бірінші дүниежүзілік соғыс салдарынан Англияға қайта орала алмады және 1918 жылғы желтоқсанда ғана Англияға жетті. Бірнеше жылдық демалыстан кейін, 1920 жылы Типсон Куала-Лумпурға оралып, миссионерлік жұмысын қайта бастады. 1928 жылы ол Малайядағы Британдық және шетелдік Киелі кітап қоғамының хатшысы лауазымын атқару үшін Сингапурға көшті. Зейнетке шығуға жақын, 58 жасында Типсон екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Сингапурды жапондықтар басып алғанда Чанги түрмесінде қамауға алынды. Бастапқыда ол Сингапурдың сол кездегі губернаторы Шентон Томаспен бірге 24-ші камерада болды. Чангидегі оның қызметі мінез-құлқының беріктігімен және түрмедегі әріптестеріне көрсеткен қолдауымен ерекшеленді. 1958 жылы Малайзияның Британдық қауымдастығында Типсонның қайтысы туралы былай делінген: "Интернатта (Чангиде) дарынды уағыздаушылар көп болды, бірақ Эрнест Типсоннан артық ешкімге адамдар жақын болған жоқ". Типсонның аман қалғаны, оның ұлы, сондай-ақ Эрнест, оның керемет юморының сезімі мен қайын жұбайы Дэвидтің жақсы серіктестігі мен қолдауының арқасында болды деседі. 1945 жылы бостандыққа шыққан Эрнест ағасы әйелі мен ұлымен қайта қосылу үшін Үндістанға сапар шекті. "Ол бір таяқтай жұқа еді!" - деп еске алды Эрнест кіші. "Біз бір-бірімізге құшақтап алдық". Соғыстан кейін Типсон Сингапурдағы жұмысын қысқа мерзімге қайта жалғастырды. 1948 жылғы наурызда Типсон Британдық және шетелдік Киелі кітап қоғамындағы лауазымынан зейнеткерлікке шығып, Англияға оралды. Типсон Корнуоллда жергілікті Евангелие залына уағыздау сапары кезінде қайтыс болды.

Жарияланымдар

Типсонның тілдік шеберлігі, сондай-ақ кейіннен оның дарынды қытай ғалымы ретінде мойндалған мәртебесі, Англиядағы қарапайым мектепте алған біліміне қарағанда ерекше еді. Оның "Амой диалектісінің кісендік сөздігі" қазіргі заманғы хоккиен/ағылшын сөздіктерін жасау кезінде әлі де қолданылады. Өзінің діні мен шақыруына адал Типсон Киелі кітаптағы әрбір сөзді сөздігіне енгізуге тырысқан деседі. Оның тағы бір жарияланымы – "Толық қытай иероглифтері курсы" – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Чанги түрмесінде оқыған лекцияларына негізделген. "Soothill's Pocket Dictionary" сөздігіне Кантон тіліндегі сөздік индексі, онда Кантон диалектісінің барлық сөздері мен олардың мағыналары қамтылған. (1917) Кантон тіліндегі Жаңа өсиеттің нұсқаулығы және сөздік қоры. (1921) (Рой Т. Коулзбен бірге) Амой диалектісінің кісендік сөздігі, ағылшын-қытай. (1934) Амой диалектісінің кісендік сөздігі, қытай-ағылшын. (1935) Қытай иероглифтерінің толық курсы және т.б. (1949)