2-ші ағылшын-голландия соғысының теңіз шайқасы

Кіріспе

2-ші Англо-голланд соғысының теңіз шайқасы

Сент-Джеймс күні шайқасы 1666 жылдың 25 шілдесінде (Грегориан күнтізбесі бойынша 4 тамыз 1666 жыл) Екінші Англо-голланд соғысы барысында өтті. Бұл шайқас Рейн ханзадасы Руперт пен Джордж Монк бірлесіп басқарған ағылшын флоты мен лейтенант-адмирал Михель де Руйтер басқарған голландиялық күштер арасында болды. Бұл Англияның нақты жеңісі болғанымен, стратегиялық тұрғыдан оның маңызы шектеулі болды.

Өмірбаян

Голландиялықтар 1666 жылғы 1-4 маусымдағы төрт күндік шайқаста ағылшын флотына зор зиян келтіргеннен кейін, бұл әдетте голландиялықтардың жеңісі деп есептеледі, голландиялық жетекші саясаткер, үлкен зейнеткер Йохан де Витт лейтенант-адмирал Михель де Рюйтерге бір жылдан астам уақыт дайындалған жоспарды орындауға бұйрық берді: Медуэйге десант шығарып, ағылшын флотын Чатем кемежайларында жөндеу кезінде жою. Осы мақсатта он флюйт кемесінде жаңа құрылған голландиялық теңіз жаяу әскерінің 2700 сарбазы тасымалданды, бұл – тарихтағы алғашқы теңіз жаяу әскері. Сондай-ақ, де Рюйтердің флотын француз флотымен біріктіруі тиіс еді. Бірақ француздар келмеді, ал нашар ауа райы десантқа кедергі келтірді. Де Рюйтер өз әрекеттерін Темзаны блокадалаумен шектеуге мәжбүр болды. 1 тамызда ол ағылшын флотының күтілгеннен ертерек порттан шығып кетіп бара жатқанын көрді. Содан кейін дауыл голландиялық флотты Фландрия жағалауына кері қайтарды. 3 күні де Рюйтер қайтадан Солтүстік теңізден өтіп, әскер тасымалдау кемелерін қалдырды.

Бірінші күн

25 шілде күні таңертең 88 кемеден тұратын голланд флоты Солтүстік Форленд маңында солтүстікке қарай бет алған 89 кемеден тұратын ағылшын флотын кездестірді. Де Руйтер қууға бұйрық берді, голланд флоты оңтүстік-шығыстан, желдің солтүстік-батыстан соғуына байланысты, ағылшындарды қуды. Кенеттен жел солтүстік-шығысқа бұрылды. Ағылшын қолбасшысы Рейн ханзадасы Руперт, жағдайды өзгерту үшін шығысқа қарай күрт бұрылды. Де Руйтер оның соңынан ерді, бірақ жел басылып, флот артта қалды. Голландтық алдыңғы қатар, лейтенант-адмирал Йохан Эвертсен басқарып, тынышталды және шайқас шебінен алыстап, Де Руйтер флотын екіге бөлді. Бұл жағдай сағаттар бойы сақталды. Содан кейін, тағы да, солтүстік-шығыстан жеңіл жел соғып тұрды. Ағылшын алдыңғы қатары, Томас Аллин басқарып, және орталықтың бір бөлігі шайқас шебін құрып, әлі де шатасқан голландтықтарға шабуыл жасады. Голландтықтар қарсы шайқас шебін құра алмады, ал кемелердің бірінен соң бірі ағылшын шебінің біріктірілген атыс күшімен қиратылды. Вице-адмирал Рудольф Коендерс қаза тапты, ал лейтенант-адмирал Тьерк Хиддес де Врис бір қолы мен аяғын жоғалтты, бірақ күштерін біріктіруге талпынды, бірақ нәтижесіз болды. Орталық бөлігімен байланыса алмаған қорқынышқа түскен Де Руйтер, Фриздік кемелердің оңтүстікке қарай ағысып бара жатқанын көрді, енді олар тек өліктерге толы, су бетінде қалқып жүрген қирандылар ғана еді, өлгендердің аңыраулары шайқас дауысынан да анық естіліп тұрды. Голландтық алдыңғы қатар жеңілгеннен кейін, ағылшындар Де Руйтердің орталық бөлігіне соққы беру үшін жиналды. Джордж Монк, Руперттің ілесіп келе жатқанында, Де Руйтер екі рет залп беретін болып, қашатынын болжады, бірақ ол голландтық «De Zeven Provinciën» флагманында атойсыз күресті. «Sovereign of the Seas» және «Royal Charles» кемелерінің біріккен шабуылына төтеп беріп, Рупертті зақымдалған «Royal Charles» кемесінен «Royal James» кемесіне көшуге мәжбүр етті. Голландтық орталықтың қарсыласуы, алдыңғы қатардың тегіс кемелеріне оңтүстікке қашуға мүмкіндік берді. Голландтық тылға қолбасшылық еткен лейтенант-адмирал Корнелис Тромп, голланд флоты үшін болған апатты алыстан көрді. Өзінің нашар шешімдеріне ашуланып, дұрыс үлгі көрсетуді шешті. Ол батысқа қарай күрт бұрылып, Джеремая Смит басқарған ағылшын тыл шебін кесіп өтіп, оны ағылшын флотының қалған бөлігінен бөліп алды, содан кейін жел бағытын пайдаланып, ағылшындар жеңіліп, батысқа қашқанша, оларға аяусыз шабуыл жасады. Ол түн бойы қуа жөнелді, өртке толы кемемен жойды. Тромп үш рет кеменің барлық экипажын тікпақтан атып түсіргеннен кейін, Смиттың флагманы өртеніп, үйге сүйретуге тура келді. Ағылшын тылының вице-командирі Эдвард Спрагге болды, ол оқиғалардың барысынан соншалықты қорланғандықтан, Тромптың жеке жауына айналды. Кейін ол Тексел шайқасында Тромпты қуа жөнелгенде қаза тапты.

