Кіріспе

Боливияның 17-ші президенті

Томас Фриас Аметллер (21 желтоқсан 1805 – 10 мамыр 1884) – боливиялық заңгер және саясаткер, 1872 жылдан 1873 жылға дейін және 1874 жылдан 1876 жылға дейін Боливияның 17-ші президенті қызметін екі рет қатарынан емес атқарған. Заңгер мамандығын алып, саудагер болып жұмыс істеген ол көп ұзамай саясатқа қадам басуды шешті. Оның ұзақ саяси мансабы 1831 жылы Потосиден Депутаттар палатасына сайланған кезде басталды. Бұдан кейін ол Боливияның алғашқы шетелдік делегациясы ретінде Францияға жіберілді. Оның көптеген министрлік лауазымдарының алғашқысы – Білім министрі болды. Осы лауазымда Фриас боливиялық білім беру жүйесінде кең ауқымды реформалар жүргізіп, елде бір ғасырдан астам уақыт бойы маңызды рөл атқарған заңдар мен жарлықтар қабылдады. Келесі онжылдықтарда ол Хосе Мария Линарес басшылығымен бірнеше жоғары лауазымды иеленді. Линарес президент болған кезде Фриас Боливияның хаостық қаржылық жағдайын реттеуге күш салды. 1849 жылы елден қуылғаннан кейін, 1864 жылы Мариано Мельгарехо билікті басып алғанда ол қайтадан Боливиядан тысқары шығарылды. Бірнеше жылдан кейін, 1870 жылы ол Ла-Пасқа көшіп келді, бұл Мельгарехоға қарсы революция басталғанмен сәйкес келді. Каудильо тақтан құлатылғаннан кейін Фриас 1871 жылғы Ұлттық Ассамблеяға сайланды және президент Агустин Моралес аталған органның жұмысын күшпен тоқтатуына куә болды. Ассамблеяны күшпен жапқаннан кейін бірнеше күн өткен соң Моралес қаза тапты. Сол күні Фриас Мемлекеттік кеңестің төрағасы болып тағайындалды. Конституцияға сәйкес және Конгресс мақұлдауымен Фриас президент болды, дереу сайлау жариялады және қажеттіліктен артық билікте қалудан бас тартты. Адольфо Балливиан 1873 жылғы жалпы сайлауда жеңіске жетті, содан кейін Фриас Мемлекеттік кеңестің төрағасы лауазымына қайта оралды. Оның бірінші мерзімі 1873 жылғы жалпы сайлауды ұйымдастыруға, қадағалауға және бақылауға бағышталды. Оның қысқа мерзімінде үкіметтік актілердің көптегені болған жоқ, Чилимен жасалған Линдсей Коррал келісімі олардың бірі болды. Президент Балливиан 1874 жылғы 14 ақпанда қайтыс болғаннан кейін Фриас Мемлекеттік кеңестің төрағасы ретінде конституциялық мерзімнің қалған бөлігін аяқтауға міндетті болды. Оның екінші мерзімінде Чили мен Боливия арасындағы 1874 жылғы шекара шартына қол қойылды, бұл екі ел арасындағы шекаралық дауды аяқтады. Алайда, 1879 жылы осы шарттың бұзылуы Боливия үшін ауыр салдарға әкеліп, Тынық мұхиты соғысын тудырды. Оның бірінші мерзімі тиімді және тұрақты болса да, қысқа болды, ал екіншісі керісінше болды. Генерал Квинтин Кведо мен Казимиро Коррал басқаратын бірнеше әскери көтерілістер мен қастандықтарға тап болған ол тұрақтылықты сақтай алмады. Көтерілістерден әлсіреген Фриасты бұрынғы соғыс министрі Хиларион Даза құлатты. Бұрынғы президент өмірінің соңына дейін елден тыс жерде тұрып, соңғы жылдарын Франция мен Италияда өткізді. Жоғары адалдығымен және мемлекетке берілгендігімен танылған Фриас "Боливияның Вашингтоны" деп аталады.

Жас шағы мен отбасы

Томас Фриас 1805 жылғы 21 желтоқсанда Потосиде бай жер иеленуші отбасында дүниеге келді. Ол Потосиден 36 км қашықтықтағы Мондрагон муниципалитетіне қарасты Тарапаядағы отбасылық эстақта өсті. Ол Дон Хосе Мария Фриас пен Дона Алехандра Аметллердің ұлы болды. Чилиде болғанда, 1849 жылғы 10 қарашада Вальпараисо қаласында Педро Хосе де Гераның немересі Раймунда Балливиан Гераға үйленді. Олардың үш баласы болды, алайда олардың үлкен ұлы Карлос Фриас Балливиан ғана есейді. Раймунда 1853 жылғы 7 қыркүйекте Боливияда қайтыс болды. Фриас қайтадан үйленбеді.

Бірінші саяси, дипломатиялық және министрлік лауазымдар (1831-1848)

1826 жылы 13 шілдеде Сан-Франциско Ксавье университетін бітіріп, заңгер атанды. Бірақ Фриас саудамен айналысып, Потосиден Кобижаға қатынас жолын ашты. Ол екі жыл бойы осы ісімен шұғылданды, содан кейін 1828 жылы 18 сәуірде Антонио Хосе де Сукреге қарсы бүлік болды. Фриас Аякучоның Бас маршалының қасында болып, оның күзетінде жүрді, бұл президенттің алғысын алды. Сукре елден кеткен кезде, ол өзі Фриасқа сауда ісінен бас тартып, саясатқа қадам басуға кеңес берді. 1831 жылы Потосиден депутаттар палатасына сайланды. Бұл Фриастың ұзақ саяси мансабындағы алғашқы лауазымы болды. 1837 жылы Андрес де Санта Круз Фриасты Боливия тарихындағы алғашқы шетелдік делегацияға, Францияға ресми өкіл ретінде жіберді. Алайда 1841 жылы ол ауыр сырқатқа шалдығып, бауыр ауруына ұшырады, сондықтан ем алу үшін Еуропаға демалысқа жіберілді. Соңында, 1843 жылы Фриас елге оралып, президент Хосе Балливиан оны Ұлттық білім беру және Сыртқы істер министрі етіп тағайындады.

Боливияның білім беру жүйесінің реформасы (18451846)

