Темнодонтозавр: жойылып кеткен теңіз өкілі

Кіріспе

Теминодонтозаврлар (грекше "тіс кесуші" – темо, "кесу" мағынасында, odont – "тіс" және sauros – "кесіртке" мағынасында) – ерте юра дәуірінде өмір сүрген, қазір құрып кеткен ихтиозаврлар туысы. Олар 200 және 175 миллион жыл бұрын (гетанг-тоарциан) қазіргі Батыс Еуропа (Англия, Франция, Люксембург, Германия және Бельгия) және, мүмкін, Чилиде мекендеген. Олар ашық мұхиттың терең суларында өмір сүрген. Бристоль университетінің палеонтологы Джереми Мартин Теминодонтозаврлар туысын "ихтиозаврлардың ең әртүрлі экологиялық ерекшеліктері бар туысы" деп сипаттаған, бірақ жарамды Теминодонтозаврлар түрлерінің саны жылдар бойы өзгеріп келген. Теминодонтозаврлар – ең ірі ихтиозаврлардың бірі, олардың дене ұзындығы шамамен 6 метрге жетеді. Олардың ерекше үлкен көздері бар, диаметрі шамамен 20 сантиметрге жуық, бұл белгілі барлық жануарлардың арасындағы ең үлкен көздер деп саналады. Олардың құйрығы юра дәуірінің ихтиозаврларына тән иілген, ал жауында көптеген конус тәрізді тістер қатар тізілген.

Ашу тарихы

Іктиозаврдың ең алғашқы табылған бас сүйегі – Темнодонтозавр платиодонға тиесілі. Үлгі (BMNH 2149; қазір NHMUK PV R1158) 1811 жылы Джозеф Аннинг Лайм Регис аймағында тапқан. Оның қарындасы Мэри Аннинг 1812 жылы қаңқаның қалған бөлігін тауып алды, бірақ ол кейін жоғалып, ешқашан табылған жоқ. Кейіннен анатомист сэр Эверард Хоум иктиозаврды алғашқы ғылыми сипаттамасында сипаттады. Т. платиодон – Темнодонтозаврлардың ең көп кездесетін түрі. Бас сүйегі қазір Лондондағы Табиғи тарих мұражайында сақталуда. Алғашында ол Ichthyosaurus platyodon деп аталды, бірақ кейін Temnodontosaurus деп қайта аталды. Темнодонтозавр тұқымдасын 1889 жылы Ричард Лидеккер атады. Уильям Конибиэр 1822 жылы Лайм Регистен алынған BMNH 2003 үлгісіне сүйене отырып, Temnodontosaurus platyodon түрін атады. Бұл үлгі Британдық табиғи тарих мұражайында сақталады. Т. платиодон – Жоғарғы Геттанг және Төменгі Синемур дәуірінен. Бұл Темнодонтозаврдың типтік түрі. Т. платиодон үлгілері Англияда, Германияда, Бельгияда және Люксембургте табылған. Оларға Англияның Дорсет аймағындағы Лайм Регис, Германиядағы Герликофен, Бельгиядағы Арлон және Люксембургтегі Клош д’Ор кіреді. Қазіргі уақытта толық сақталған бір ғана Т. платиодон қаңқасы белгілі (бұрынғы BMNH 2003, қазір NHMUK OR 2003), сондай-ақ жақсы сақталған бас сүйегі де бар (бұрынғы BMNH R1158, қазір NHMUK PV R1158). Палеонтолог Майкл Майш Т. burgundiae-ны Темнодонтозаврға жатқызбайды. 1998 жылы Майш бұл атауды Т. trigonodon-ның кіші синонимі деп анықтады. T. azerguensis түрін 2012 жылы Бристоль университетінің профессоры Джереми Мартин орта тоарцианның Бифрон аммонит аймағынан табылған дерлік толық қаңқаға ұқсас голотип негізінде сипаттады. Оны 1984 жылы Франциядағы Рона аймағындағы Белмонт-д’Азергес қаласындағы Лафарж карьерінен М. Дежоб пен Лоран ханым тапты. Аталған атау "Azergues" деп аталатын, Belmont карьеріне жақын өзен мен аңғардың атына байланысты берілген. Қазіргі уақытта ол Франциядағы Рона департаментіндегі Сен-Пьер-Ла-Пальуда орналасқан Музей де-Амис де-ла-Майнде сақталуда. Шамамен 10 метр ұзындығы және 181 миллион жыл бұрынғы ең үлкен темнодонтозавр, "Ратланд теңізінің айдаһары" 2021 жылы Англиядағы Ратланд су қоймасында, қысқы күтім жұмыстары үшін су деңгейі төмендетілгеннен кейін, жақсы сақталған күйде табылған.

