Мәһмұд Баязиди: Курд философы және ғылымының қайта жаңғыртушысы

Кіріспе

Күрд философы және полимат Махмуд Баязиди (1797, Доғубейазит – 1859, Эрзурум), Баязидтен шыққан Османдық күрд философы және полиматы болған.

Ерте өмір

1797 жылы Баязидте (қазіргі Түркияның Агры провинциясындағы Доғубеязит) дүниеге келді. Ол оқуын Құранды оқудан бастап, содан кейін араб, парсы, осман және күрд тілдерін үйренді. Білімін жалғастыру үшін Иранның солтүстік-батысындағы Тәбриз қаласына көшті. Оқуын аяқтаған соң, туған қаласына қайтып, мұғалім болды. Баязидтегі күрд әмірліктерінің құлауынан кейін ол Эрзурумға қоныс аударды.

Шығармалары

1856 жылы орыс ғалымы А. Дорн, Эрурумдағы жаңа тағайындалған орыс консулы А. Д. Джабадан күрд тіліндегі құжаттарды талдауға көмек сұрады. Джаба өз кезегінде Махмуд Баязидиді күрд тілі, тарихы және мәдениеті саласында жұмысқа алды. Баязидидің көмегімен бірқатар күрд құжаттары, соның ішінде Баязидидің өзінің жазбалары Санкт-Петербургтегі Ресей Ғылым академиясына жіберілді. 1858–1859 жылдары Баязиди Әли Тарамохидің (15-16 ғасырлардағы күрд жазушысы) күрд-араб-парсы грамматикалық кітабын өңдеді. Ол сондай-ақ күрд тілінде 3000 сөз тіркесінен тұратын кітап жазды, ол 19 ғасырдағы күрд халқының өмірін көрсетеді. Бұл кітап 1880 жылы А. Д. Джаба тарапынан француз тіліне аударылды. Баязиди «Күрдтердің әдет-ғұрыптары мен салты» атты тағы бір кітап жазды, ол 1963 жылы танымал орыс күрдтанушысы Маргарита Руденко тарапынан жарияланды. А. Д. Джабаның Санкт-Петербургпен жүргізген хат алмасуынан Баязидидің 1785–1858 жылдарды қамтитын күрдтердің қазіргі тарихы туралы кітап жазғаны белгілі, бірақ бұл кітаптың тек алғы сөзінің француз тіліне аудармасы ғана сақталған, қалғаны жоғалған. Баязиди мен Джаба ескі күрд әдебиетін сақтауда маңызды рөл атқарды, 50 томнан астам ескі қолжазба күрд классикалық мәтіндерін жинап, Санкт-Петербург кітапханасына жіберді. Осы күнге дейін сақталған мәтіндерге Фақи Тайран, Малайе Бәте, Малайе Джазири және Ахмад Ханидің «Мем ү Зин» (Мам мен Зин) эпостары сияқты белгілі классикалық ақындардың шығармалары кіреді. Бұл жинақ 1961 жылы М. Б. Руденко тарапынан «Ленинградтағы қолжазба күрд мәтіндері туралы» деген атпен жарияланды. 1858–1859 жылдары Махмуд Баязиди мен А. Д. Джаба 1879 жылы жарық көрген күрд-француз және француз-күрд сөздігін жазды. Сол кезеңде Махмуд Баязиди «Шарафнаманы» (күрд ұлтының тарихы) парсы тілінен күрд тіліне аударды. Бұл қазіргі заманғы алғашқы күрд тарихы кітабы болып саналады. Оның қолжазба нұсқасы Ресей Ұлттық кітапханасында сақталған және алғаш рет 1986 жылы жарияланды.

In 1856, the Russian academic A. Dorne, asked A. D. Jaba, the newly appointed Russian consulate in Erzurum, for assistance in analyzing documents in the Kurdish language. Jaba, in turn, employed Mahmud Bayazidi in the field of Kurdish language, history and Culture. With the assistance of Bayazidi, a number of Kurdish documents were sent to the Russian Academy of Sciences in Saint Petersburg, including some of Bayazidi's own writings. In 1858–1859, Bayazidi, edited the Kurdish Arabic Persian grammar book by Ali Taramokhi (Kurdish writer of 15 16th century). He also wrote a book containing 3,000 phrases in Kurdish, which shed light on the life of Kurds in the 19th century. This book was translated into French by A. D. Jaba in 1880. Bayazidi, wrote another book called Habits and Customs of Kurds, which has been published in 1963 by the famous Russian Kurdologist Margarita Rudenko. From the correspondences of A. D. Jaba with Saint Petersburg, it is evident that Bayazidi had written a book about the modern history of the Kurds, covering the period 1785–1858, although this book appears to have been lost, except for the French translation of its preface. Bayazidi and Jaba also played an instrumental role in preserving old Kurdish literature by collecting more than 50 volumes of old hand written Kurdish classic texts and sending them to the Library of Saint Petersburg. These texts which have been preserved until now, include the epics of well known classical poets such as Faqi Tayran, Malaye Bate, Malaye Jaziri and Mem û Zîn (Mam and Zin) by Ahmad Khani. This collection was finally published in 1961 by M. B. Rudenko, titled About the hand written Kurdish texts in Leningrad. During the period 1858–1859, Mahmud Bayazidi and A. D. Jaba, wrote the first Kurdish French and French Kurdish dictionary, published in 1879. During the same period, Mahmud Bayazidi, translated the Sharafnama (history of the Kurdish nation) from Persian into Kurdish. This is considered to be the first Kurdish history book in modern times. Its hand written version is preserved in the Russian National Library. It was published for the first time in 1986.

Жарияланған кітаптары

Баязиди, Махмуд, Mem û Zîn (Мем және Зин), Ахмад Хани өлеңінің тұжырымы, Курманжи нұсқасы, Александр Джабаның француз тіліне аудармасымен, Хакем, Хелкевт, Дебире, № 5, Париж, 1989 жыл. Баязиди, Мела Махмуд, "Адат у расмутанеме йе Акрадие" ("Күрдтердің әдет-ғұрыптары"), түпнұсқа қолжазба (Курманджи, Осман әрпімен), М. Б. Руденко басылымдаған, кіріспе және орыс тіліне аудармасы: "Нрави и Обычай Курдов", Мәскеу, 1963 жыл. Мела Махмуд Баязиди, "Таварих и Кадим и Курдистан"; Сараф Хан Бидлисидің парсы тілінен күрд тіліне аудармасы; мәтін басылымы, кіріспе, көрсеткіштер және мазмұны К. К. Курдоев пен З. С. Мусаэлян жасаған. Басылым: Мәскеу : Наука, 1986 жыл. (Шараф әл-Дин Хан Бидлисидің "Шарафнама" еңбегінің күрд тіліне аудармасы)