In the early morning of 25 July, the Dutch fleet of 88 ships discovered the English fleet of 89 ships near North Foreland, sailing to the north. De Ruyter gave orders for a chase and the Dutch fleet pursued the English from the southeast in a leeward position, as the wind blew from the northwest. Suddenly, the wind turned to the northeast. The English commander, Prince Rupert of the Rhine, then turned sharply east to regain the weather gauge. De Ruyter followed, but the wind fell and the fleet fell behind. The Dutch van, commanded by Lieutenant Admiral Johan Evertsen, was becalmed and drifted away from the line of battle, splitting De Ruyter's fleet in two. This awkward situation lasted for hours; then, again, a soft breeze began to blow from the northeast. Immediately, the English van, commanded by Thomas Allin, and part of the centre formed a line of battle and engaged the Dutch van, still in disarray. The Dutch failed to form a coherent line of battle in response, and ship after ship was mauled by the combined firepower of the English line. Vice Admiral Rudolf Coenders was killed, and Lieutenant Admiral Tjerk Hiddes de Vries had an arm and a leg shot off, yet still tried to bring cohesion to his force — but to no avail. Unable to reach them with his centre, the horrified De Ruyter saw the Frisian ships drifting to the south, now no more than floating wrecks full of dead, the moans of the dying clearly audible above the other sounds of battle. With the Dutch van defeated, the English converged to deliver the coup de grâce to De Ruyter's centre. George Monck, accompanying Rupert, predicted that De Ruyter would give two broadsides and run, but the latter put up a furious fight on the Dutch flagship De Zeven Provinciën. He withstood a combined attack by Sovereign of the Seas and Royal Charles and forced Rupert to leave the damaged Royal Charles for Royal James. The Dutch centre's resistance enabled the seaworthy remnants of the van to make an escape to the south. Lieutenant Admiral Cornelis Tromp, commanding the Dutch rear, had from a great distance seen the disaster for the Dutch fleet evolve. Annoyed by what he saw as a lack of competence, he decided to give the correct example. He turned sharply to the west, crossed the line of the British rear, under the command of Jeremiah Smith, separating it from the rest of the English fleet and then, having the weather gauge, kept on attacking it rabidly until at last the British were routed and fled to the west. He pursued well into the night, destroying with a fireship. After Tromp three times shot the entire crew from its rigging, Smith's flagship caught fire and had to be towed home. The vice commander of the English rear was Edward Spragge, who felt so humiliated by the course of events that he became a personal enemy of Tromp. He would later be killed pursuing Tromp in the Battle of the Texel.