The first ichthyosaur skull ever discovered was that of Temnodontosaurus platyodon. The specimen (BMNH 2149; now NHMUK PV R1158) was found in the Lias of Lyme Regis by Joseph Anning in 1811. The rest of the skeleton was recovered in 1812 by his sister, Mary Anning, but was later lost and never recovered. The ichthyosaur was subsequently described by the anatomist Sir Everard Home in what was the first scientific description of an ichthyosaur. T. platyodon is the most common species of Temnodontosaurus. The type of skull is currently located at the Natural History Museum in London. The specimen was originally named Ichthyosaurus platyodon but then renamed Temnodontosaurus. The genus Temnodontosaurus was named by Richard Lydekker in 1889. The species Temnodontosaurus platyodon was named by William Conybeare in 1822 from the specimen BMNH 2003 from the Lyme Regis. The specimen is located at the British Museum of Natural History. T. platyodon is from the Upper Hettangian Lower Sinemurian. It is the type species for Temnodontosaurus. T. platyodon specimens have been found in England, Germany, Belgium and Luxembourg. This includes the Lyme Regis in Dorset England, Herlikofen in Germany, Arlon in Belgium and Cloche d'or in Luxembourg. Only one known complete skeleton of T. platyodon exists (formerly BMNH 2003, now NHMUK OR 2003), and there is also a well preserved skull (formerly BMNH R1158, now NHMUK PV R1158). The paleontologist Michael Maisch does not see T. burgundiae as belonging to Temnodontosaurus. In 1998, Maisch identified this name as a junior synonym of T. trigonodon. The species T. azerguensis was described in 2012 by Jeremy Martin of the University of Bristol, based on a holotype that is almost a complete skeleton from the Bifrons ammonite zone of the Middle Toarcian. It was found in 1984 by M. Dejob and Ms. Laurent from the Lafarge Quarry in Belmont d’Azergues, Rhone, France. The specific name derives from the name of the river and valley near the Belmont quarry where it was found: 'Azergues'. It is currently located at the Musee des Amis de la Mine in Saint Pierre La Palud, Rhone department, France. The largest temnodontosaurus known, the "Rutland Sea Dragon", about 10 metres long and 181 million years old, was discovered largely intact in 2021 in an English reservoir, Rutland Water, after water levels were lowered for winter maintenance.

Сипаттама

Темнодонтозавр - ірі ихтиозавр, денесінің ең ұзындығы шамамен 50000 см-ге жетеді. SMNS 50000 нөміріндегі қазылған нұсқасының алғашқы ұзындығы шамамен … см-ден … см-ге дейін бағаланды.

Темнодонтозаврдың алдыңғы және артқы қанаттары шамамен бірдей ұзындықта болды және салыстырмалы түрде тар әрі созылыңқы болды. Бұл ерекшелік триастан кейінгі басқа ихтиозаврлардан, мысалы, туннозаврлардан өзгеше, олардың алдыңғы қанаттары артқы қанаттарынан кем дегенде екі есе ұзын болған. Ол Иктиозавр сияқты басқа триастан кейінгі ихтиозаврлардан да ерекшеленді, үш бөліктен тұратын, қысқармаған шана белдеуіне ие болды және тек 3 негізгі саусағымен бір қосымша саусағы болды. Басқа ихтиозаврлар сияқты, оның қанаттарында да күшті гиперфалангия байқалды, бірақ қанаттары дене қозғалысына қатыспады; қозғалыс үшін негізгі күш ретінде тек құйрығы пайдаланылды, бірақ оның құйрығы 35 градустан кем бұрышта әлсіз иілді. Оның құйрық қанаты ай тәрізді немесе жартылай ай тәрізді деп сипатталды; ол екі бөліктен тұрды, төменгі бөлігі сүйекпен қамтамасыз етілген, ал жоғарғы бөлігі қолдаусыз болды. Қанаттың проксимальді элементтері мозаикалық үлгі құрады, ал дистальді элементтері салыстырмалы түрде дөңгелек болды. Оның үшбұрышты арқа қанаты және қанатының алдыңғы жиегінде екі ойық болды; жұпталған қанаттар жүзу кезінде жануарды басқару және тұрақтандыру үшін, есу немесе қозғалыс құрылғыларының орнына пайдаланылды. Басқа ихтиозаврлар сияқты, Темнодонтозаврдың да көру қабілеті жоғары болды және ол аң аулау кезінде көруді негізгі сезім ретінде пайдаланды. Темнодонтозаврдың көздері барлық ихтиозаврлар мен жануарлардың арасында ең үлкені болды. Ең үлкен көздер T. platyodon түріне тиесілі болды. Көздерінің үлкендігіне қарамастан, Темнодонтозаврдың көздерінің бұрышына байланысты басының үстінде соқыр аймақтары болды. Темнодонтозаврдың көздерінде склерозды сақиналар болды, олар көздерге беріктік береді деп болжанады. T. platyodon-ның склерозды сақиналарының диаметрі кем дегенде 25 см-ге жетеді.

Жүзу және қозғалыс стилі

Басқа иктиозаврлар сияқты Темнодонтозавр да жылдам қозғалыспен жүзуге қабілетті болған. Юралық иктиозаврлар, мысалы Темнодонтозавр, иілгіш құйрық сағасындағы бүйірлік тербеліс арқылы жүзген. T. trigonodon өте икемді, ұзын, жұқа денелі, жоғары омыртқа санына ие және аймақтық айырмашылығы шамалы болған. Ол үлкен мүшелерін руль ретінде пайдаланған. Оның жүзу стилі туниформалы болды, ал негізгі иктиозаврлардың жүзуі ангиллиформалы болған. Бұл ерекшелік Темнодонтозавр және басқа юра және пост-юралық иктиозаврларда жартылай ай тәрізді құйрық қанаттары мен құйрыққа шаққанда қысқа денелері болғандықтан анықталады. Temnodontosauridae туысын C. McGowan сипаттаған, ол төменгі Лиас кезеңіне жатады. Temnodontosauridae монофилетикалық топтың бір бөлігі – Неойхтиозаурия, бұл кладты Мартин Сандер 2000 жылы атаған, және ол Temnodontosauridae, Leptonectidae және Suevoleviathanidae туыстарын қамтиды. Төмендегі кладограмма Maisch and Matzke (2000) және Maisch and Matzke (2003) жұмыстарына негізделген, ал клад атаулары Maisch (2010) бойынша берілген: Жақында сипатталған түр T. azerguensis Белемниттерге бай марльштон қабатында табылды, ол Bifrons аммониттері аймағында, Орта Тоарсиан кезеңінде, Францияның Рона өзеніндегі Белмонт д’Азергес орналасқан.