Фриас дайындаған Балливиан жариялаған жарлықтар боливиялық білім беруге қатысты заңдардың ең маңыздыларының бірі болып табылады. Боливиялық педагог Роберто Сапата бұл туралы былай дейді: «Білім беруде әдіс-тәсілдер мен жоспарлар болған жоқ. Ең жақсы бағыт алған Томас Фриас болды, ол Университеттердің органикалық жарлығымен білім берудің нақты уставын ұсынды, Республиканы үш университет округіне бөлуді ұсынды, білім беруді барлық деңгейде басқару және тексеру құқығымен». Фриас жарлықтары Боливияның бүкіл мектеп жүйесін үш кезеңге құрады: университет білімі, ғылым және өнер мектептері (орта білім) және бастауыш мектептер. Осы кезеңдерден басқа, Фриас ғылым мен өнердің белгілі бір салалары үшін жеке оқыту лицейлерін қарастырды және мемлекеттік қаржыландырылатын мектептерді құруды көздеді, бірақ олар тек қағаз жүзінде қалды. Фриас жарлықтары университеттерді қоса алғанда, Боливияның білім беру іс-қимылына үш белгіленген кезең арқылы біртұтаслық әкелді. Бұл жарлықтар әділеттілік пен азаматтық жақсы мінез-құлыққа әсер ететін моральдық, діни және заңдарға бағынуға үлкен мән берді. «Фриас жоспары» деп аталатын жоба университет факультеттерінің кәсіби функциясын бұрынғы аралас болған колледждер мен орта білімнің гуманитарлық-мәдени функциясынан ажыратты. 1845 жылғы 25 тамыздағы Университеттер туралы органикалық жарлық «заң нормаларындағы хаос пен қайшылықты» жоюды мақсат етіп, келесі ережелерді белгіледі: 1-бап. Университеттер елдің жалпы білім беруін басқаруға және қадағалауға жауапты. 2-бап. Университет – факультеттерде, колледждерде, лицейлерде, мекемелерде, мектептерде және округтің мемлекеттік немесе жеке мектептерінде оқытумен айналысатын профессорлар, директорлар және лауазымды тұлғалардың жиналысы немесе корпорациясы. 3-бап. Боливия үш университетке сәйкес келетін үш округке бөлінеді: Сукре, оған Чукисака, Потоси, Тариха департаменттері және Литораль провинциясы кіреді. Ла-Пас Оруро және Бениге сәйкес келеді, ал Кочабамба Санта-Круспен. 8-бап. Университет бес факультеттен тұрады: теология, құқық және саясаттану, медицина, математика ғылымдары, физика және гуманитарлық және философия факультеттері. Білім беру негіздерінің ережесіне сәйкес, 1845 жылғы 25 тамыздағы жарлықтың бөлігі ретінде Фриас келесілерді жариялады: 33-бап. Барлық сыныптардың барлық деңгейлері үшін негіз болады: католик дінінің қағидалары; Боливияның бірлігін сақтайтын және әлеуметтік тәртіптің басшылық принциптерін қамтамасыз ететін Республикаға және оның Конституциясына адалдық; Университет уставына және Қоғамдық білім беруді реттейтін заңдарға бағыну. 45-бап. Университет кеңесі колледж басшылары, декандар және факультеттердің профессорларынан таңдалған он мүшеден тұрады. 1845 жылғы 15 қазанда «Оқыту әдісі» деп аталатын жарлықпен орта мектептер ұйымдастырылды. Жарлықтың негіздерінің бірі – жоғары кәсіптік білім беру орта мектептерде оқытылатын пәндерден бөлек болуы керек, өйткені мектеп кәсіптерге дайындық пәндерін оқытады, бұл сол жылдың 25 тамызындағы жарлықта белгіленген. Жарлықта былай делінген: 19-бап. Мектептерде оқытылатын пәндер: испан, латын және француз тілдері; ағылшын және неміс тілдері; арифметика, алгебра, геометрия және тура сызықты тригонометрия; география және тарих; табиғат тарихы және физика элементтері; дін. Философия және қосымша пәндер: сурет салу, ән салу, музыка, қолда бар ресурстарға сәйкес. Испан және латын тілдерін және дінді оқыту мүмкіндігінше кең көлемде, ал қалған пәндер тек негізгі деңгейде оқытылады. 2-бапқа сәйкес, осы пәндерді оқу үшін алты курс болады; мазмұны жоғары деңгейдегі курстарда кеңейтіледі, ал студенттерден жаттығулар мен талдаулар жасау талап етіледі. 15-бап. Мұғалімдер аптасына бір рет ректордың үйінде жиналып, өздерінің байқаулары мен сыныптардың жай-күйі, оқыту әдістері мен процедураларын жақсарту мүмкіндігі және тәртіптік шаралар туралы есеп береді. Келісімдер мен нәтижелер ректордың кітабында тіркеледі.

Веласко, Белзу және Кордова әкімшіліктері (18481857)

Оның Халыққа білім беру министрлігінде атқарған жұмысы елде терең әсер қалдырды, оның ең маңызды реформалары 1845 және 1846 жылдары жүзеге асырылды. 1848 жылы Хосе Мигель де Веласко билікті басып алғанда Фриас жеке өмірге шығып, кейін 1849 жылы Мануэль Исидоро Бельзу үкіметі оның үкіметімен ынтымақтастық жасаудан бас тартқаны үшін елден қуғынға ұшыратты. Белзуге оралуға рұқсат берілсе де, Фриас Ла-Паздан алшақтап кетті. Бірнеше жыл бойы Фриас Корокорода тұрып, кен өндірумен айналысып, Боливияның минералға толы жерлерін қалай тиімді пайдалану және бағындыру жоспарларын жасауға кірісті. 1853 жылы Фриас өткенде Бельзубен ынтымақтастық жасаудан бас тартқаны үшін белцист газеттерінің шабуылына ұшырады. Осы себепті, ресми түрде жер аударылмаса да, ол тағы да елден кетіп қалды. Бельзу басқарған жылдары Фриас үнемі президент пен оның жақтастарымен келіспеушіліктерде болды. Бұл Фриастың үкіметті сынағанын білдірмейді, керісінше, ол линаристтер мен балливианисттерді қамтитын орташа оппозицияның бір бөлігі болды. Шындығында, ол Перумен қарым-қатынас шиеленіскен 1853 жылы Бельзу қолдады. 1855 жылы Хорхе Кордова сайланғаннан кейін елге оралып, Жоғарғы Сот судьясы болып тағайындалды. Осы лауазымда ол 1855 жылғы Азаматтық кодексті жасаған кеңеске қатысты. Сонымен қатар, Кордова оны Потоси облысының префекті етіп тағайындады, бірақ бұл тек уақытша болды, себебі ел 1855 жылғы даулы жалпы сайлаудың салдарынан саяси дағдарысқа ұшырады. Генерал Дамасо Бильбао ла Вьеха басшылығымен көтерілісші генерал Грегорио Перестің әскерлері талқандалып, Кордова президенттікке бекітілді.

Линарес әкімшілігі (18571861)

Екі жыл өткен соң ғана Хосе Мария Линарес генерал Кордованы құлатты, ал Фриас қаржы министрі болып тағайындалды. Линарес басқаруының кезінде конституционалист азаматтар тобы пайда болды. Бұл топқа Мариано Баптиста және Адольфо Балливиан сияқты тұлғалар кірді, олардың екеуі де ел президенттері болып қызмет етті. Балливиан 1870 жылдары «Қызыл партияның» (Partido Rojo) жетекшісі болды. Префектуралардағы лауазымдар мен маңызды әкімшілік және сот қызметтері Линарес идеологиясын қолдайтын адамдарға тапсырылды, олар елді хаостан шығару үшін толыққанды реформа қажет деп сенді. Фриас Линарес кабинетінің мүшесі ретінде Боливия экономикасының қаржылық негізін құруға зор үлес қосты. Осы қызметінде ол мемлекеттік бюджетті басқаруда, әсіресе лауазымды тұлғалардың жалақысы мен шығындарында өте қатаң және шектеулі болды. Ұлттың қаржылық жағдайы, нашар күйде болғандықтан, қатаң үнемдеу шараларының нәтижесінде тез жақсарды. Экономикалық тұрақтылықты арттыру үшін, Арика мен Кобижа арқылы импортталатын шетелдік маталарға баж салығы төмендетілді. Осы мақсатта ол Орталық төлем қорын құрды, ол жиырма жылдан астам әкімшілік тәртіпсіздіктен кейін ұлттық экономиканы біріктіріп, ұйымдастырды. Сонымен қатар, ол білім беруге ғана арналған бюджет құрды, ол кітап сатып алуға, жалақы төлеуге, мектептер мен университеттерге несие беруге және субсидиялар беруге мүмкіндік берді. Нәтижесінде ұлттық кредит бұрынғы жағдайдан жақсарды. 1860 жылғы шығыс бюджетінде 115 417 песо тапшылық болғанына қарамастан (бюджеттің жалпы сомасы 2 339 704 песоны құрады), Фриас шығындар мен кірістерді теңгермеуге үлкерді. Шығындарды қысқарту үшін армия құрамы 5000-нан 1500 адамға дейін азайтылды. Бұрын назардан тыс қалған ішкі мемлекеттік қарызды өтеуге күш салынды. Фриас алтын мен басқа металдарды экспорттауға рұқсат берді және ел үшін тау-кен кодексін жасады. Квинин банкі таратылды, бұл квининнің еркін экспортталуына жағдай жасады. Фриас ұлттық экономиканың басқа да салаларын, мысалы, мата және минералдарды (күміс емес) либерализациялауды қолдады. Ол Боливияның ақша-кредит саясатын қалыпқа келтіруге тырысты, сыртқы қарызды қайта қаржыландырды және Потосиде күміс монеталарды қайта соқты. Айналыстағы нашар валютаның салдарынан туындаған мәселелерді шешу үшін монеталар айналысқа енгізілді және олар министрдің құрметіне «песо Фриас» деп аталды. Бұл сол кездегі нашар валютаны жақсарту жоспарының бір бөлігі болды және 8 реальдық монеталармен бірге шығарылды. Акционерлік қоғамдарға қатысты ережелер бекітілді және Еуропада бір миллион фунт стерлингтік несие алу жоспары іске асырылды. Фриас келіссөздер жүргізген бұл несие Десагуадеро арнасын жасауға және осы жерден Боливия жағалауына дейін жол салуға бағытталды, осылайша Ла-Паз, Оруро және Потоси қалаларын теңізге жақындатуға мүмкіндік берді. Линарес биліктен құлатылғандықтан, келіссөздер аяқталғанша несие алына алмады. Фриас 1858 жылғы өнертабыс құқығы туралы заң мен 1860 жылғы корпорациялар туралы заң сияқты заңдарды да қолдады. Сонымен қатар, ол Боливияның Орталық банкін құруға бастама көтерді. Линарес өкіметі кезінде көптеген көтерілістер болғанына қарамастан, Фриас 1861 жылдың 14 қаңтарында құлатылғанға дейін диктаторға адал болды.

