Тіл біліміндегі толықтырғыш – сөйлем құрамындағы маңызды элемент. Бұл сөздер бағынышты сөйлемдерді бас сөйлемге қосуға көмектеседі. Лингвистика, грамматика.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Сөйлеу бөлігі
Part of speech
Тіл білімінде (әсіресе генеративтік грамматикада) комплементизер (жазбаша қысқарту: comp) – сөйлемді басқа сөйлемнің тақырыбы немесе толықтырғышы ретінде қолдануға мүмкіндік беретін функционалдық категория (сөйлеу бөлігі). Мысалы, ағылшын тіліндегі "Mary believes that it is raining" ("Мэри жаңбыр жауады деп сенеді") сияқты сөйлемдерде "that" ("солай") сөзі комплементизер болып табылады. Комплементизерлер ұғымы белгілі бір қазіргі заманғы грамматикалық теорияларға ғана тән. Дәстүрлі грамматикада мұндай сөздер әдетте байланыс сөздері деп есептеледі. Комплементизердің стандартты қысқартуы – C.
In linguistics (especially generative grammar), a complementizer or complementiser (glossing abbreviation: comp) is a functional category (part of speech) that includes those words that can be used to turn a clause into the subject or object of a sentence. For example, the word that may be called a complementizer in English sentences like Mary believes that it is raining. The concept of complementizers is specific to certain modern grammatical theories. In traditional grammar, such words are normally considered conjunctions. The standard abbreviation for complementizer is C.
C ПК басшысы ретінде
Комплементизерді көбінесе толық сөйлемнің синтаксистік басы деп есептейді, сондықтан оны жиі CP (комплементизер тіркесі) деп қысқартып жазады. Комплементизердің өзінің сөйлемінің басы ретінде жұмыс істейтініне дәлел ретінде корей және жапон тілдерінде басқа бас сөздер өз толықтыруларынан кейін келеді, ал комплементизер сөйлемнің соңғы элементі болып табылады. Алайда, ағылшын сияқты бас сөздер толықтыруларынан бұрын келетін тілдерде ол сөйлемнің басында пайда болады. Төмендегі схемалар жапон және ағылшын тілдеріндегі "Таро Ханакоға үйленді деді" деген тіркесті көрсетеді; синтаксистік бас сөздер қызыл түспен белгіленген, бұл жапон тілінде С бас соңғы, ал ағылшын тілінде бас бастапқы позицияда екенін көрсетеді.
The complementizer is often held to be the syntactic head of a full clause, which is therefore often represented by the abbreviation CP (for complementizer phrase). Evidence of the complementizer functioning as the head of its clause includes that it is commonly the last element in a clause in head final languages like Korean or Japanese in which other heads follow their complements, but it appears at the start of a clause in head initial languages such as English in which heads normally precede their complements. The trees below illustrate the phrase "Taro said that he married Hanako" in Japanese and English; syntactic heads are marked in red and demonstrate that C falls in head final position in Japanese, and in head initial position in English.
С көздері
Тілдің байланыс сөздері тарихи түрде басқа синтаксистік категориялардан пайда болуы жиі кездеседі, бұл процесс грамматикалық өзгеріс деп аталады.
It is common for the complementizers of a language to develop historically from other syntactic categories, a process known as grammaticalization.
C анықтауыштан дами алады
Әлем тілдерінде есімдіктер мен анықтауыштар ең көп комплементизатор ретінде қолданылады (мысалы, ағылшын тілінде that). Газеттен бүгін суық болатынын оқыдым.
Across world languages, pronouns and determiners are especially commonly used as complementizers (e. g., English that). I read in the paper that it's going to be cold today.
С сұрақ сөзінен дами алады
Комплементизаторлардың тағы бір жиі кездесетін көзі – сұрақ сөздер класы. Әсіресе, «не» деген мағынаны беретін сөздің қосымша ретінде қарызға алынуы жиі кездеседі, бірақ басқа да сұрақ сөздері де қолданылады. Мысалы, төмендегі ағылшын тіліндегі бұл сөйлеу тіліндегі мысалда, әлсіз айтылған «қалай» сөзі шамамен «соған» тең келеді. Мен газеттен бүгін ауа райының суық болатынын оқыдым.
Another frequent source of complementizers is the class of interrogative words. It is especially common for a form that otherwise means what to be borrowed as a complementizer, but other interrogative words are often used as well, as in the following colloquial English example in which unstressed how is roughly equivalent to that. I read in the paper how it's going to be cold today.
