Кіріспе

"Ай айналасындағы сақина" – "Space: 1999" телехикаясының бірінші маусымының 19-шы эпизоды. Сценарий авторы – Эдвард ди Лоренцо, режиссер – Рей Остин. Атыс сценарийі 1973 жылдың 14 желтоқсанында дайындалды, 1974 жылдың 17 қаңтарында жасыл парақшалармен түзетулер енгізілді, ал соңғы атыс сценарийі 1974 жылдың 8 ақпанында жарық көрді. Тікелей түсірілім 1974 жылдың 27 ақпанынан 14 наурызына дейін жүргізілді.

Сюжет

Техник Тед Клиффорд негізгі миссияға кіреді, шағын техникалық жұмыс істеу үшін. Ол терезелердің біріне жақын кіреберіс панеліне құрал-жабдығын түсіргенде, Ай көкжиегінен жоғары көтерілген қызғылт сары жарық шарларын байқамайды. Шар пульсациялайды, Клиффордтың денесі қатаяды, басының айналасын қызғылт сары жарық орап алады. Зомбидей, ол Бас миссияны кесіп өтеді және Бас компьютердегі кіріс терминалын үлкен жылдамдықпен пайдалана бастайды. Ол кілтбеттен алыстауға тырысқандардың барлығына адам күшінен асып түсетін күшпен қарсы тұрады. Кенеттен Клиффорд компьютерлік блоктан артқа шегінеді. "Маған көмектесіңіз" деп ыңылдайды, құлап, көз жұмады. Ешкім әрекет ете алмас бұрын, Бас миссия қызметкерлері қатты дірілден құлап түседі – шардан шыққан қызғылт сары жарық сәулесі Айды жауып тастады. Байқау сенсорлары шардың қозғалмай тұрғанын көрсетеді, бірақ олардың көзқарасы бойынша ол Ай бетіне жақындап келеді; Джон Кениг Айдың шардың айналысында тұтқындалғанын түсінеді. Олар Тритон планетасының тұтқыны екенін хабарлайтын дыбыстық сигнал алады. Қызметкерлер Айдың кенеттен баяулауынан болған зақымды қарастырады. Төрт "Бүркіттен" басқа барлығының жұмыс істемейтіні және негізгі генераторлар зақымдалмағаны, бірақ ең аз қуатты ғана шығарып отырғаны шардың тұрғындары Альфаның қорғанысына қасақана нұқсан келтіргенін көрсетеді. Дэвид Кано Клиффордтың компьютермен ақылға сыймайтын сеансы кезінде құпия ақпаратқа қол жеткізгенін және оны сканерлегенін айтады. Тритон туралы ақпараттың болмауына байланысты, Кениг барлау рейсін қажет деп санайды. Виктор Бергман шетелдіктер таң қалмайды деп ойлайды; олардың қазір оларды бақылап отырғанына қорқынышты сезімде. Кениг Хелена Расселл мен Боб Матиас дәрігерлерден Тед Клиффордтың мәйітін қарау туралы есеп алады – миының тамырында қысқа уақытқа қызғылт сары жарық көрінген, ал оны қоршаған ми тіндерінің көп бөлігі ерігендей көрінеді. Сонымен қатар, оның көру нерві жоғары жылдамдықты камера сияқты жұмыс істеуге қайта құрылған және оның нейрондық жүйесінің өңдеу жылдамдығы мың есеге арттырылған. Зерттеудің қорытындысы бойынша, Клиффордтың физиологиясы шетелдіктермен компьютер ретінде жұмыс істеу үшін қайта құрылымдалған. Осы кезде Бергманның күдіктері расталады, өйткені көрермен қара түстер мен мелодиялық дыбыстармен қоршалған қара түстерде көрінбейтін тізімдер тұратын сфераға кіреді. Олар Альфа медициналық орталығында болып жатқан оқиғаларды бақылап отырады және әсіресе Хеленаға қызығушылық танытады. Алан Картер мен оның серігі Джим Донован "Бүркіт-3" ұшағымен сфераны барлау үшін ұшып кетеді. Жақындағанда, кемеге қызғылт сары жарық сәулесі түседі. Екі ғарышкер де есінен танып, "Бүркіт" Айға қарай кері қашып барады. Басқарулар қолмен орнатылғандықтан, Пол Морроу қашықтан байланыс арқылы оларды қауіпсіз түрде қайтаруға мүмкіндік таппайды. "Бүркіт-3" Ай базасының периметрінен 700 метр қашықтықта құлап түседі. Басқа құралдардың болмауына байланысты, Кениг құтқару тобын жаяу басуға шешім қабылдайды. Құлаған "Бүркітке" жартылай жол жүргенде, Кенигтің тобы тұзаққа түседі; қызғылт сары жарық шары жақындап келеді және Хелена оған кіруге мәжбүр болады. Кениг оны ұрлауды болдырмауға тырысады, бірақ кері итеріліп, есінен танып қалады. Жарық Хеленамен бірге жоғалады. Альфаға оралғанда, Кениг есін жиып, Хеленаның ұрланғанын және Картердің серігінің қайтыс болғанын біледі. Бергман апаттың Хеленаны жер бетіне қорғанышсыз алып шығу үшін жасалған амал екенін болжайды. Кениг сфераға ену үшін тағы бір әрекет жасағысы келеді; ол Бергманға Тритониялық күш өрісінің әсерін жеңу үшін, олар өздерінің "Бүркіттерінің" стандартты ауырлыққа қарсы экрандарының күшін күрт арттыруы керек