Ача, Мелгарехо және Моралес әкімшіліктері (18641872)

Фриас 1861 жылғы Ұлттық Ассамблеяда депутат болып қызмет етті және сол жылы жарияланған Конституцияны жасауға зор үлес қосты. Бір жыл өткен соң, 1862 жылғы жалпы сайлауда Фриас кандидат ретінде қатысты, бірақ көп ұзамай сайлаудан бас тартып, генерал Грегорио Переске қолдау көрсетті. Линарес құлатылғаннан кейін Боливияның уақытша президенті болған Хосе Мария де Ача сайлауда жеңіске жетті. Дегенмен, Ачаның билігі тұрақсыз болды және үнемі көтерілістер болып тұрды. 1864 жылдың 28 желтоқсанында Мариано Мельгарехо Ачаға қарсы сәтті төңкеріс жасады, нәтижесінде Фриас Еуропаға жер аударылды. 1870 жылы Фриас Боливияға оралып, Ла-Пазда қоныстанып, жеке өмірге кетуді жоспарлады. Бірақ 24 қарашада Мельгарехоға қарсы төңкеріс басталды. Фриастың үйін көршілері қоршап алып, оны Ла-Пас префектурасын қабылдауға шақырды. 25 қарашада полковник Агустин Моралес қалаға жақындап, Фриаспен жеке кездесу өткізді. Ол кездесуде Фриас төңкерістің бағытына қатысты жоспарларын айтты, бірақ полковник оған деген құрметін көрсетпеді. Сондықтан ол префектурадан бас тартып, 1871 жылдың 15 қаңтарында Жозе Мария Кальдероннің күштері жеңілгенге дейін төңкерісті қолдады. Сол жылы өткен Ұлттық Ассамблеяның мүшесі ретінде Фриас президент Моралес Үкімет сарайын күшпен жабу үшін күш жіберген кезде қатысты.

Ұлттық Ассамблеяның жабылуы

24 қараша 1872 жылы Мельгарехоға қарсы жеңіске толы төңкерілгеннің екінші жылдығын тойлау мақсатында Ла-Пас тұрғындары көшелерге жиналды, қаланың барлық жолдарын жауып тастады. Басты алаңда, Мурильо алаңында музыкалық топтар ойнады, фейерверктер мен оқтар көңілді халықтың шуылы мен салтанатты атмосферасына қосылды. Кенеттен музыкалық топтардың бірі Үкімет сарайының алдына шығып, сол түні елдің көптеген саясаткерлері, оның ішінде Фриас та бар, Ұлттық Ассамблеяның отырысын бұзуға бағытталған ұрандарды айтты. Бірнеше минуттан кейін әскери топ сарайға кіріп, Ассамблея жиналған бөлмеге шабуыл жасады, жиналған саясаткерлерді қорлап, қауіп төндірді. Сарай күзетшілері халықтың шабуылына тойтарыс берді, бірақ күш жетпеді. Бөлме үрейге толы болды, депутаттар кез келген мүмкіндікпен ғимараттан қашып, өлтірілуден қорқып, жалтара бастады. Депутаттың бірі, Жасинто Вилламиль, терезеден секіргенде аяғы сынды. Ұлттық Ассамблея төрағасы Хуан де Диос Боске, Наполеон Даленс және Фриас қашпаған аздардың қатарында болды. 25 қарашада бірнеше депутат Моралеске хат жазып, жағдайды түзетуді талап етті. Фриас бастаған бұл күш-жігерді Моралес пен оның кабинетіне келесі талаптар ұсынды: Президенттен Ұлттық Ассамблея мүшелеріне кешегі оқиғалар үшін кешірім сұрау; полковник Иларион Даза мен капитан Луис Эгиноның сарайға шабуыл жасағандары үшін сотталуын және жазалануын талап ету; әскери топқа қарсы батыл тұрған Мануэль Лаваденцтің шенін көтеру; және Президенттің және оның кабинетінің ерекше шығыстарын қамтитын даулы Ауллагас мәселесін талқылау. Президент мұны өзіне жасалған қорлық деп қабылдады. Сондықтан ол Ассамблеяны өзі жабуға бел буды. 15:00-де Моралес министрлерімен және көмекшілерімен кездесіп, келесіні мәлімдеді: "Мен Конгрессті жабамын. Кім менімен бірге келе жатса, келе берсін, кім келмейтін болса, кетсін". Үкімет сарайының алдында тұрған Боливия армиясы Моралес кірген кезде оған салют беріп, Боливияның ұлттық әнұранын орындады. Президент заң шығарушы залға министрлерімен, генерал Ильдефонсо Санхинеспен және басқа да бірнеше әскери шенеуніктермен бірге кірді. Моралес бос бөлмеге кіріп, Фриастың күш-жігерін қолдаған депутаттарға қарсы ұзақ және құмарлықпен сөйледі: "Халық! Боливияның бірінші лауазымды адамы ретінде мен осы Ассамблеяны жабуға келдім, оның орындықтары бүгін сатқын, жаман атты және опасыз адамдар тобынан бос қалды, олар өздерінің миссияларын орындаудың орнына, биліктері мен өкілеттіктерін теріс пайдаланып, үкіметтің ісіне кедергі келтірді және мені қылмыскер етіп көрсетуге тырысты. Біздің еліміздің бақытсыздықтарына осылар себепкер, ұлылыққа тағдырланған, бірақ бүгін кедейлік пен қасіретке толы ұлт. Бірақ, мырзалар, өздерінің мүдделері үшін осы орындықтарды иеленген, жұмыссыз, кедейлердің терінен басқа ештеңе жемейтін адамдардан не күтуге болады? Олардың ішінде қандай лауазым бар? Паразиттік өсімдіктер! Сіздер оларды жақсы білесіздер, олардың ішінде билікке ұмтылмағандары тіпті алты адам жоқ. Мені ұры деп айыптағандарыңызды білесіздер! Мен! Мен! Мен! Мен! Менің құқықтарымды тартып алмақ болған қарақшылар. Сіздер мені жақсы білесіздер, мен сіздердің араларыңызда және осы аспан астында туғаным үшін мақтанамын. Ұлы төңкерістен кейін осы елдің басшылығын қолға алып, мен әділдікті ғана қаладым, менің ар-ұжданымда басқа ниет болған жоқ. Мен, мырзалар, ұрлық жасаған жоқпын, ұлттың басшысы халық сияқты кедей, тіпті қарапайым өмір сүруге де қиналды. Осы опасыз сатқындардан арылу арқылы, ар-ождан мен абыройы жоқ, мен әділдік пен бостандықты орнаттым. Бұл өте ұлы және әдемі бостандық, ол халықтардың бақыты, осы бостандық пен әділдік осы адамдар білмейтін нәрсе."

Президент Моралеске қастандық

Сөзін аяқтағаннан кейін Моралес өзіне диктаторлық билік берді, бұл оның өзінің министрлерінің қарсылығына ұшырады. 26 қарашада бүкіл кабинеті отставкаға шықты. Казимиро Коррал, кабинет мүшесі, Моралеспен шиеленіскен кездесу өткізді, нәтижесінде президент өзінің министріне шабуыл жасады. Моралесті кездесуге қатысқандар ғана тоқтата алды, олардың ішінде Хосе Моралес, оның ұлы, генерал Санхинес, Хулио Ла Фэй, полковник Даза және Фернандо Вальверде болды. Сол түні Коррал Боливиядағы АҚШ-тың толық өкілетті министрі Леопольд Маркбрейттің қауіпсіздігіне қашып өтті. Революциядан қорқып, Моралес генерал Санхинесті барлық министрліктердің басшылығына тағайындады, Коррал үкіметке қарсы бүлік көтереді деп сенді. Президенттің невротикалық және дұрыс емес сөйлегені айтылады, ол Үкімет сарайының сыртындағы орындықтарда отырып, ең маңызды екі мәселесі туралы мысқылдап айтты: Ұлттық Ассамблеяның жабылуы және ашылып жатқан қастандықтар. 21:45-те Моралес өзінің көмекшілерінің бірін кеңсесіне шақырып, дереу оған шабуыл жасады. Президенттің жүйесі және көмекшісі Федерико Ла Фэй ағасын тыныштандыруға тырысты. Содан кейін президент полковник Никанор Лаваденцті шақырды. Полковник Лаваденцке екі рет соққы беріп, Моралес былай деді: «Полковник, сіз маған қарсы қастандық жасап жатқандардың бірі екеніңізді естідім. Төңкеріс жасаңыз, мен сізге рұқсат беремін!» Лаваденц: «Генерал, мен сізге қарсы қалай төңкеріс жасай аламын?» Моралес Лаваденцке тағы да соққы берді. Содан кейін Ла Фэй ағасынан тоқтауын өтініп, соққыға ұшырады. Ашуланған Ла Фэй сұрады: «Аға, сіз маған да құрметсіздік көрсетуге қалай батылдық таба аласыз?» Ол ашулы президенттен тағы да соққы алды, ол өз жұмыс үстеліне қайтты. Ашуланған Ла Фэй: «Ешкім маған құрметсіздік жасай алмайды», - деді, содан кейін ол ағасын бір рет атып өлтірді. Бірінші оқтан кейін Моралес: «Федерико, сен маған ба?» деді, ал оның жүйесі: «Иә, мен сені», - деп жауап беріп, оған тағы бес рет оқ атты. 27 қарашаға қараған түні болған оқиғалардан кейін Фриас Конгресс тарапынан президенттікке тағайындалды.