Екінші күн

26 шілде күні таңертең Тромп эскадрилья командирі ретінде алғашқы жеңісіне риза болып, қуғынды тоқтатты. Түнде бір кеме оған Де Райтердің де жеңіске жеткенін жеткізді, сондықтан Тромптың көңіл-күйі көтеріңкі болды. Бірақ өліп бара жатқан Тьерк Хиддес де Фрис кемесі табылғаннан кейін бұл бірден өзгерді. Ол кенеттен өзінің кемесі Голландия флотының жалғыз қалдығы болып, өлім қаупіне ұшырағаннан қорқып қалды. Артында, әлі де жұмыс істеп тұрған ағылшын флотының артқы бөлігі тағы да шығысқа бұрылды. Алдында оны жау эскадрильяларының күтіп тұрғаны анық болды. Көкте тек ағылшын туларын ғана көруге болатын. Қатты маневр жасап, жүйкесін қайта келтіру үшін көп мөлшерде джин ішіп, Тромп оны тұзаққа түсіруге жасалған кез келген әрекеттен қашып, 26 шілде күні таңертең флотын Флашинг портына аман-есен жеткізді. Сол жерде, зор қуанышқа орай, ол Голландия флотының қалған бөлігін тауып алды. Тромпқа Де Райтермен бетпе-бет келуге алты сағат батылдық жинауға кетті. Ол негізгі күштен мүлдем ажыратылуға ешқашан жол бермеуі керек екенін түсінді. Шындығында, Де Райтер әдеттегідей мейірімді болмай, жеңіліске тікелей кінәлады және Тромпты, сондай-ақ оның қосалқы командирлерін – Исаак Сверсті және Виллем ван дер Заанды – көзінен тайдырып, оларға ешқашан Де Зевен Провинсиенге аяқ баспауды бұйырды. Голландия флотының қолбасшысы күні бұрынғы оқиғалардан әлі толыққанды жазылмаған еді. 5 тамыз күні таңертең, қысқа жазғы түнден кейін, Де Райтер өзінің жағдайының үмітсіз екенін анықтады. Лейтенант-адмирал Йохан Эвертсен аяғын жоғалтып қайтыс болды, Де Райтердің күші қазір қырық кемеге дейін азайды, олар тығырықтап, олардың көпшілігі істен шыққан, ванның құтқарылғандары еді. Шамамен он бес жақсы кеме түнде қашып кеткен сияқты. Шығыстан соққан күшті дауыл континенттік жағалауға қауіпсіз шегінуге мүмкіндік бермеді, ал батысқа қарай британдық ван мен орталық (шамамен елу кеме) оны жарты шеңбермен қоршап алып, жел соққан жағынан қауіпсіз түрде бомбалады. Де Райтер әрекетсіз қалды. Орталықтың екінші командирі, лейтенант-адмирал Арт Янс ван Нес онымен әскери кеңес үшін келгенде: "Жеті-сегіз кемеге қарсы бүкіл флот!" – деп айғайлады. Содан соң ол мұңайып: "Бізге не болды? Өлгенім жақсы болар еді" – деді. Оның жақын досы Ван Нес оны көңіл көтеруге тырысып, әзілдеді: "Мен де. Бірақ қалағаныңда өлмейсің!" Екеуі де кабинадан шыққаннан кейін, олар отырған үстел зеңбірек оғымен қирады. Алайда, ағылшындардың да өз қиындықтары болды. Күшті дауыл оларды голландтықтарға жақындауға кедергі келтірді. Олар өртке арналған кемелерді пайдалануға тырысты, бірақ олар да жауға жетуде қиындыққа тап болды. Руперттің жеке демалыс кемесі "Фан-Фан" ғана голландтық "Де Зевен Провинсиен" флагманына екі кішкентай зеңбірегімен шабуыл жасап, ағылшын экипаждарының күлкісін қозғады. Оның кемесі тағы да өртке арналған кеме (Уәде етілген жер) шабуылын тойтарғанда және Тромп әлі де көрінбегенде, Де Райтер үшін шыдамдылық шегіне жетті. Ол өзін қасақана палубаға көрсетіп, өлімді іздеді. Оқ тимеген соң ол: "Ох, Құдай-ау, мен қаншалықты бақытсызмын! Мыңдаған зеңбірек оқтарының арасында мені атқылайтын бірде-бір оқ жоқ па?" – деді. Оның күйеу баласы, теңіз әскерінің капитаны Иоганн де Витте оның сөзін естіп: "Әке, қандай аңғырған сөздер! Егер сіз тек өлуді қаласаңыз, онда біз кері бұрылып, жауларымыздың арасына жүзіп, өлімге дейін соғысайық!" – деді. Бұл батыл, бірақ ақымақ ұсыныс адмиралды ойға келтірді, өйткені ол өзінің соншалықты үмітсіз еместігін түсінді және: "Сен не айтып жатқаныңды білмейсің! Мен мұны жасасам, бәрі жоғалады. Бірақ егер мен өзімді және осы кемелерді аман-есен үйге жеткізе алсам, біз жұмысты кейін аяқтаймыз" – деп жауап берді. Содан соң голландтықтарға көп бақытсыздық әкелген жел батысқа бұрылып, оларды құтқарып қалды. Олар ұрыс шегін құрып, флотын Фламанд сағалары арқылы қауіпсіз жерге жеткізді, Зеландия флотының вице-адмиралы Адриан Банкерт барлық зақымдалған кемелердің кері шегінуін операциялық кемелермен қамтамасыз етті, соңғылардың саны баяу өсіп, түнде өте аз кемелер ғана қашып кеткенін анықтады; көпшілігі жай ғана ағысымен кетіп қалған, ал енді олар бірінен соң бірі шайқасқа қосылды.

