Кіріспе

Суфилік ислам философиясының бір бөлігі

Ислам философиясында суфилік метафизиканың ортасында – "уәде" немесе "таухид" ұғымы тұр. Осы тақырып бойынша екі негізгі суфи философиясы бар. "Уәде" сөзбе-сөз "Вужуд" немесе "Барлықтың бірлігі" дегенді білдіреді. Бұл жерде "вужуд", яғни "болу" немесе "қалыптасу", Құдайға қатысты қолданылады. Ал "зуһур" (ظهور), яғни "көріну" немесе "танысу", Құдай мен оның жаратылысы толығымен бөлек екенін айтады. Кейбір ғалымдар екі философияның айырмашылығы тек терминологияда ғана екенін және барлық пікірталас – бұлыңғыр тілдің салдарынан туындаған "сөздік пікір таластарының" жиынтығы екенін мәлімдеді. Дегенмен, Құдай мен ғалам арасындағы қарым-қатынас туралы түсінік суфилер арасында және суфи емес мұсылмандармен арада әлі де белсенді түрде талқыланып келеді.

Вахдат әл-Ужуд (болу бірлігі)

Мистикалық ойшыл және теолог Әбу Саид Мубарак Махзуми өзінің "Тохфа Мурсала" атты кітабында осы ұғымды талқылады. Андалусиялық суфилік әулие Ибн Сабин де өз жазбаларында осы терминді қолданған. Бірақ суфилік метафизиканың идеологиясын ең тереңінен зерттеген суфилік қасиетті Ибн Араби. Ол "ужуд" терминін Құдайға қажетті Барлық ретінде қатыстырады. Ол бұл терминді Құдайдан басқа барлық нәрсеге де жатқызады, бірақ ужуд ғаламдағы заттарға нақты мағынада тиесілі емес деп қатты айтады. Қерісінше, заттар Құдайдан ужудты қарыздайды, сияқты жер күннен жарық алады. Мәселе – ужудты "аяндар" деп аталатын нәрселерге дұрыс қалай жатқызуға болады. Танзих тұрғысынан алғанда, Ибн Араби ужуд тек Құдайға ғана тиесілі екенін және оның әйгілі сөзінде, заттар "ешқашан да ужудтың иісін сезген емес" дейді. Ташбих тұрғысынан алғанда, ол барлық нәрсе ужудтың өзін-өзі ашуы (таджалли) немесе өзін-өзі көрсетуі (зухур) екенін растайды. Қорыта айтқанда, барлық нәрсе "Ол/Ол емес" (хува/ләхува), яғни олар Құдай да, Құдай емес те, ужуд та, ужуд емес те. Ибн Араби өзінің "Фусус әл-Хикам" атты кітабында: "Ужуд – барлық нәрсенің белгісіз және қолжетімсіз негізі. Алла ғана нағыз ужуд, ал барлық нәрселер болмыстың жоқтығында тұрады, сондықтан ужуд ғана шексіз (му́тлақ), ал қалғаны шектелген, қысқартылған және тарылған. Ужуд – Алланың абсолютті, шексіз, шексіз болмысы, ал қалғаны салыстырмалы, шекті және шектелген болып қалады". Ибн Арабидің вахдат уль-ужуд доктринасы экзотерикалық (захир) шындық өлшемі орнына жаратылыстардың эзотерикалық (батин) шындығына назар аударады. Сондықтан ол ужудты барлық шындықтың туындайтын бір және бірегей шындық деп түсіндіреді. Сыртқы әлемдегі сезімдік заттар – тек Шындықтың (әл-Хақ) Алланың өткінші көлеңкесі ғана. Құдай ғана барлық қамтитын және мәңгілік шындық. Барлық нәрсе – Шындықтың (таджалли) көлеңкесі және Құдайдан тәуелсіз емес. Бұл Ибн Арабидің сөзінде былай деп қорытындыланады: "Өзінің мәні (айнаху) барлық нәрсені жаратқан Оған мән-жайымен даңқ болсын!". Ужудты немесе Шындықты "бір" деп атау – Эссенцияның бірлігі туралы айту. Басқаша айтқанда, бұл – Болмыстың өзі – жарық, ол шексіз (му́тлақ), яғни шексіз және абсолютті, анықталмаған және анықталмайтын, айқын емес және ажыратылмаған. Ал, Болмыстан басқа барлық нәрсе – әрбір бар нәрсе (мавжуд) – ерекше, анықталған және шектеулі (муқайяд). Шындық теңдесі жоқ және трансцендентті, бірақ ол өзін (таджалли) барлық нәрселерде ашады, сондықтан ол ұқсас және имманентті. Ол шектелмеу арқылы шектелмейтіндіктен, шектелмеудің толық жоқтығына ие. "Құдай шексіз Болмысқа ие, бірақ ешбір шектелу Оған шектелуден кедергі келтірмейді. Керісінше, Ол барлық шектелуге ие, сондықтан Ол шектелмеген шектелуге ие". Ең жоғары деңгейде, ужуд – Құдайдың абсолютті және шексіз шындығы, "Керекті Болмыс" (уажиб әл-ужуд), ол болмауға жарамайды. Осы мағынада, ужуд Алланың немесе Шындықтың (дхат әл-Хақ) мәнін, барлық жағынан шынайы болатын жалғыз шындықты білдіреді. Төменгі деңгейде, ужуд – "Алладан басқа барлық нәрсенің" (масива Аллах) негізгі субстанциясы, бұл Ибн Араби және басқалар "космосты" немесе "аламды" (әл-алам) қалай анықтайды. Сондықтан, екінші мағынада, ужуд термині бүкіл ғаламды, барлық нәрсені білдіру үшін қысқартылған түрде қолданылады. Сондай-ақ, бұл сөзді ғаламдағы барлық нәрсенің бар екендігіне қатысты қолдануға болады. Ал Құдайдың "аты" немесе "сипаттары" – бұл Оның Эссенциясы мен ғалам арасындағы қарым-қатынастар. Олар Құдайға белгілі, өйткені Ол білімнің әрбір объектісін біледі, бірақ олар бар болмыстағы тұлғалар немесе онтологиялық қасиеттер емес, өйткені бұл құдайлық көптікті білдіреді. Вахдат әл-ужуд Құнияви, Жанди, Тилимсани, Кайшари, Джами және т.б. сияқты суфилердің ілімі арқылы тарады. Атақты ғалым Мухибулла Аллахабади бұл ілімді қатты қолдады. Сахал Сармаст пен Бульле Шах – қазіргі Пәкістанның суфи ақындары, сондай-ақ Вахдат әл-ужудтың шынайы ізбасарлары. Бұл сондай-ақ Оңтүстік Азиядағы Хама Уст (парсы тілінде "Ол жалғыз") философиясымен байланысты.