Бірінші мерзім (18721873)

Моралес 1872 жылы қаза тапқанда, депутаттар Ла-Пас қаласында жиналып, Мемлекеттік кеңес құрды және саяси дау-дамайлар басылғанша үкіметті бассыз қалдырмау үшін Фриасты президенттік лауазымға тағайындады. Осылайша, 1872 жылдың 28 қарашасында ол президенттікке кірісіп, дереу сайлау шақыру туралы шешім қабылдады. Жаңа кабинет құрудың орнына, ол өзінің алдыңғы президентінің кабинетін сақтап қалды. Конституцияның 70-бабында белгіленгендей, егер президент өкілеттігінің ортасында отставкаға кетсе немесе қызметтен алынса, денсаулығына қанағаттанбаса, қатыспаса немесе қайтыс болса, Мемлекеттік кеңестің президенті конституциялық мерзім аяқталғанға дейін атқару билігін жүзеге асыру үшін шақырылуға тиіс. Фриас Моралестің өкілеттігінің қалған бөлігін аяқтаудан бас тартып, сайлау өткізуді талап етті. Президенттің ұсынысын қабылдаған Ұлттық Ассамблея 70-бапты өзгертуді ұсынды. Ұсынысқа сәйкес, Мемлекеттік кеңестің президенті атқару билігін жүзеге асыруға шақырылатын болып, алайда отыз күн ішінде сайлау күнін белгілеп, осы жарлық жарияланғаннан кейін үш айдан соң Ассамблеяны шақыруға міндетті. Жаңа құрылған үкіметтің алғашқы әкімшілік қадамдарының бірі – 5 желтоқсанда Сыртқы істер министрі Казимиро Коррал мен Чилидің толық өкілетті министрі Сантьяго Линдсей арасында қол қойылған дипломатиялық келісімді жасау болды. Келісімнің мақсаты – 1866 жылғы шекара шарты бойынша келіссөздер кезінде туындаған барлық мәселені шешу еді. Коррал 1872 жылғы Ассамблеяға жолдаған хатында осы қиындықтарды жою үшін келіссөздер жүргізіліп жатқанын хабарлаған болатын. Алайда, Ассамблея екі шартты қатаң сынады. Біріншісі – екі ел арасында гуано кен орындары мен олардан түсетін пайданы бөлу мәселесі, екіншісі – 23° және 25° параллельдер арасындағы аумақтан алынған металдарды экспорттау құқықтарына қатысты. Бұл мәселелер болашақта екі ел арасындағы шиеленісті күшейтуге әкелуі мүмкін еді. Коррал Чилимен келісімге келгенін хабарлады және келіссөздердің стенограммасын 23 сәуірде шақырылатын кезектен тыс Ассамблеяда талқылау үшін ұсынуға бұйрық берілді. Фриастың алғашқы өкілеттік мерзімінде АҚШ-пен қарым-қатынастар да маңызды мәселе болды. Моралестің қазасы мен Фриастың президенттік лауазымға кіргеніне байланысты, АҚШ президенті Улисс Грант жаңа әкімшілікке келесі хатты жолдады: «Ұлы және жақсы дос: Мен Сіздің 1 желтоқсан күні маған жолдаған хатыңызды алған құрметке ие болдым, онда Сіз Конституцияңызға сәйкес Боливияның бас магистратурасына кіргеніңізді хабарладыңыз, бұл генерал Моралестің кенеттен және қайғылы қазасынан бос қалған еді. Сізге берілген жоғары сенімнің міндеттерін орындауда сәттілік тілеймін және Америка Құрама Штаттары мен Боливия арасындағы қарым-қатынас сіздің басшылығыңыз астында бұрынғыдан да жақсы болады деп үміттенемін. – Сіздің жақсы досыңыз, – У.С. Грант». Оның алғашқы өкілеттік мерзіміндегі маңызды дау – Лопес Гама ісі болды. Бұл оқиға кәсіпкер Педро Лопес Гаманың 200 000 тонна гуаноның жоғалуына байланысты үкіметке 2 000 000 песо талап етіп сотқа жүгінуімен басталды. Лопес Боливия үкіметіне қарсы сот ісін жеңіп, сот 1 000 000 песо өтемақы төлеу керектігін шешті. Мұндай соманы төлеу үшін мемлекет Аулагас кен орындарын ең жоғары баға бергендерге сатуға мәжбүр болды. Аталған кен орындарының көп бөлігін сатып алған Лопес, Атакамадағы Боливияның кен өндіру мүдделерінің жалғыз иесіне айналды.

1873 жылғы жалпы сайлау

Жалпы сайлау күні 1872 жылғы 13 желтоқсанда шығарылған жоғары жарлықпен 1873 жылдың наурыз айының бірінші жексенбісіне белгіленді. 1873 жылғы жалпы сайлау кезінде Адольфо Балливиан, Казимиро Коррал және Квинтин Квеведо ең көрнекті кандидаттар болды. Алғашқы екі кандидат өздерінің конституциялық фракцияларын, ал Квеведо ескі мелгарежист партиясының қалдықтарын ұсынды. Бұл топ бұрынғы иелеріне қайтарылған, Мельгарехо үкіметі басып алған және каудильо режимі кезінде өзінің адал одақтастарына берілген жерлерді қайтарып алуға үміттенді. Сайлаудың ең үздік үш кандидаты – Балливиан, Коррал және Квеведо, олар тиісінше 6 442; 5 352; және 3 313 дауыс алды. Барлығы 16 674 дауыс жиналды, және кандидаттардың ешқайсысы Конституцияда көзделгендей көпшілік дауысқа қол жеткізе алмады, яғни Ұлттық жиналысқа ең көп дауыс жинаған үш кандидаттың ішінен таңдау міндеті жүктелді. Бірінші турда Балливианға 31 дауыс, Корральға 20 және Квеведоға 6 дауыс берілді. Екінші турда Балливиан мен Коррал арасындағы күрес Балливианның 41 дауыс, ал Корралдың 19 дауыс жинауымен аяқталды. Осылайша, Балливиан Корраль мен Квеведоны жеңіп, Боливия президенті болып жарияланды. Коррал да, Квеведо да, өздерінің кандидатураларын ұсынғанға дейін уәде еткендей, сайлаудың жеңімпазын Фриастың заңды мұрагері ретінде қабылдады және мойындады. Бұл қысқа бірінші мерзімнің барлығы осы сайлауды барынша ашық және әділ өткізуге арналды. Қатаң бақылау арқылы Фриас 19 ғасырдағы Боливиядағы ең таза сайлауды өткізді.

Екінші мерзім (18741876)

1874 жылы 14 ақпанда Бальвиан қайтыс болды. Фриас 31 қаңтардан бастап, президенттік міндетін атқарушы ретінде атқарушы билікті жүзеге асырып келді, осы кезде Бальвианның әкімшілік қызметін жалғастыруға күші жетпеді. Бальвианның үкіметінде қызмет еткен министрлер кабинетінің барлығы отставкаға шықты, бірақ Фриас Моралес қайтыс болғаннан кейін болғандай, сол министрлерді сақтап қалды. Фриас тағы да президент болғаны көпшілікке күдік тудырмады. Бірнеше ай бойы Бальвианның ауыр сырқатынан зардап шегіп жатқаны белгілі болды. Бастапқыда жаңа басқаруға ешқандай қарсылық болмады, бірақ көп ұзамай ел бойынша наразылық тарады. Әсіресе Ла-Пас және Кочабамба департаменттерінде Фриасқа қарсы күшті оппозиция құрылды, оның президенттікке тағайындалуының заңдылығына күмән келтірді. Қызығы, Бальвиан билікте болған кезде Фриас Моралестің заңды және толыққанды конституциялық мұрагері деп есептелді. Енді Бальвиан қайтыс болғаннан кейін, оның заңдылығына күмән туды.