деп ұсыныс жасайды. Хелена қара түстерде, қара түсті шапан киіп пайда болады. Ол өзінің көрінбейтін тұтқындарымен сөйлесіп, оларға Альфандардың зиян тигізбейтінін және олардың көмегіне мұқтаж екенін айтады. Тритон дауысы оларға көмектесетінін айтады; олар Тритонның көзі және болған, бар және болатын барлық нәрсе олармен жазылған. Тритондықтар Хеленаны өздері де білмей өңдеген кезде жарық шоу басталады. Модификацияланған "Бүркіт" дайын, Кениг пен Картер сферамен кездесуге ұшып кетеді. Күшті ауырлыққа қарсы экрандар проекцияланған күш сәулесінің күшін тиімді түрде тежейді. Кейін шетелдіктер өрісті кері бұрады және "Бүркіт" кенеттен үлкен жылдамдықпен алға тартылады. Көтеріліп бара жатқан күштің салдарынан есінен танымас бұрын, Кениг құралдарды автоматты режимге ауыстыруға үлгереді, ал Морроу оларды қауіпсіз түрде Альфаға қайтарады. Осы оқиға кезінде, жарық шарлары Ай бетіне түсіп, Альфаның ауа кіреберіс станциясында күлімдеген Хеленаны қалдырады. Хелена жан-жақты тексеру үшін Медициналық орталыққа жеткізіледі. Барлық сынақтар жақсы нәтижелерді көрсетеді, бірақ бір сынақтан басқа – барлық дәлелдерге қарамастан, оның көз тексеруінің нәтижелері оның соқыр болуы керек екенін көрсетеді. Осы физиологиялық қайшылыққа тап болғаннан кейін, жалғыз логикалық қорытынды – оның Тед Клиффордқа жасалғандай өңделуден өткендігі. Бергманның пәтеріне барып, профессор Мысырдың ежелгі патшалығының пирамидалық мәтіндеріндегі Тритондықтарды "Көктемнің Көзі" деп атауға қатысты нұсқауды табады, олардың Адамзатты ұзақ мерзімді бақылауын көрсетеді. Хелена өзінің ғарыш костюмін кимегенін еске алады, бұл сферада тыныс алуға болатын атмосфера бар екенін көрсетеді. Осымен, Бергман Тритондықтардың таныс адам тәрізді формаға ие болуы мүмкін екенін болжайды. Осы ой-пікір алмасу Тритондықтардың Хеленаны белсендіруімен тоқтатылады. Трансқа ұқсас күйде, ол Альфа арқылы өтеді, барлық кедергілерден қашу үшін дематериализацияланады. Ол Бас миссияға жетеді және Бас компьютер терминалына жақындайды. Содан кейін ол Клиффордтың компьютермен ақылға сыймайтын жұмысын бастайды. Кано қол жеткізілген жад ұяларын қарастырады; ол Хелена арқылы сканерленген және жіберілген алғашқы жад ұяларының бірінде Ай базасының өмірді сақтау жүйесінің толық схемасы сақталғанын хабарлайды. Оның қазіргі қызмет ету қарқынымен, Бергман олардың Компьютердің жад қоймасын таусылғанша 132 сағаты бар екенін болжайды. Дегенмен, Матиас олардың одан бұрын қайтыс болатынын хабарлайды. Бергман мен Кениг Тритон тізімдерін талқылау үшін кездеседі, олардың физикалық шектеулері болуы керек екенін және олардың сфераларын тастауларына бөгет жасайтынын анықтайды. Әрқайсысы маңызды ақпаратты ұсынады. Бергманның галактикалық карталары Тритон планетасының енді жоқ екенін көрсетеді. Кениг Канодан Тритон күш өрісін 32 секундқа өшірген компьютер жад ұясының бұзылуы туралы есеп жібереді, бұл жүйе қатені түзету үшін қажет болды. Олар сферадан, Айдың айналасындағы күш өрісіне, Хеленаға, Компьютерге және қайта сфераға баратын тізбек болуы керек екенін түсінеді. Басқа компоненттердің барлығы Тритон зерттеуімен басқарылатындықтан, Компьютер тізбектегі жалғыз пайдалануға болатын сілтеме болып табылады. Компьютердегі жиырма бес маңызды жад тізбектерін қасақана бұзу жоспары жасалады, бұл күш өрісін 13 минутқа өшіреді, бұл сфераға ұшуға жеткілікті уақыт. Осы уақыт ішінде Кано Тритонның жойылғанын дәлелдейтін астрономиялық деректерді "қатты сыммен" Компьютерге енгізеді, осылайша ол Хелена арқылы жіберілген жалғыз ақпарат болады. Кениг Тритон зерттеуіне, үйі жойылғандықтан, оның функциясы ескіргенін сендіруге үміттенеді және Хеленаны және Айды босатуға үміттенеді. Жоспар орындалады. Күш өрісі жойылғаннан кейін, Кениг және қауіпсіздік адамының тобы сфераға келіп, кедергісіз кіреді. Олар түсіп, қара түстерді іздегенде, Кениг оқшауланып, Тритондықтармен тікелей байланыс жасайды. Олар жолақты ми тінімен қапталған және бір үлкен көзі бар шарлар түрінде көрінеді. Олар Кенигке өздерінің мақсатының Жер тұрғындары туралы ақпарат жинау екенін, олардың әлеуетті шапқынына дайындалу үшін екенін айтады.