On the morning of 26 July, Tromp broke off pursuit, well pleased with his first real victory as a squadron commander. During the night, a ship had brought him the message that De Ruyter had likewise been victorious, so Tromp was in a euphoric mood. That abruptly changed upon the discovery of the drifting flagship of the dying Tjerk Hiddes de Vries. Suddenly he feared that his ship was now the only remnant of the Dutch fleet and that he was in mortal peril. Behind him, those ships of the English rear still operational had again turned to the east. In front, the other enemy squadrons surely awaited him. On the horizon, only English flags were to be seen. Manoeuvring wildly, Tromp, drinking a lot of gin to restore his nerve, dodged any attempt to trap him and brought his squadron safely home in the port of Flushing on the morning of 26 July. There, to great mutual relief, he discovered the rest of the Dutch fleet. It took Tromp six hours to gather enough courage to face De Ruyter. It was obvious to him that he should never have allowed himself to get completely separated from the main force. Indeed, De Ruyter, not being his usual charitable self, immediately blamed him for the defeat and ordered Tromp and his subcommanders Isaac Sweers and Willem van der Zaan from his sight, and told them to never again set foot on De Zeven Provinciën. The commander of the Dutch fleet still had not mentally recovered from the events of the previous day. On the morning of 5 August, after a short summer's night, De Ruyter discovered that his position had become hopeless. Lieutenant Admiral Johan Evertsen had died after losing a leg, De Ruyter's force was now reduced to about forty ships, crowding together and most of these were inoperational, being survivors of the van. Some fifteen good ships had apparently deserted during the night. A strong gale from the east prevented an easy retreat to the continental coast, and to the west the British van and centre (about fifty ships) surrounded him in a half circle, safely bombarding him from a leeward position. De Ruyter was desperate. When his second in command of the centre, Lieutenant Admiral Aert Jansse van Nes visited him for a council of war, he exclaimed: "With seven or eight against the mass!" He then sagged, mumbling: "What's wrong with us? I wish I were dead." His close personal friend Van Nes tried to cheer him up, joking: "Me too. But you never die when you want to!" No sooner had both men left the cabin than the table they had been sitting at was smashed by a cannonball. The English, however, had their own problems. The strong gale prevented them from closing with the Dutch. They tried to use fire ships, but these, too, had trouble reaching the enemy. Only the sloop Fan Fan, Rupert's personal pleasure yacht, rowed to the Dutch flagship De Zeven Provinciën to harass it with its two little guns, much to the hilarious laughter of the English crews. When his ship had again warded off an attack by a fireship (the Land of Promise) and Tromp still did not show up, for De Ruyter tension became unbearable. He sought death, exposing himself deliberately on the deck. When he failed to be hit, he exclaimed: "Oh, God, how unfortunate I am! Amongst so many thousands of cannonballs, is there not one that would take me?" His son in law, Captain of the Marines Johann de Witte, heard him and said: "Father, what desperate words! If you merely want to die, let us then turn, sail in the midst of our enemies and fight ourselves to death!". This brave but foolish proposal brought the Admiral back to his senses, for he discovered that he was not so desperate and answered: "You don't know what you are talking about! If I did that, all would be lost. But if I can bring myself and these ships safely home, we'll finish the job later." Then the wind, that had brought so much misfortune to the Dutch, saved them by turning to the west. They formed a line of battle and brought their fleet to safety through the Flemish shoals, Vice Admiral Adriaen Banckert of the Zealandic fleet covering the retreat of all damaged ships with the operational vessels, the number of the latter slowly growing as it turned out that only very few ships had actually deserted in the night; most had merely drifted away, and now, one after the other, they rejoined the battle.