Үкіметтің заңдылығына қарсылық

Екінші әкімшілігінің алғашқы қадамы 2 наурызда жарияланған жоғары жарлық болды. Жарлықта муниципалитеттерге бөлінетін қаржыландыруды қысқарту көзделді, бұл оларға тым ауыр болып келген еді, сондай-ақ үкімет пен Халыққа білім беру министрлігінің есебінен жасалатын шаралар да қарастырылды. Бұл жаңа заңда муниципалитеттер өз шығыстарын есепке алуға, кез келген ерекше шығындар туралы Ұлттық жиналысқа есеп беруге және олардың мақұлдауын алуға міндетті болды. Бұл заң муниципалитет үкіметтері тарапынан қарсылыққа ұшырады, әсіресе Ла-Паз қаласының билігі, жаңа заңның конституцияға қайшы келетінін және ондаған жылдар бойы муниципалитеттерге берілген автономияны бұзатынын мәлімдеді. Кочабамба қаласының билігі де бұл заңға наразылық білдірді. Бірнеше муниципалитеттен түскен шағымдардан кейін, министрлер кеңесі оны тиісті заң деп танып, 8 сәуірде ресми түрде жариялады, жарлыққа қарсылықтарға қарамастан. Ла-Паз газеттері үкіметті айыптады, одан әрі наразылықты қоздырып, генерал Дазаның бүлікшілдік көтерілісіне ықпал етті. Жас генералдың ынтасын басу үшін Фриас Дазаны Сукреге шақырды. Ол бас тартқан соң, президент Оруроға барып, оған Соғыс министрлігін ұсынды. Даза ұсыныстан бас тартса да, Фриас Сукреге оралып, 13 мамырда Дазаны өзінің соғыс министрі етіп тағайындаған жоғары жарлыққа қол қойды. Осылайша президент елдегі жағдайды тұрақтандырып, Дазаның бастауымен болатын азамат соғысының алдын алуға үміттенді. Көптеген адамдар президенттің бұл әрекетін сынады, өйткені ол үкіметке қарсы аянбай күрескен адамға билік пен заңдылық берді. Алайда Фриас бұл әрекетті өзінің жалғыз мүмкіндігі деп санады, Дазаны оның билік орталығынан алшақтатты және оны алыс Сукреге алып кетті. Бірақ бұл тағайындама болашаққа қатысты маңызды салдарларға алып келді, Фриастың келер жылдары тақтан түсірілуіне әкеп соққан соңғы көтеріліске жол ашты.

1874 жылғы Ұлттық жиналыс

Конституцияға сәйкес, сол жылы заң шығарушы сайлаулар өткізілуі тиіс еді. Ла-Паста төрт мүмкін депутаттың ешқайсысы қазіргі әкімшіліктің жақтасы болған жоқ. Шын мәнінде, жеңіске жеткендердің барлығы оппозициядан шықты, олардың ішінде Казимиро Коррал да болды. Кочабамбада төрт жеңімпаздың үшеуі оппозициядан, соның ішінде генерал Квеведодан болды. Фриасқа қарсы оппозиция күшейе бастады, елдің көптеген газеттері үкіметке қарсы насихаттар жариялады. Бірақ Фриас және оның үкіметі ұлттық бюджетке қатысты мәселелерді талқылау үшін Ассамблеяны шақырып, президент алдағы сессияда толық аудит жүргізуге ниеттенді. Елдің экономикалық жағдайы туралы талқылау президент Моралес кезінде жасалған Вальдеавельяно қарызынан басталды. 500,000 песо қарыз алынды, жылдық сыйақы мөлшерлемесі 8% болды, ал бастапқы мөлшерлеме 5% құрады. Қарыз бастапқы келісімге қол қойылғаннан кейін алты ай өткен соң ғана өтелуге болатын, және тоқтатылғаннан кейін үш айға жаңаруға болады, егер несие берушіге әр семестр үшін бірдей сыйақы төленсе. 1874 жылға қарай қарыз 673,000 песоға дейін өсті, жылдық 18% сыйақы есебінен жылына 90,000 песо төлеу қажет болды, бұл ұлттық экономикаға ауыр жүк болды. 24 шілдеде Ассамблея қарызды толығымен төлеу туралы шешім қабылдады. 10 тамызда Ассамблея президент ұсынған екі ұсынысты талқылау үшін жиналды. Кіріспе сөзінен кейін Фриас оларды ұсынды. Қорыта айтқанда, оның ұсыныстары әскери міндеттеме туралы органикалық заңды енгізу және муниципалитет реформасы болды. Әскери міндеттеме туралы ұсынысы Боливияның өмір бойында армияның конституциялық түрде шақырылмауынан туындаған тұрақсыздыққа ұшырағанына сенгеніне негізделген, сондықтан армияда тәртіпсіз және революциялық идеялар кең таралды. Ол тәуелсіздік алғаннан бері елде үстемдік құрған әскерге еріксіз шақырудың конституцияға қайшы екенін және түзету қажет екенін айтты. Афинал, Боливия армиясы заңдарды және оларды бекітетін конституцияны қорғауға жауапты болды, олардың мақсаты демократия мен бостандықты қорғау, жеке пайдаға жұмыс істеу емес. Муниципалитеттерге қатысты Фриас әр муниципалитет өз шешімдерін Ұлттық Ассамблеяға ұсынуы керек деп есептеді. Ассамблея көп талқылаусыз бұл ұсынысқа келісті. Муниципалитеттерден келе жатқан қарсылық конституцияға қайшы деп танылды, нәтижесінде министрлер кеңесі заңды ресми түрде бекітуге және оны күшіне енгізуге мәжбүр болды. Осы бюрократиялық бағынбаушылықтың нәтижесінде Фриас әр министрлікке 1873 жылғы ресми есептерін ұсынуды бұйырды. Қаржы министрлігі өткен жылы үкіметтің жалпы кірісі 3,447,785.88 песо, жалпы шығыны 3,660,679.69 песо, ал дефициті 212,993.81 песо болғанын мәлімдеді. Халыққа білім беру министрлігі 1872 жылдың 22 қарашасында қабылданған "Тегін білім беру туралы" заңға қатаң түрде бағынғанын дәлелдеді. Бұл заңда келесі принциптер белгіленген: халыққа білім беруді дамыту, муниципалитет деңгейінде тегін білім беруді іске асыру және оқытушыларды өздерінің қауымдастықтарының өкілдері ретінде тану. Соғыс министрлігі Ассамблеяны армияның қазіргі әкімшіліктің қолдауын жалғастыра беретініне сендірді. Сонымен қатар, ол Ассамблеяға елде 1789 әскери қызметкер бар екенін хабарлады. Сыртқы істер министрлігі Чилимен шекаралық дауға қатысты келісімге қол жеткізілгенін, Чили мен Боливияның 1866 жылы Мельгарехо кезінде қол қойылған аяқталмаған шартты аяқтағанын мәлімдеді. Соңғысы, уайымдаған депутаттардың санасындағы ең маңызды мәселелерді талқылау уақыты келді. Фриас әкімшілігінің заңдылығы талқыланды, көпшілік және тексеру комиссиясы президенттің конституциялық түрде қызмет атқарып жатқанына келісті. Тіпті оның кейбір қарсыластары, мысалы генерал Квеведо және оның партиясы, Фриастың билікке кіруінің заңдылығын қабылдады, бірақ Коррал және оның жақтастары оны қатаң түрде қабылдамады. Корралистер Фриас 1873 жылы президенттік қызметтен бас тартқаннан кейін Мемлекеттік кеңестің президенті қызметінен де бас тартты, сондықтан ол қайтыс болған Балливианның заңды мұрагері болып есептелмейді деп мәлімдеді. 7 қыркүйекте Ассамблея "2 наурыздағы заң" деп аталатын муниципалитеттер дағдарысын талқылады, ол муниципалитеттерді үкіметтің бақылауына алды. Бұл бірнеше муниципалитеттердің бағынбауына және қарсылыққа әкелді. Одан кейін қызу және ұзақ талқылаулар басталды, ол шешімсіз аяқталып, қолдағы мәселені шеше алмады.

