Кіріспе
Ақылды ақымақ немесе ақымақтың даналығы – әдеби парадокс түрі, онда баяндама арқылы ақымақ деп танылған кейіпкер даналықтың көзі ретінде көрінеді. Ежелгі заманнан бастап, жиырма бірінші ғасырға дейінгі әңгімелер мен өнер туындыларында кездесетін бұл танымал троп, көбінесе зияткерлік ойдың нәрсенің мәні мен маңыздылығын ашып көрсетуге келмейтін жайттарын қамтиды; осылайша, ақылды ақымақ көбінесе соқыр сенім, еңбекке берілген құштарлық, үмітсіз махаббат және еркін мінез-құлық арқылы табылған даналықпен, сондай-ақ түсініксіз дәстүрлермен және халықтық даналықпен байланысты. Ал ақылды ақымақ көбінесе ғылыми немесе элиталық білімге қарсы қойылады. Ақымақтық құдайы Стультиция, өзінің "Ақымақтың мақтауы" атты сөзі арқылы даналардың ақымақтығын және ақымақтардың даналығын көрсетеді.
The wise fool, or the wisdom of the fool, is a form of literary paradox in which, through a narrative, a character recognized as a fool comes to be seen as a bearer of wisdom. A recognizable trope found in stories and artworks from antiquity to the twenty first century, the wisdom of the fool often captures what Intellectualism fails to illuminate of a thing's meaning or significance; thus, the wise fool is often associated with the wisdom found through blind faith, reckless desire, hopeless romance, and wild abandon, but also tradition without understanding, and folk wisdom. In turn, the wise fool is often opposed to learned or elite knowledge. through his portrayal of Stultitia, the goddess of folly. Influential to all later fools, she shows the foolish ways of the wise and the wisdom of fools through delivering her own eulogy, The Praise of Folly.
Сипаттамалары
"Ақымақтың даналығы" атты мақаласында Уолтер Кайзер әртүрлі қоғамдардағы нағыз ақымақтарға тағайындалған әртүрлі атаулар мен сөздер жиынтығы, әдеби құрылым ретінде дана ақымақтың жалпы сипаттамаларын ашатынын көрсетеді: "бос сөзді (μάταιος, inanis, ақымақ), ақыл-ойы нашар (μῶρος, stultus, дот, клоун), әлсіз саналы (imbécile, dotard), түсініксіз (ἄνοος, ἄφρων in sipiens); ол қалыпты адамдардан (idiot) ерекшеленеді; сөйлей алмайды (Tor) немесе дұрыс емес сөйлейді (fatuus) және көңіл көтеруге бейім (buffone); ол әдептілік нормаларын (ineptus) мойындамайды және басқаларды қысымға алуды жақсы көреді (Narr); ол балаша әрекет етеді (νήπιος); және оның табиғи қарапайымдығы мен адал жүрегі бар (εὐήθης, natural, simpleton). Көбінесе тек табиғи сезіммен ғана жетекшілік ететін ақымақтан әлеуметтік конвенцияларды ұстану күтілмейді, сондықтан оған салыстырмалы түрде еркіндік беріледі, әсіресе сөз еркіндігінде. Ол патша сарайында қызмет етеді және Лир патша мен оның қиын жағдайлары туралы пікірін айтқаны үшін қатаң жазаламаған жалғыз кейіпкер болып табылады. Осы бейхабар, адал және еркін сөйлеу қабілеті, дана ақымақтың әдеби қиялдардағы танымалдығына зор үлес қосты.
Ежелгі дәуір
Ежелгі заманда ақымақтың қызметі мен кәсібі маңызды рөл атқарды. Ежелгі грек авторлары Ксенофонт пен Афиней ақымақ пен клоун рөлін сомдау үшін жалданып жұмыс істеген қарапайым адамдар туралы жазса, римдік авторлар Лукиан мен Плаут өзінің бейшаралығымен және ашық елікпеуімен танымал болған мүгедек шумақтарды ұстаған қуатты римдіктер туралы жазба қалдырды. Туғаннан бері түрмеге қамалған топтың бір бөлігі болған, қашып шыққан тұтқын, өз әріптестерін босату үшін қайта оралады, бірақ оның бұғауланған достарын үңгірден тысқары әлемге көндіруге тырысқанда, ол ақылдан безген адам деп есептеледі. Көптеген ғалымдар Сократты ежелгі классикалық дәуірдегі ең дана ақымақ деп санайды. Оның есімі Сократ парадоксымен де тығыз байланысты: «Мен ештеңе білмейтінімді білемін» деген мәлімдеме оны білімсіз білушінің оксиморонына айналдырды. Платонның «Апологиясында» өзінің білімсіздігін мойындауы Дельфи оракулын Сократтан артық дана адам жоқ деп жариялауға әкеледі.
Орта ғасырлар
Дана ақымақ орта ғасырлар бойы әңгімелер мен поэзияда діни тұлға ретінде жиі кездесетін. Исламның алтын ғасырында (шамамен 750 – 1280 жылдары) "ақылды ақылсыздар" туралы хабарлар негізінде толыққанды әдеби жанр қалыптасты. Насретдин – Ислам әлеміндегі тағы бір мәшһүр "дана ақымақ" болды. Құдай үшін ақымақ – мұсылман және христиан әлемінде пайда болған тұлға. Көбінесе аз киім киетін немесе мүлдем киімсіз жүретін бұл қасиетті ақымақ, барлық әлеуметтік нормалар мен дәстүрлерден бас тартып, жаратушысының рухымен толу үшін әдейі ақымақтыққа салынған. Францияда XII ғасырда мұндай мінез-құлық "Ақымақтар мерекесіне" (Fête des Fous) әкелді, онда дін қызметкерлеріне ешқандай шектеусіз ақымақтай әрекет етуге рұқсат етілді. Ғалым Уолтер Кайзердің сөзіне қарағанда, "Стультиция – өз заманының ең білімді адамының ақымақ туындысы, ол – "оксиморон" сөзінің тікелей бейнесі, ал өзінің ақымақ даналығымен ол итальяндық гуманистік ой мен солтүстік нанымның ең гүлденген үйлесімін көрсетеді, бұл христиан гуманизмі деп аталады". Шекспирдің ерте шығармаларында дана ақымақ көбінесе комедиялық тұлға ретінде, клоун рөлінде бейнеленсе, кейінгі пьесаларында ақымаққа көбірек меланхолиялық және ойлы көзқараспен қарастырылған.
Қазіргі әдебиет пен кинодағы мысалдар
Пэтчфейс, Джордж Р.Р. Мартиннің "Бұз бен оттың әні" романдарынан: король Станис Баратеонның ақымағы, ол Станистің ата-анасы қаза болған кеме апатынан жалғыз аман қалған. Осының салдарынан ол ақылдан безіп, түсініксіз сөздер айтады. Дегенмен, оның сөздері сериядағы маңызды оқиғаларды, мысалы, Қызыл Тойды болжайтын сияқты. Жапон жазушысы Шусаку Эндоның 1959 жылғы "Тамаша ақымақ" романынан Гастон Бонапарт: басты кейіпкер Бонапарт Жапонияға келген Наполеон Бонапарттың туысы ретінде бейнеленген. Ол түрлі проблемалар мен шабуылдарды түсінбеу арқылы немесе қарапайымдықпен елемеу арқылы қиындықтардың үстінен өтеді, бірақ жапон достарына жаңа ойлар сыйлайды. "Солтүстік адамы" фильміндегі Хеймир Ақымақ: "Ақымақ болуға жеткілікті данамын" дейді.