Ташқық

Ташкик немесе градуация, вахдат әл-ужудтың Садриандық түсіндірмесімен тығыз байланысты. Осы мектеп бойынша, шындық пен болмыс біртұтас, яғни болмыс біреу, бірақ қарқындылығымен ерекшеленеді. Бұл әдістемеге ташкик әл-ужуд деген ат қойылды, және ол кең ауқымды иерархиялық тіршілік тізбегінде (маратиб әл-ужуд) еденнен (фарш) құдайлық таққа (арш) дейін орналасқан өмірдің сатыларын түсіндіреді. Бірақ, әрбір мәужудтың (махийя) ужуды – жалғыз ужуд шындығының бір дәрежесі ғана, ал оның бастауы – Құдай, абсолютті болмыс (әл-ужуд әл-мутлақ). Әр түрлі мәужудтардың ужудын ерекшелендіретін нәрсе – күштілік және әлсіздіктің түрлі дәрежелері ғана. Әлем – ужудтың әр түрлі күштілік және әлсіздік дәрежелерінен тұрады, ол жоғары періштелік шындықтардың күшті ужудынан бастап, Адам ата жаратылған қарапайым топырақтың әлсіз ужудына дейін жетеді.

Вахдат әл-Вуджудқа қарсылық

Суфи метафизикасы көптеген суфи емес адамдардың сынауына ұшырады; Аль-Андалуста, мұсылман ғалымдарының көпшілігі аш'ариттік сенімді ұстанған захириттер немесе маликиттер болғандықтан, суфи метафизикасы дінге қарсылық деп есептелді және оның жақтастары қара тізімге алынды. Шығыстағы аш'ариттердің де суфизмге күдікпен қарауы жиі болды, көбінесе суфи метафизикасын кінәлады. Сырхинди ғаламның болуын абсолюттен ажырату керек екенін және абсолют барлық нәрсеге байланысты емес, өзінің мәніне байланысты бар екенін жазды.