Салдары

Бұл шайқас ағылшындардың айқын жеңісімен аяқталды. Голландтықтардың қазасы бастапқыда зор деп есептелді, шайқастан кейін шамамен 5000 адамға жетеді деп болжалды, ал ағылшындардан 300 адам қаза тапты; кейін нақтырақ мәліметтер көрсетті, олардың тек 1200-і қаза тапқан немесе ауыр жарақат алған. Голландтықтар тек екі кемеден ғана айырылды: Де Руйтер флотының басым бөлігін сақтап қалды, тек Сник пен Толен ғана туларын түсірді. "Толен" адмирал Банкерттің флагманы болды, ол туын басқа кемеге көшірген. Екі кеме де ағылшындар тарапынан өртеп жіберілді. Голландтықтар келген зиянды тез жөндеп алды. Лондонның Ұлы обасы мен Ұлы өрті, оның қаржылық басқарудағы кемшіліктерімен бірге, Карл II-ні соғысты жалғастыруға қаражатсыз қалдырды. Шындығында, оның тек осы соңғы шайқасқа жететін қоры ғана болды. Голландтық флот жөндеуден өтетін уақытта адмирал Роберт Холмс, голландтық сатқын Лоренс ван Хеймскерктің көмегімен, Влие шығанауына еніп, 150 сауда кемесін өртеп жіберді ("Холмстің оты") және Фризия аралындағы Тер-Шеллинг қаласын (қазіргі Батыс Тершеллинг) тонады. Фан Фан тағы да қатысты. Республикада жеңіліс саяси жағдайға да зор әсер етті. Тромп оранжист партиясының жемірі болды; енді ол өте немқұрайлы болды деп айыпталғандықтан, ел бұл мәселеде екіге бөлінді. Өзін қорғау үшін Тромп, өзінің жеңешесі Йохан Кивитке өзінің іс-әрекеттері туралы есеп жариялауға рұқсат берді. Бірақ көп ұзамай Кивит төңкеріс жасауды жоспарлап, ағылшын корольімен құпия бейбіт келісімге келуге тырысқаны анықталды. Ол Англияға қашып кетті және қамауда өлім жазасына кесілді; Тромптың отбасына айыппұл салынды және ол өзінің флотада қызмет етуіне тыйым салынды. 1669 жылдың қараша айында Тромптың жақтасы Де Руйтердің үйінің кіреберіс залында оны пышақтап өлтіруге тырысты. Тромп тек 1672 жылы Жохан де Витт өлтірілгенде ғана кек ала алды; кейбіреулер Тромптың осы оқиғаға қатысы бар деп санайды. Жаңа билеуші Вильгельм III Оранский 1673 жылы Де Руйтерді Тромппен келістіруде үлкен қиындықтармен сәтті аяқтады.

The battle was a clear English victory. Dutch casualties were initially thought to be enormous, estimated immediately after the battle of about 5,000 men, compared with 300 English killed; later, more precise information showed that only about 1,200 of them had been killed or seriously wounded. The Dutch only lost two ships: De Ruyter had been successful at saving almost the complete van, only Sneek and Tholen struck their flag. Tholen was the flagship of admiral Banckert who had moved his flag to another vessel. Both ships were burnt by the English. The Dutch could quickly repair the damage. The twin disasters of the Great Plague of London and the Great Fire of London, combined with his financial mismanagement, left Charles II without the funds to continue the war. In fact, he had had only enough reserves for this one last battle. While the Dutch fleet was undergoing repairs, Admiral Robert Holmes, aided by the Dutch traitor Laurens van Heemskerck, penetrated the Vlie estuary, burnt a fleet of 150 merchants (Holmes's Bonfire) and sacked the town of Ter Schelling (the present West Terschelling) on the Frisian island of Terschelling. Fan Fan was again present. In the Republic, the defeat also had a far reaching political effect. Tromp was the champion of the Orangist party; now that he was accused of severe negligence, the country split over this issue. To defend himself, Tromp let his brother in law, Johan Kievit, publish an account of his conduct. Shortly afterward, Kievit was discovered to have planned a coup, secretly negotiating a peace treaty with the English king. He fled to England and was condemned to death in absentia; Tromp's family was fined and he himself forbidden to serve in the fleet. In November 1669, a supporter of Tromp tried to stab De Ruyter in the entrance hall of his house. Only in 1672 would Tromp have his revenge, when Johan de Witt was murdered; some claim Tromp had had a hand in this. The new ruler, William III of Orange, succeeded, with great difficulty, in reconciling De Ruyter with Tromp in 1673.