С сөз тіркесінен пайда болуы мүмкін
Ақырсыз сөйлемдерде, мысалы, "I would prefer for there to be a table in the corner" сияқты ағылшын тіліндегі сөйлемдердегі "for" предлогы, көрініс бойынша, толықтырғышқа айналған. (Осы талдау бойынша, бұл сөйлемдегі "there for" тіркесі предлогтық фраза емес.)
With non finite clauses, English for in sentences like I would prefer for there to be a table in the corner shows a preposition that has arguably developed into a complementizer. (The sequence for there in this sentence is not a prepositional phrase under this analysis.)
С етістіктен пайда болуы мүмкін
Батыс Африка мен Оңтүстік Азияның көптеген тілдерінде толықтырғыштын (комплементизердің) формасы "деу" етістігімен байланысты болуы мүмкін. Бұл тілдерде толықтырғыш (комплементизер) "цитата" деп те аталады және ол көптеген қосымша функцияларды атқарады.
In many languages of West Africa and South Asia, the form of the complementizer can be related to the verb say. In those languages, the complementizer is also called the quotative, which performs many extended functions.
C тарапынан қойылған іріктеп шектеулер
Синтаксистік бас ретінде C әрқашан толықтырылатын уақыт тіркесін (TP) таңдайды, оның синтаксисі мен семантикасы C таңдауымен анықталады. C таңдауы байланысты TP-нің шекті немесе шексіз болуын, нақтылық немесе белгісіздік семантикалық мағынасын, сұрақ немесе хабарлама түрін анықтайды.
As a syntactic head, C always selects for a complement tense phrase (TP) whose syntax and semantics are dictated by the choice of C. The choice of C can determine whether the associated TP is finite or non finite, whether it carries the semantic meaning of certainty or uncertainty, whether it expresses a question or an assertion, etc.
Ассириялық неоарамик
Ассириялық неоарамик тілінде, қазіргі арамей тілінің бір түрінде, "кат" (немесе "қат", диалектіге қарай) бағынышты сөйлемдік ұйғақ ретінде қолданылады және оның туыстығы релятивтік ұйғақпен байланысты. Бұл күнделікті сөйлеуде сирек кездеседі, бірақ ресми әңгімелерде жиі қолданылады.
In Assyrian Neo Aramaic, a modern Aramaic language, kat (or qat, depending on the dialect) is used as a complementizer and is related to the relativizer. It is less common in casual speech but more so in formal conversation.
еврейше
Еврей тілінде (қазіргі және ежелгі) екі толықтырғыш бар: שֶ, ол релятивизер ашерге (<Аккад тілінің ашру сөзі 'орна' мағынасында) және/немесе прономинал протосемиттік dhu ('бұл') сөзімен байланысты; және כִּי [ки], ол сонымен қатар 'себебі, қашан' мағынасындағы байланыс сөз ретінде де қолданылады. Қазіргі қолданыста, екіншісі көбінесе ресми жазу үшін қолданылады.
In Hebrew (both Modern and Ancient), two complementizers co exist: שֶ , which is related to the relativizer asher ( < Akkadian ashru 'place') and/or to the pronominal Proto Semitic dhu ('this'); and כִּי [ki], which is also used as a conjunction meaning 'because, when'. In modern usage, the latter is reserved for more formal writing.
Америка ым тілі
Америка тілінде кейбір қолмен жасалатын толықтырғыштар бар, бірақ олар көбінесе бет әлпеттері арқылы қолмен жасалмайтын түрде білдіріледі. Мысалы, шарттық баяндар көтерілген қабаулармен көрсетіледі. Егер қолданылса, қолмен жасалатын толықтырғышқа да бет әлпеті сүйемелдейді. Толықтырғыштарды қолмен көрсету – көптеген тілдерде кездесетін кең таралған құбылыс, тіпті Фабиан Бросс тілдердегі С категориялары бетпен әмбебап түрде белгіленеді деп ұсынған.
Some manual complementizers exist in American Sign Language, but they are usually expressed non manually by facial expressions. Conditional clauses, for example, are indicated by raised eyebrows. A manual complementizer, if used, is also accompanied by a facial expression. The non manual marking of complementizers is a common phenomenon found in many sign languages, and it has even been suggested by Fabian Bross that C categories are universally marked with the face in sign languages.