Көптілді кітаптар: бір мәтіннің әртүрлі тілдердегі нұсқалары. Құдай кітабының көптілді басылымдары, мәтіл тарихын зерттеуге көмектеседі. Орigenнің Hexaplaсы – алғашқысы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Көптілді кітап немесе қолжазба
Multilingual book or manuscript
Көптілді кітап – бір мәтіннің бірнеше тілдегі нұсқалары қатар келтірілген кітап. Киелі кітаптың кейбір басылымдары немесе оның бөліктері көптілді болып табылады, онда еврей және грек тілдеріндегі түпнұсқалар тарихи аудармалармен бірге көрсетіледі. Көптілді кітаптар мәтіннің тарихын және оның түсіндірілуін зерттеуге көмектеседі.
A polyglot is a book that contains side by side versions of the same text in several different languages. Some editions of the Bible or its parts are polyglots, in which the Hebrew and Greek originals are exhibited along with historical translations. Polyglots are useful for studying the history of the text and its interpretation.
Оригеннің "Алтылық"
Осы сияқты алғашқы туынды – Александриялық Оригеннің әйгілі "Гексапла" еңбегі. Онда Ескі өсиет кітаптары алты параллель бағанға жазылған, біріншісі еврей тіліндегі түпнұсқа мәтінді, екіншісі – грек әріптерімен оның көшірмесін, үшінші және төртінші бағандар Синоптық Аквила мен Эбионит Симмах жасаған грек тіліне аудармаларын, бесіншісі Ориген өңдеген Жеңісім кітабын, ал алтыншысы – Феодотион жасаған аударманы қамтиды. Дегенмен, тек екі тіл – еврей және грек тілдері қолданылғандықтан, бұл еңбек әдеттегі мағынада полиглот емес, диглот деп аталуы керек.
The first enterprise of this kind is the famous Hexapla of Origen of Alexandria, in which the Old Testament Scriptures were written in six parallel columns, the first containing the Hebrew text, the second a transliteration of this in Greek letters, the third and fourth the Greek translations by Aquila of Sinope and by Symmachus the Ebionite, the fifth the Septuagint version as revised by Origen, and the sixth the translation by Theodotion. However, as only two languages, Hebrew and Greek, were employed, the work should perhaps be called a diglot rather than a polyglot in the usual sense.
Баспа полиглоттары
Баспа өнерінің ойдағыдай табылуы және филологиялық зерттеулердің қайта жандануынан кейін, полиглоттар Таяу Шығыс тілдерін зерттеудің және оларға қатысты жақсы анықтамалықтардың болмауы себепті, осы тілдерді білуді жетілдірудің, сондай-ақ Құдай сөзін зерттеудің бағалы құралына айналды.
After the invention of printing and the revival of philological studies, polyglots became a favourite means of advancing the knowledge of Middle Eastern languages, for which no good references were available, as well as for the study of Scripture.
Комплотенттік полиглот
Бұл серия Акснальдус Гвильям де Брокарионың Алькала-де-Энарес университетінде (Комплютум) кардинал Хименестің қаржатында басып шығарған Комплютенциан басылымымен басталды. Оның грек және латын тілдеріндегі Жаңа өсиетті қамтитын бірінші томы 1514 жылдың 10 қаңтарында аяқталды. ІІ-V томдары (1517 жылдың 10 шілдесінде аяқталды) Ескі өсиеттің еврей мәтіні әр беттің бірінші бағанасында, одан кейін латын тіліндегі "Вулгата", сосын "Септуагинта" нұсқасы, қатарластырылған латын аудармасымен бірге басылды. Бұлардың астында халдай мәтіні және латын тіліндегі аудармасы орналасқан. Алтыншы томдық қосымша 1515 жылы дайындалған, бірақ бұл туындыға папаның бекітуі 1520 жылдың наурызында ғана берілді, ал алғашқы басылымы 1522 жылға дейін күтілген көрінеді. Бас редакторлар Хуан де Вергара, Лопес де Сунига (Стуника), Эрнан Нунес (Пинциан), Антонио де Небриха (Небриссенсис) және Деметриус Дукас болды.
The series began with the Complutensian printed by Axnaldus Guilielmus de Brocario at the expense of Cardinal Ximenes at the university at Alcalá de Henares (Complutum). The first volume of this, containing the New Testament in Greek and Latin, was completed on January 10, 1514. In vols. ii.−v. (finished on July 10, 1517), the Hebrew text of the Old Testament was printed in the first column of each page, followed by the Latin Vulgate and then by the Septuagint version with an interlinear Latin translation. Below these stood the Chaldee, again with a Latin translation. The sixth volume containing an appendix is dated 1515, but the work did not receive the papal sanction until March 1520, and was apparently not issued until 1522. The chief editors were Juan de Vergara, López de Zúñiga (Stunica), Hernán Núñez (Pincianus), Antonio de Nebrija (Nebrissensis), and Demetrius Ducas.
Антверпен полиглот
Комплютенс полиглотінен шамамен жарты ғасыр өткен соң, Кристофер Плантен (1569–1572 жылдары, сегіз томдық фолио түрінде) Антверпен полиглотын басып шығарды. Басты редакторы – Ариас Монтан, оған Гвидо Фабрициус Бодериан, Рафеленгиус, Масиус, Брюггелік Лукас және басқалар көмектесті. Бұл жұмыс Испанияның Филипп II патшасының қамқорлығында болды; ол Комплютенс полиглотындағы тілдерге жаңа тіл қосып, сириялық Жаңа Ғимаратты енгізді; сондай-ақ, бұрынғы полиглотта тек Онкелостың бес кітабына қатысты Таргумы болса, Антверпен Киелі кітабында Пайғамбарларға, Естерге, Әйүпке, Забурларға және Соломонның кітаптарына қатысты Таргумдар да болды.
