Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Үнді субконтинентіне тән ортаңғы үнді-арий тіліндегі ең көне буддалық мәтіндер.
Oldest Buddhist texts in Middle Indo Aryan language native to the Indian subcontinent
Пали әдебиеті негізінен Тхеравада буддизмімен айналысады, және пали тілі оның дәстүрлі тілі болып табылады. Ең ерте және ең маңызды пали әдебиеті – Пали каноны, ол Тхеравада мектебінің авторитетті жазбалары. Пали әдебиетіне көптеген жанрлар кіреді, оның ішінде Сутталар (буддалық үнқатысулар), Виная (монастырлық тәртіп), Абхидхамма (философия), поэзия, тарих, филология, агиография, жазбаларды түсіндіру және медитация нұсқаулықтары.
Pali literature is concerned mainly with Theravada Buddhism, of which Pali is the traditional language. The earliest and most important Pali literature constitutes the Pāli Canon, the authoritative scriptures of Theravada school. Pali literature includes numerous genres, including Suttas (Buddhist discourses), Vinaya (monastic discipline), Abhidhamma (philosophy), poetry, history, philology, hagiography, scriptural exegesis, and meditation manuals.
Тарих
Пали тілі – түрлі орта ғасырғы үнді-арий тілдеріне негізделген күрделі тіл. Пали әдебиетінің көп бөлігі Шри-Ланкадан шыққан, ол ғасырлар бойы Тхеравада буддизмінің орталығы болды. Пали әдебиетінің көпшілігі сол жерде жазылып, құрастырылған, бірақ бір бөлігі Оңтүстік Үндістанның шет аймақтарында да жасалған. Пали әдебиетінің ең көне жинағы – Пали каноны шамамен б.з.д. бірінші ғасырда Шри-Ланкада жазылған (дегенмен, ондағы материал әлдеқайда ертерек, мүмкін, секталық буддизмге дейінгі кезеңге жатады). Біздің заманымыздың басында Пали канонына кейде қосылатын ең алғашқы Пали түсіндірмелері мен зертеулік нұсқаулықтар (Суттавибанга, Ниддеса, Неттипакарана және Петакопадеса) жазылды. Сонымен қатар, Чарияпитака, Буддавамса және Ападана еңбектері де осы Асока кезеңінен кейінгі мерзімге жатуы мүмкін. Бірінші мыңжылдықта Пали әдебиеті екі негізгі жанрдан тұрды: тарихтар (вамса) және түсіндірмелер (аттаката). Тарихтардың ішінде Үндістан мен Шри-Ланкадағы буддизмнің өлеңмен жазылған жылнамасы – Дипавамса мен Махавамса бар. Бұл әдебиетке Ануруддха, Сумангала, Сиддхатта, Сарипутта Тера, Димбулагалалық Махакассапа және Моггаллана Тера сияқты көрнекті ғалымдардың еңбектері кіреді. Олар Типитакаға қосымша түсіндірмелер, грамматикалық ережелер, Абхидхамма мен Виная бойынша жинақтар мен оқулықтар жасаумен айналысты, соның ішінде Ануруддханың ықпалды «Абхидхамматтха сангаха» еңбегі де бар. Олар сонымен қатар кавья стилінде Пали поэзиясын және филологиялық еңбектерді жазды. Олардың жұмысы санскрит грамматикасы мен поэзиясының, әсіресе Шри-Ланкалық ғалым Ратнаматидің түсіндірмелерінің үлкен әсеріне ие болды. Осы кезеңде Пали доктриналық еңбектері санскриттік буддалық Махаяна әдебиетіндегі тақырыптарға көбірек назар аудара бастады. 15 ғасырдан бастап Пали әдебиеті Бирмада басымдық алды, бірақ бір бөлігі Таиландта, Лаоста, Камбоджада және Цейлонда да жазылды. Бұл бірмалық әдебиет өз кезегінде Абхидхамма Питакаға – Канонның философия, психология, метафизика және т.б. деп сипатталатын бөлігіне тікелей немесе жанама түрде қатысты жазбалармен ерекшеленді.
The Pali language is a composite language which draws on various Middle Indo Aryan languages. Much of the extant Pali literature is from Sri Lanka, which became the headquarters of Theravada for centuries. Most extant Pali literature was written and composed there, though some was also produced in outposts in South India. Most of the oldest collection of Pali Literature, the Pali Canon, was committed to writing in Sri Lanka at about the first century BCE (though it contains material that is much older, possibly dating to the period of pre sectarian Buddhism). At around the start of the common era, some of the earliest Pali commentaries and exegetical manuals (which are now sometimes included within the Pali Canon itself) were written, mainly the Suttavibhanga, Niddesa, Nettipakarana and Petakopadesa. Other works like the Cariyapitaka, the Buddhavamsa and the Apadana may also belong to this post Asokan period. During the first millennium, Pali literature consisted of two major genres: histories (vamsa) and commentaries (atthakatha). The histories include the Dipavamsa and the Mahavamsa, which are verse chronicles of Buddhism in India and Sri Lanka. This literature includes the work of prominent scholars such as Anuruddha, Sumangala, Siddhattha, Sāriputta Thera, Mahākassapa of Dimbulagala and Moggallana Thera. They worked on compiling subcommentaries to the Tipitaka, grammars, summaries and textbooks on Abhidhamma and Vinaya such as the influential Abhidhammattha sangaha of Anuruddha. They also wrote kavya style Pali poetry and philological works. Their work owed much to the influence of Sanskrit grammar and poetics, particularly as interpreted by the Sri Lankan scholar Ratnamati. During this period, these new Pali doctrinal works also show an increasing awareness of topics found in Sanskrit Buddhist Mahayana literature. From the 15th century onwards, Pali literature has been dominated by Burma, though some has also been written in Thailand, Laos and Cambodia, as well as Ceylon. This Burmese literature has in turn been dominated by writings directly or indirectly concerned with the Abhidhamma Pitaka, the part of the Canon variously described as philosophy, psychology, metaphysics etc.
Комментарийлер
Пали түсіндірмелерінің жинағы (Аттаката) Шри-Ланкада әр түрлі (кейбіреуі анонимді) авторлар, мысалы Буддхагоса, Дхаммапала, Маханама, Упасена және Буддадатта жазған. Буддхагоса өзінің түсіндірмелерін Буддизм алғаш рет Шри-Ланкаға келген кезде әкелінген және сингал тіліне аударылған ескі жұмыстарға негіздегенін айтады. К. Р. Норманның пікірінше, түсіндірмелердің кейбір бөліктерінің өте ерте кезде жазылғанына дәлелдер бар.
A collection of Pali Commentaries (Atthakatha) were written in Sri Lanka by various (some anonymous) authors, such as Buddhagosa, Dhammapala, Mahanama, Upasena, and Buddhadatta. Buddhagosa writes that he based his commentaries on older works which were brought to Sri Lanka when Buddhism first arrived there, and were translated into Sinhalese. K. R. Norman has written that there is evidence that some parts of the commentaries are very old.
Қосалқы түсініктемелер
Тика деп аталатын субкомментарийлер – екінші деңгейдегі түсіндірмелер, яғни Аттакатхаларға жазылған түсіндірмелер. Дхампала – тика жазудың ерте авторларының бірі. Ол ең әйгілі туындысы – Висуддимаггаға жазылған субкомментарий, "Параматтхаманьюса" еңбегімен танымал.
Sub commentarial works called Tikas are secondary commentaries, that is to say, commentaries on the Atthakathas. Dhammapala is one early author of tikas. He is particularly known for his Paramatthamañjusa, a sub commentary on the Visuddhimagga.