Музыка

Бұл эпизод үшін Вик Элмс және музыка редакторы Алан Уиллис арнайы музыкалық саз жазды. Күткеннің керісінше, Элмс (продюсер Сильвия Андерсонның күйеу баласы) музыканттармен бірге жазған күні-ақ импровизация жасай аламын деп ойлады, себебі ол нота оқи да, жаза да алмады. Жұмыстан бас тартудың алдын алу үшін Уиллис араласып, Элмстің тақырыптарын асығыс түрде қағазға түсіріп, өзі музыканттарды дирижерлік етті. Алғашқы сценарийде планетаның аты Тритон емес, Уралт (неміс тілінде «ежелгі» деген мағынаны білдіреді) болған. Эпизодтың тақырыбы ғылымның негізі және адамның жағдайы тек рационалдық тұрғысынан түсіндіріле ала ма деген мәселені қамтығандықтан, олардың неге Уралтты Тритонмен ауыстырғаны түсініксіз. Алғашқы нұсқаларда бас инженер Смит («Қара күн» эпизодында таныстырылғандай) екінші дәрежелі кейіпкер болып көрінеді. Ол соңғы түсірілім сценарийінде болмаса да, бас инженер Андерсонға сілтеме бар, бұл Джерри Андерсонның техникалық мәселелерге деген құштарлығына байланысты ішкі әзіл болуы мүмкін. Визуалды тұрғыдан алғанда, эпизодты 2001 жылғы фильмнің соңғы үштен бір бөлігінің қайта жазылуы ретінде қарастыруға болады, оған психоделикалық «уақыт арқылы саяхат» тізбегі және астронавттың М.К. Эшер суреттеріне ұқсас өз бейнесіне қатысты зерттеулері кіреді. Рей Остин осы эпизодпен «Space: 1999» сериалында режиссер ретінде тұңғыш рет қатысты. Бұрын каскадер және каскадерлерді үйлестіруші болғандықтан, оның осы эпизодтағы және «Space: 1999» сериалының барлық келесі эпизодтарындағы режиссерлік көзқарасы өте айқын физикалық сипатқа ие. Эпизод өте көрнекі, көптеген қозғалыстармен толы, бұл оқиғаның философиялық және интеллектуалды мазмұнына қарама-қарсы келеді. Остиннің режиссерлік стилі кейде Альфред Хичкокпен салыстырылады, ал «Space: 1999» сериалында шеберге қатысты көптеген сілтемелер бар. Бұл эпизодты кейде 1948 жылғы «Жылбыр» фильмімен салыстырады.