Конституциялық реформа туралы пікірталас

Заңдық мәселе шешілгеннен кейін, ең маңызды мәселе Конституцияның 70-бабы және оны өзгерту қажеттігі болды. Бұрын ұсынылғандай, мұрагерлік дағдарыс туындаған жағдайда, Мемлекеттік кеңес төрағасы уақытша президенттік міндетін атқарып, сайлау шақыруға тиіс еді. 22 және 24 тамыздағы отырыста Ассамблея ұсынылған реформаны қабылдамаған есеп ұсынды. Фриас президенттікке келген кезде халық демократиясы іске қосылмады деп мәлімдеген үкіметке қарсылар, төтенше жағдай туғанда вице-президент мұрагер болуы керек деп сақты. Дегенмен, генерал Квеведо қарсылық білдіргеннен кейін Конституцияның 70-бабын реформалау жобасы қабылданбады. Талқылау Конституцияның 62-бабын реформалауға көшті, ол кез келген мемлекеттік қызметкердің Боливияда тууы керек екенін талап етті. Бұл талап тек президенттік және вице-президенттік лауазымдарына қатысты болуы ұсынылды. Бұл ұсыныс қабылданбады және осы мәселе бойынша қосымша талқылау жүргізілмеді. Тағы бір ұсынылған реформа Конституцияның 40-бабына қатысты болды, онда Ұлттық Ассамблея әр 6 тамызда астанада жиналуға міндетті еді. Ұсыныста президенттің ерекше жағдайларда басқа қаланы таңдау құқығы қарастырылды. Кейбіреулер ондаған жылдар бойы Ассамблея түрлі қалаларда өткендіктен, астананы анықтауды ұсынды. Бұл реформа да қабылданбады. Сонымен қатар, борышкерді түрмеге қамауға болмайтынын белгілейтін 12-бапты реформалау мәселесі де талқыланды; осы бапты өзгерту ұсынылды. Көтерілген себептер негізінен осы баптың экономикаға, кен өнеркәсібіне және саудаға келтірген зиянына байланысты болды. Бұл реформа 2 қыркүйекте аяқталған ұзақ және қиын талқылауға әкелді, бірақ конституциялық реформаны қабылдау үшін қажетті үштен екі дауысқа қол жеткізе алмады.

Жерді пайдалану туралы заң

Перуді испандықтар басып алғаннан бері жергілікті тұрғындар өздерінің бірлескен жерлерін басқарып келді. Бұл жағдай Мельгарехо осы жерлерді тартып алып, қайта бөліске салғаннан кейін өзгерді. 1871 жылы бұл өзгеріс кері қайтарылды, бірақ іс жүзінде орындалмады, сондықтан осы мәселені шешу 1874 жылғы Ұлттық Ассамблеяның құзырына берілді. 5 қазанда Жерді иелену заңы қабылданды, ол жергілікті халықтарға ата-бабаларынан мұраға қалған жерлерге меншік құқығын берді және осы құқықты заңдастыру үшін тек 10 цент тұратын тілмарлық қағазын алу қажет болды. Бұл жергілікті халықтарға өздерінің мүліктеріне толық құқықтар мен заңдық сенімділікті қамтамасыз етті.

Мадейра-Маморе теміржол компаниясы

Фриас, Боливияның экономикалық мүмкіндіктерін шетелдік кәсіпорындар арқылы кеңейтуді көздегендіктен, Мадейра Маморе теміржол компаниясы үшін бірнеше мәжіліс өткізді. Қаржы министрі Панталеон Даленс компанияның сот процесі салдарынан құрылысты тоқтатқаннан кейін қызметінің тоқтап қалғанын хабарлады. Осы жобаға тартылған инженер, полковник Джордж Эрл Черч, құрылысты қайта бастау және компания акцияларына ие британдық инвесторлардан көмек алу ниетімен британдық сот органдарына жүгінді. Ұлттық жиналыстың қараша айындағы отырыстарында бұл мәселе аз талқыланды, тек бір депутат ғана компанияның бұзушылықтарын айыптады. Дегенмен, көпшілікке осы жобаның әлеуеттік пайдасы одан бас тарту үшін тым зор көрінді. Сондықтан көпшілік компанияның пайдасына дауыс берді және 25 қарашада жиналыс төмендегі шараларды қамтитын заң қабылдады: Англия банкісінде сақталған қаражаттың 83 пайызы полковник Черчтің Боливия Республикасы атынан жасасқан келісімі бойынша алынған несиенің Мадейра Маморе теміржолын салуға ғана жұмсалады; теміржол құрылысы аяқталғаннан кейін кеме компаниясы жұмысты аяқтау үшін қажетті қосымша капиталды, өзінің шотынан келісілген қаражат есебінен төлеуге міндетті болады; үкімет компанияға толық қолдау көрсетіп, оның табысын қамтамасыз етеді; Англияның Канцелярия сотындағы күдікті сот істерін реттеу және келісімшартты жаңартқызу үшін, кеме компаниясы немесе кез келген жаңа компания ұсынуға тиіс кепілдіктерді қамтитын жаңа құжаттарды жасау үшін арнайы комиссия құрылады; теміржол құрылысына мердігерлерді тарту. Сонымен қатар, несиені қайтару тәсілі, жұмыстар орындалмаған жағдайда компаниялардың жауапкершілігі, теміржол құрылысының басталу және аяқталу мерзімі, компаниялардың қызметі кезінде үкіметпен байланыс жасау тәсілі және, соңында, несиені өтеу үшін теміржол мен кеме компаниясының кірісіне ипотека қою мәселелері бойынша келіссөздер жүргізіледі. Егер компания қосымша капиталдың немесе жаңа мердігерлер ұсынуға тиіс кепілдіктердің жетіспеуіне байланысты құрылысты жалғастыра алмаса, бұрынғы басшы 1873 жылғы 5 қарашада қабылданған заңқа бағынады.

Қоралды жер учаскесі

Армияның көп бөлігі Бальвианның өкілеттігінің соңына қарай Ла-Пасқа орналасты. Северино Сапата сол жердегі армияның командирі болып тағайындалды, Ла-Пас префектурасы Хосе Ириондоға берілді, ал Белисарио Салинас Сукреде өкіл ретінде өкілдік міндеттерін атқарып жүрді. Бұрын Боливиядан кеткен Казимиро Коррал Перуде бүлікке шақырып, 1874 жылдың мамыр айындағы заң шығарушы сайлауда депутат болып сайланғаннан кейін оралды. Корралдың Ла-Пасқа оралуы үкімет үшін алаңдаушылық тудырды, себебі оның үйі үкіметке қарсы жиналыстар өткізілетін орынға айналды. Бұл жағдай халықты қатты алаңдатты, олар құлпынай жасалып жатыр деп қорқып жүрді. 7 қыркүйек күні Ла-Пас префекті Корралдың үйіндегі заговоршыларды тарауға бұйрық берді. Коррал бұйрыққа бағынды, бірақ ертесі күні таңда оның үйінде одан да көп заговоршылар жиналды. Ла-Пас көшелерінде халық жинала бастады, ал Коррал терезесінен оларға ән шырқады. Сағат 8-де префект полицияны халықты таратуға жіберді. Коррал префекттің тарап, қаруларын тапсыру талабын қабылдамай бас тартқаннан кейін, халықтан ықылас білдірілді. Содан кейін полиция бастығы Эспектадор Ривас Корралдың үйін қоршауға бұйрық берді. Коррал есігін жапты, бірақ полиция оны күшпен ашып, оны және тағы 26 заговоршыны ұстады. Бұл оқиға елде Корралды мемлекетке қарсы қылмыс жасағаны үшін соттау керек пе, жоқ па деген пікірталас тудырды. Бірақ 23 қазанда Фриас Корралдың жоспарына қатысқан заговоршыларға жалпы кешірім жариялады.