Сын-пикірлерге жауап беру

Кейінгі суфилердің кейбірі, мысалы Шах Валиулла Дехлави (1703–1762), Ибн Арабидің вахдат әл-ужуд (болу бірлігі) және Сирхиндидің вахдат аш-шухуд (әуес бірлігі) доктриналарын өзара келістіруге тырысты, екі доктрина арасындағы айырмашылықты мазмұны емес, терминологияда ғана екенін баса көрсету арқылы. XIX ғасырдағы Пир Мехер Али Шах және Сайед Вахид Ашраф сияқты суфилер осы екі ұғымның айырмашылығы тек вахдат әл-ужудта Құдай мен әлемнің бір емес екенін айтуда екенін атап өтті.

Пантеизмге қатысты айыптаулар

Вахдат әл-уажуд термині сынды мистикалық ұғым ретінде алғаш рет Ибн Таймия (1328 ж. қайтыс болған) тарапынан Ибн Арабиге таңылды, бірақ ол өзінің еңбектерінде оны қолданған жоқ. Бұл исламның уахаби және салафи бағыттары арасында қатты дау тудырады. Олар Ибн Арабиді исламның таза тәухидіне қайшы келетін пантеизм немесе монизм көзқарастарын ұстануда айыптады. Алайда, әл-Шарани (573/1565 ж.) және 'Абд әл-Рауф әл-Мұнави (1031/1621 ж.) сияқты бірқатар ғалымдардың пікірінше, Ибн Арабидің кітаптары кейбір белгісіз діннен тайғандар мен еретиктер тарапынан өзгертіліп, бұрмаланған, сондықтан оған жатпаған көптеген сөздер мен сенімдер таңылған. Вахдат әл-уажудты қолдайтындар, мысалы, 'Абд әл-Ғани әл-Набульси, 'Абд әл-Рауф б. 'Али әл-Фансури, Сейед Хосейн Наср және Титус Бёркхардт вахдат әл-уажудты пантеизммен теңестіруге келіспейді. Мысалы, Наср пантеизм мен монизм терминдерін вахдат әл-уажудтан өзгеше деп санайды. Пантеизмге ұқсас идеялар исламның ерте кезеңдерінен бастап-ақ болған. Яхм Құдайдың «көкте, жерде және әр жерде бар; Ол жоқ жер жоқ» және «Ол барлық нәрседе, біріктірілген де, бөлінген де емес» деліп, Ахмад ибн Ханбал тарапынан сынға ұшырағанын айтады.

Вахдат әл-мауджуд

Ислам философиясында вахдат әл-мауджуд – барлық жаратылған нәрселердің өзіндік бірлігі туралы ұғым. Бұл түсінік, Құдай мен материалдық әлем арасында ешқандай айырма жасамайтындықтан, пантеизммен салыстырылатын немесе байланысты қарастырылуы мүмкін.

Шығу тегі

Кейбіреулер вахдат әл-мауджуд грек философиясынан, мысалы Гераклиттің «Құдай – күн мен түн, қыс пен жаз, көп пен аз, қатты мен сұйық» деген тұжырымынан шыққан деп санайды.

Вахдат әл-усиппен байланысы

Кейде бұл Құдайды жалғыз нағыз шындық ретінде, ал материялық әлемді Құдайдан тараған иллюзия ретінде бейнелейтін вахдат әл-ууджудтың қарама-қарсысы ретінде қарастырылады. Кейде бұл болмыстың рухани бірлікке қарай жылжуы, бірақ сан түрлілігін сақтап қалуы деп түсіндіріледі. Осы түсінік бойынша, адам баласы әл-Инсан әл-Камил дәрежесіне жетіп, Құдайдың даналығын таба алады. Дегенмен, кейбір адамдар вахдат әл-ууджуд пен вахдат әл-мавжудты бірдей ұғым деп санайды.

Әл-Халладж

Кейбіреулер бұл тұжырымды Мансур әл-Халлаждың "Анал Хақ" (Мен – Растықпын) деген мәлімдемесімен байланыстырады.