Қабылдау

"Ай айналасындағы сақина" көрермендерді екіге бөледі. Кейбірлердің пікірінше, "бұл әдетте бірінші маусымның ең әлсіз эпизодтарының бірі саналады". Дегенмен, басқалары оны "Альфавиль", "2001: Ғарыш саяхаты" және "Солярис" сияқты ғылыми фантастикадағы ең керемет туынды деп есептейді. Джерри Андерсонге арналған "Andersonic" журналындағы мақаласында Ричард Фаррелл сюжетті білім мен даналық арасындағы философиялық тартыс ретінде қарастырады: "Тритондықтар тек білім іздейді, ал Альфа тұрғындары алған фактілерін (осы жағдайда Тритон туралы) мақсатқа жету құралы ретінде пайдаланады, яғни Еленаны құтқару және қашу үшін". Ол былай қорытындылайды: "Жазба авторының ойы эпилогта Виктор Тритон зымыраншары туралы ойланып тұрғанда айқындалады: "Осының бәрі білім, бірақ бәлкім, білімнің өзі жауап емес". Ди Лоренцоның жауабы, мүмкін, осы білімді пайдалы ету үшін даналықты жинау қабілеті болуы керек". Ол "сюжет өте жұқа" екенін мойындаса да, режиссер Рей Остинның "дыбысты ерекше қолдануын" және әсіресе Тритон сферасының ішіндегі жарықтандыруды мақтайды, ол "кескіндерге шиеленіс пен атмосфера сезімін сыйлайды, шетелдіктер естіледі, бірақ көрінбейді". Джон Кеннет Мьюр бұл эпизодты "Space: 1999" сериалының бірінші маусымындағы "ең нашар" эпизод деп сипаттайды. Ол Бергманның Тритондықтар туралы қалай білуі мүмкін және Альфаның компьютері ғарыш картасын қалай құра алатынына күмәнданады, оларды сюжеттегі қателер деп санайды. Алайда ол, кейіпкерлердің дамуын жоғары бағалайды.

Новелизация

Эпизод 1975 жылы жарық көрген Э. С. Таббтың "Бірінші жылғы кеңістік: 1999" романында бейімделді. Сериалдағы көптеген жұмыстарындағыдай, Табб осы телеспектакльдің көптеген егжей-тегжейін өзгертіп жазды. Зондтың туған жері Тритон енді Жерден екі миллион жарық жылы қашықтықтағы планета емес, ал 1999 жылға дейін бірнеше жыл бұрын жоғалып кеткен Нептунның серігі болды. Бергман сондай-ақ, Тритон кемесінің күш өрісін бұзу мақсатында гравитацияға қарсы қалқанды жасайды, бұл үшін романның басындағы атомдық қалдықтардың жарылысынан техниканы жетілдіруге қажетті білімді алды. Өзінің туған жерінің жойылғанына көз жеткізген зонд өзін-өзі жоюды таңдайды, бірақ Альфандарды қара күнмен болатын кездесулері туралы ескертеді.