Боливия мен Чили арасындағы шекаралық қақтығыс

Инкалар дәуірінен бастап, Боливияның республикалық кезеңінде Литораль деп аталған Атакама провинциясы, олардың кең империясының бір бөлігі болған. Испандар аймақты отарлағаннан кейін де, 25° параллель Перу вице-корольдігінің ең оңтүстік шекарасы ретінде мойындалды. Бұл факт Испания коронасы мен конкистадорлар Франсиско Писарро және Диего де Алмагро арасында жасалған келісімдерде айқын көрінеді. Педро де Вальдивия Чилиге генерал-капитан тағайындалғанда, болашақ Чили аумағы 27° және 41° параллельдер арасында болуы тиіс еді. Ғасырлар өткен соң, 1782 жылғы интенданттардың Корольдік жарлығы, метрополия тарапынан жарияланып, Атакама провинциясының Потоси провинциясына берік және тұрақты қосылғанын мәлімдеді. 1803 жылдың 10 қазанында испан коронасы Перу вице-корольдігінің Папосо өзеніне дейінгі Атакама провинциясының заңды иесі екенін растады. Республикалық дәуірде Литоральде гуано табылған кезде, шетелдік компаниялар кен орындарын игеруге шақырылды. 1842 жылдың 28 наурызында министр Хиларион Фернандес және Фриас бұл компанияларға Лоа және Папосо өзендері арасындағы аумақты бөліп берді. Гуаноның заңсыз игеруі Боливияның Жоғарғы соты және тіпті британдық трибуналдар тарапынан қудаланды. Сол жылдың 31 қазанында Чили Атакама провинциясындағы барлық гуано кен орындарына құқығы бар екенін жариялады. Бір жылдан кейін Чили үкіметі ресми түрде Атакама провинциясын құрды. Казимиро Оланьета мен Фриас Чилимен келіссөздер жүргізу үшін жіберілді, бірақ келіссөздер өте қойған жоқ. 1847 жылы чилилік гуанеролар Боливия аумағына Мехильонес шығанағына дейін еніп, тіпті онда бекініс салған және чилилік туды орнатқан. Кобиха префекті бекіністі бұзды және гуанероларды таратып, он жыл бойы егемендікті сақтап тұрды, оған қайтадан күмәндік туғанша. 1857 жылы Жозе Гоньи Прието, "Эсмеральда" кемесінде Мехильонес шығанағын басып алды. Екі үкімет арасында келіссөздер басталды, бірақ 1861 жылдың 2 қыркүйегінде олар нәтижесіз аяқталды. Мехильонес шығанағын қайтару үкімет үшін басымдыққа айналды, сондықтан 1863 жылы Орурода өткен Ұлттық Ассамблея келіссөздер нәтиже бермесе, Чилиге соғыс жариялауға рұқсат берді.

Чинча аралдары соғысы және 1866 жылғы келісім

1864 жылғы 14 сәуірде Перу жағалауындағы Чинча аралдарын испан теңізшілері басып алды. Испания Корольдігі Перудің тәуелсіздігін мойындамағандықтан, соңғы онжылдықтарда тек соғыс тоқтатылуы ғана жаушылықты тоқтатқан еді деп мәлімдеді. Бұл гуаноға бай аралдарды испан үкіметі қатты қалаған, ал олардың басып алуы Чили мен Боливия арасындағы жаушылықтың уақытша тоқтатылуына әкелді. Перу мен Чили испан басқыншыларына қарсы одақ құрды, ол Америка одағы деп аталды, және Фриас оны қолдады. Бұрынғы үстемдік еткен елдеріне қарсы болған бұл қақтығыс Чинча аралдары соғысы деп танылды. Президент Ача Испания Боливияның тәуелсіздігін мойындағандықтан және екі елдің қарым-қатынасы жақсы болғандықтан, оған қосылуға асықпады. Бірақ, оның бұл ұстанымы жұртшылыққа ұнаған жоқ, олар Фриастың үкіметтің әрекетсіздігіне қатысты сынаған сөздерін қолдады. Алайда, Ачаның тартынғандығы одақтастардың Испанияға қарсы кездесетін үлкен кемшіліктеріне негізделген еді. Соғыс теңізде болады және одақтас әскер теңіз күштерінің нашарлығына байланысты, испандықтарды тек аштықтан қинап, май құю және қарулануға лайықты порты болмаса ғана жеңуге болар еді. Боливияның бейтараптығы испандықтарға қажетті порттарды ұсынып, Америка одағына қауіп тудырды. Сондықтан, 1866 жылы Чили үкіметі Мельгарехомен келіссөздер жүргізу үшін Анисето Вергара Альбаноны жіберді. Вергарамен келісімге келген соң, Мельгарехо 1863 жылы Ұлттық Ассамблея жариялаған Чилиге қарсы соғыс себебін жойды және сол жылдың наурыз айында шартқа қол қойды. 10 тамызда Боливияның Чилидегі толық өкілетті министрі Хуан Рамон Муньос Чилидің Сыртқы істер министрі Альваро Коваррубиаспен келісімді бекітті. Осылайша, Чили мен Боливия арасындағы 1866 жылғы шекара шарты жасалды, бірақ ол ешқашан ратификацияланбады. Шартта 24° параллель екі елдің шекарасы ретінде белгіленді; 23° және 25° параллельдер арасындағы аумақ өзара пайдалануға берілді және екі ел арасында табыс бөлісті; сондай-ақ, осы бірлескен аумақта табылған минералдарды экспорттау құқығы қарастырылды. Боливия Мехильонесте кеден кеңсесін ашуға міндеттелді, ол бірлескен аумақта гуано өндірісі мен металдарды экспорттау құқықтарымен айналысатын жалғыз салық органы болуға тиіс еді. 24° және 25° параллельдер арасында Чили толық егемендікке ие болды және кедендік декларациясыз импорт пен экспорт құқығына ие болды.

1874 жылғы келісімді бекіту және бекіту

Мельгарежодан кейінгі үкіметтер де келісімді мойындады, бірақ ол тіпті сол кезде де күшіне енген жоқ. Тек жоғарыда айтылғандай, 1872 жылдың 5 желтоқсанында екі елдің сыртқы істер министрлері арасында Линдсей Коррал келісімі деп аталатын келісімге қол жеткізілді. Ұзақ кешігуден кейін, келісім 1874 жылдың 6 тамызында Сукреде екі елдің сыртқы істер министрлері Мариано Баптиста мен Карлос Уокер Мартинес қол қойды. Келісімде екі елдің арасындағы ресми шекара Тынық мұхитының жағалауынан Анд тауларына дейін созылатын 24° параллель деп белгіленді. 23° және 24° параллельдер арасында екі елдің арасында қазіргі гуанерияларды пайдаланудан түсетін табыс, сондай-ақ болашақта табылған кез келген гуанодан түсетін табыс тең бөлісуге тиіс болды. Кондоминиум аумағындағы минералды ресурстарды пайдалану құқығы сол кезде қолданылып келген квотадан аспауға тиіс еді. Сонымен қатар, Чили халқы мен кәсіпорындары келісімге қол қойылғаннан кейін 25 жыл бойына қосымша салық төлемейтін болды. Боливияның жағалауына кондоминиум аумағы арқылы келіп түсетін Чили тауарында баж салығы мен тарифтер болмайтын. Бұл ереже Боливия үшін 24° және 25° параллельдер арасындағы аумақта да қолданылатын. Соңында, Чили Мехильонес және Антофагастаға деген құқықтарынан ресми түрде бас тартты, ал Боливия олар үшін ақшалай өтемақы төлеуге міндетті болды. Фриас келісімшартты және оның шарттарын 18 тамызда отырысын өткізген Ұлттық жиналысқа ұсынды. Осы мәселе бойынша бірнеше ай бойы Боливия саясатында қызу пікірталас болды. Ақырында, 5 қарашада қайтадан келіссөздер жүргізу туралы ұсыныс енгізілді, ал 9 қарашада 1874 жылғы Шекара шарты Ұлттық жиналыс ұсынған өзгерістермен бекітіліп, жарияланды. Фриас минералды құқықтарға қатысты шарт әділетсіз деп есептелетінін білгендіктен, органикалық емес немесе металл емес заттарды сот арқылы іске асыруға баса назар аударатын Тау-кен кодексін жасады. 1879 жылы генерал Дазаның осы келісімді бұзуы Чили армиясының Антофагастаны басып алуына және одан кейін Боливияның Ұлттық жиналысының соғыс жариялауына әкеп соқты. Осылайша Тынық мұхиты соғысы басталды.