About half a century after the Complutensian came the Antwerp Polyglot, printed by Christopher Plantin (1569 1572, in eight volumes folio). The principal editor was Arias Montanus, aided by Guido Fabricius Boderianus, Raphelengius, Masius, Lucas of Bruges, and others. This work was under the patronage of Philip II of Spain; it added a new language to those of the Complutensian by including the Syriac New Testament; and, while the earlier polyglot had only the Targum of Onkelos on the Pentateuch, the Antwerp Bible had also the Targum on the Prophets, and on Esther, Job, Psalms, and the Salomonic writings.
Париж полиглотасы
Кейіннен Гай Мишель Лежейдің Париж полиглоты (1645) жарық көрді, ол сириялық Ескі өсиеттің (Габриэль Сионита, маронитік, өңдеген, бірақ Рут кітабын да маронитік Авраам Экхелленсис жазған) және самариялық Бес кітаптың, сондай-ақ Жан Мориннің (Моринус) жасаған нұсқасын қамтиды. Сонымен қатар, онда арабша нұсқа да бар, немесе дәлірек айтқанда, әртүрлі арабша нұсқалар жинағы бар.
Next came Guy Michel Lejay's Paris Polyglot (1645), which embraces the first printed texts of the Syriac Old Testament (edited by Gabriel Sionita, a Maronite, but the Book of Ruth by Abraham Ecchellensis, also a Maronite) and of the Samaritan Pentateuch and version by Jean Morin (Morinus). It has also an Arabic version, or rather a series of various Arabic versions.
Лондон полиглот
Соңғы үлкен полиглот – Брайан Уолтонның (Лондон, 1657 ж.), ол Ле Джей нұсқасынан әлдеқайда әдемі емес, бірақ түрлі жағынан толықтығымен ерекшеленеді, соның ішінде, басқалармен қатар, Естер кітабының сирия тіліндегі нұсқасы және Париж Киелі кітабында жоқ бірнеше апокрифтік кітаптар, Пятикнижье мен Ізгі хабарлардың парсы тіліндегі нұсқалары, сондай-ақ Псалтирь мен Жаңа өсиеттің эфиоп тіліндегі нұсқалары бар. Уолтонға қабілетті ғалымдар көмектесіп, көптеген жаңа қолжазба материалдарын пайдаланды. Оның пролегоменалары және түрлі оқулар жинағы Киелі кітапты сынау саласындағы маңызды қадамды білдіреді. Осы полиглотқа байланысты Эдмунд Кастелл өзінің әйгілі «Хептаглотт лексиконы» (екі томдық фолио, Лондон, 1669) еңбегін жариялады, бұл – еңбекқорлық пен білімділіктің ескерткіші, тіпті араб тілі үшін ол Уильям Бедвелл Кембридж университетіне қалдырған үлкен қолжазба лексиконын пайдаланған. Кардинал Хименнің жомарттығы, яғни оның оған жарты миллион дукат жұмсағаны айтылады, комплутенстік полиглотты сауда тәуекелдерінен сақтап қалды. Ал қалған үш басылымның ұйымдастырушыларының барлығы дерлік қиын жағдайға түсті. Келесі полиглоттар ғылыми тұрғыдан маңызды емес, ал соңғы кездері ең жақсы мәтіндер бір тілде ғана жарық көрді; бірақ, кем дегенде, 20 ғасырдың басына дейін көптеген библиялық зерттеушілер Уолтонды, ал мүмкіндігі болса, Ле Джейді пайдалана берді.
The last great polyglot is Brian Walton's (London, 1657), which is much less beautiful than Le Jay's but more complete in various ways, including, among other things, the Syriac of Esther and of several apocryphal books for which it is wanting in the Paris Bible, Persian versions of the Pentateuch and Gospels, and the Psalms and New Testament in Ethiopic. Walton was aided by able scholars and used much new manuscript material. His prolegomena and collections of various readings mark an important advance in biblical criticism. It was in connection with this polyglot that Edmund Castell produced his famous Heptaglott Lexicon (two volumes folio, London, 1669), a monument of industry and erudition even when allowance is made for the fact that for the Arabic he had the great manuscript lexicon compiled and left to the University of Cambridge by William Bedwell. The liberality of Cardinal Ximenes, who is said to have spent half a million ducats on it, removed the Complutensian polyglot from the risks of commerce. The other three editions all brought their promoters to the verge of ruin. Subsequent polyglots are of little scholarly importance, the best recent texts having been confined to a single language; but at least into the early 20th century many biblical students still used Walton and, if it was available, Le Jay.
Генуялық салт
Киелі кітаптың бөліктерінің көптеген полиглот басылымдарының ішінде Неббио епископы Агостино Джустинианидің 1516 жылы шығарған Генуя псалтыры бар. Ол еврей, латын, грек, арамей және араб тілдерінде жазылған. Халдей мәтінінің ерекшелігімен және араб әрпімен басылған Батыс баспасының алғашқы үлгісі болғандықтан қызығушылық тудырады. Сонымен қатар, XIX псалмының шебінде Христофер Колумб және Американың жаңалығы туралы қызықты жазба бар.
The numerous polyglot editions of parts of the Bible include the Genoa psalter of 1516, edited by Agostino Giustiniani, bishop of Nebbio. This is in Hebrew, Latin, Greek, Aramaic, and Arabic, and is interesting from the character of the Chaldee text, being the first specimen of Western printing in the Arabic writing system, and from a curious note on Christopher Columbus and the discovery of America on the margin of Psalm xix.