Үшінші батальонның көтерілісі

Боливия армиясының үшінші батальоны 1874 жылғы 30 қарашада басшылығына қарсы бүлік көтеріп, Кочабамба қаласына қарай ұйымдаспаған шеруге шықты. Сағат 18:30-да Калакалада мереке тойлап жатқан қала билігі бір колонна құрып, жолға шықты. Олардың осындай шағын күшпен бүлікшілерге қарсы тұра алмайтынына тез арада көз жеткізген соң, Кильякольоға шегінді. Колонна қаладан шығып, Хуан-де-Диос көшесімен келе жатқанда батальон оларға кездесіп, атыс ашты. Кочабамбаның бас қолбасшысы Карлос Вильегас бүлікшілерді басуға тырысты, бірақ тұтқындалып, түрмеге қамалды. Сукреде депутаттық міндетін орындап қайтып келе жатқан генерал Квеведо бүлікшілермен келіссөз жүргізіп, Вильегасты босатуға қол жеткізді. Батальон, төленбеген бес айлық жалақысын толық төлеуді талап етті. 1 желтоқсанда муниципалдық банк билікке 4000 песо қарыз берді, олар осы ақшаны батальонның қарызын төлеуге жұмсады. 2 желтоқсанда сағат 10:30-да сол батальон тағы да бүлікші деп жарияланып, генерал Дазаны президент деп жариялады. Квеведо тағы да батальонды тыныштандырып, өзін жоғары әскери басшы және Кочабамба департаментінің қолбасшысы деп жариялады, жағдайды қалай түзету керектігін комиссия шешетінге дейін. Осылайша, 4 желтоқсанда Квеведо департаментті ресми түрде басқарып, Мигель Агиррені префект етіп тағайындады. Квеведо вице-префекттерді тағайындағаннан кейін, 7 желтоқсанда батальонды Кочабамбадан алып шықты. Фриас бүлік туралы білгенде, Дазаны және бірінші батальонды жағдайды реттеуге жіберді. 9 желтоқсанда Президент Конституцияның 20-бабына сәйкес, үкіметке берілген өкілеттіктерді қолдану туралы жоғары жарлық шығарды. Бұл бап үкіметке ірі бүліктер кезінде төтенше жағдайларды жоюға және кейбір бостандықтарды шектеуге өкілеттік берді. 21 желтоқсанда Дазаның жақындап келе жатқаны туралы хабармен үшінші батальон толықтай таратылды. Келесі күні ол Кочабамбаға кіріп, төңкеріс толығымен сөндірілгенін көрді.

Ла-Пасқа да революция тарады

Ла-Паста Кочабамбадағы көтеріліс туралы жаңалықтар квеведистер мен корралистерге үкіметке қарсы революциялық идеяларды таратуға мүмкіндік берді. 23 желтоқсанда сағат 11:00-де Ла-Паста орналасқан екінші батальон көтеріліс жасады. Күзетшінің бірі оқ атып, "Квеведо жасасын!" деп ұран салды; 25 минуттан кейін батальон қаланы басып алды. Квеведо 1873 жылғы сайлауда жеңілгенімен, Паласио Кемадоны басып алу ниетінен бас тартпады және кез келген жолмен билікті иеленуге тырыса берді. Екінші батальон қаланы басып алғаннан кейін бір сағат өткен соң Квеведоның өкілі қалаға кіріп, генералдың атынан революцияны қабылдады. 24 желтоқсанда генералдар Грегорио Перес және Гонсало Ланза революцияны қолдады, қалада үш күнге созылған қақтығыстан кейін Ла-Паста тәртіп орнатуға уәде берді. 25 және 26 желтоқсанда революциялық курассирлер қаланы тонаушылар мен кісі өлтірушілерден тазартты. 1875 жылғы 5 қаңтарда Квеведо қалаға кірді, ол Ұлттық Ассамблеяда Фриасқа дауыс бергеннен кейін бірнеше ай өткен соң, президентке заңдылық мәселесін шешуге көмектескеніне қарамастан, бұл жағдай керемет болды. Квеведоның ресурстары болғанымен, ол халықтың қолдауын алмай, танымалдылығы жетіспеді, осы мәселені революциясын жүзеге асыру үшін шешуі қажет болды. Казимиро Коррал Кочабамба мен Ла-Пастадағы төңкерістер кезінде соңғы айларда Пунода тұрып жатқан еді. Фриасқа қарсы болғанына қарамастан, 1 қаңтарда ол ұзақ манифест жариялап, өзін үкімет тарапынан деп мәлімдеді, онда Ла-Пастадағы революционерлер жасаған зорлық-зомбылықты айыптады. Алайда, Корралдың мәлімдемесінің күші болмады, себебі ол үкіметтің құлауын болдырмаудың орнына революцияны өз қолына алуды көздеді. Сондықтан, 5 қаңтарда Коррал мен Квеведо кездесіп, 9 қаңтарда революциялық манифест ретінде жарияланған келісімге келді. Коррал Мельгарехоға қарсы көтеріліп, оны құлатқан төңкерісте жетекші рөл атқарғандықтан танымал болды. Бірақ ол енді елдегі ең белгілі мельгарейстердің бірімен – Мельгарехоның оң қолымен одақтасты. Өзінің қарсыласы Корралға қосылып, Квеведо 1200 адамнан тұратын әскер ұйымдастырып, 10 қаңтар таңында Ла-Пастан шықты. Президент Кочабамбадағы төңкеріс туралы естіп, сол қалаға бет алды және үкімет әскерлерінің орталығында, әскерін жеке басқарды. Фриас Каламаркада орналасып, 14 қаңтарда 600 сарбаздан тұратын әскердің басында Квеведоның әскерін қууға шықты.

Чакома шайқасы

Квеведо әскерін Чакома ранчосында орналастырды, бұл жердің шығысынан көлбеу еңіс түсіп, дәл сол бағыттан Фриас әскері келді. 18 қаңтарда үкімет әскерлері жетіп келді де, көтерілісшілерді күтпеген жерден шабуылға түсті. Бастапқыда көтерілісшілердің пулеметтен қатты атысы болды, түтіні бір сәтте ауаны қараңғылатты. Олардың снарядтары үкімет әскерлерінің қатарынан екі метрдей жерге түсті, сол кезде әскерлер бір ауыздан шу шығарып, алға жылжыды. Полковник Рамон Гонсалес ротасымен бірге "белсенділікпен және батылдықпен" шайқасты, ал полковник Хуан Граниер ротасының басында жаяу соғысқа кірді. Тіпті президент Фриас та шайқастың басында қатысты. Ол, шайқас қызып кеткеніне қарамастан, әрекетте болды және министрлері Мариано Баптиста мен Даниэль Кальвомен бірге резервке шегінуден бас тартты. Оның ұлы Карлос Фриас әкесіне қауіпті екенін ескертіп, тоқтатуға тырысты. 70 жастағы президент: "Маңызы неде?" деді. Содан кейін ол оқтардың арасында әскерлеріне алға жылжуға сигнал берді. Үкімет әскерлерінің жауға қарсы шабуылы ынталы және агрессивті болды, сонымен қатар берік және ұйымдасқан да болды. Фриастың шабуылы соншалықты күшті болды, 25 минуттық атыстан кейін жаудың қатарын бұзып өтті, бірақ көтерілісшілердің күштері толығымен шашырап, жеңілді. Үкімет әскерлерінен аз ғана шығын болды. Қайтыс болғандардың арасында: авангардада болған капитан Хасинто Матос, бірінші батальонның екі сарбазы; сол ротадан Касто Эизагуирре, подполковник Рудесиндо Нино де Гусман және 8 сарбаз болды. Квеведо әскерлері 100 адамнан зардап шекті, ал шайқаста болған мыңдаған көтерілісшілердің ішінде 583 тұтқынға алынды, себебі шайқастың басында көптері қашып кеткен.

Кобиха революциясы және одан әрі диссиденттік

16 қаңтарда Кобиада көтеріліс шығып, Квеведо Боливияның жоғарғы басшысы деп жарияланды. Кобия префекті Эмилио Фернандес Костастың орнына Раймундо Таборга келді. Фернандес өз адамына Ла Чимба маңында орналасуға бұйрық берді, ал 27 қаңтарда көтерілісшілер Антофагастаның басты алаңына енді. Хуан де Диос Рибера үкіметтік билік органдары аймақтан толық қуылғаннан кейін Кобиадағы төңкерістің жетекшісі болды. Бірақ 18 қаңтарда Чакомада Квеведо жеңілгенін естіген соң, олар үкіметке бағынып, кепілдіктер сұрады. Үкімет келісіп, елден кетуге рұқсат берді. 3 ақпанға дейін көтеріліс басшылары Икикеге қашып кетті, ал генерал Даза келген кезде Литорал толығымен тынышталыпты. Ла-Пастағы көтеріліс, Квеведоның одақтастары ұйымдастырған, сондай-ақ басылды. Мигель Агирре мен Белисарио Антезана көп ұзамай көтеріліс көтеріп, Монтонеролардың басшысы Руфино Каррасконы тартып алды. Олар Кочабамбаны оңай басып алып, қала гарнизонының жаппай дезертирлеуіне себеп болды. Ақырында Агирре мен Антезана 500 адамды санады. Бірақ олар жабдықтан кеміп, Кочабамбадағы Banco Nacional филиалын тонап, 40,000 песо алып кетуді жоспарлады. Орурода төңкеріс Елиодоро Камачомен тоқтатылды, соның салдарынан Фриас саны аз болса да Кочабамбаға аттануға шешім қабылдады. Кочабамбаға жорық жасағанда Ла-Паста тағы бір төңкеріс болды, онда министрлер Кальво мен Баптиста, полковник Хуан Граниермен бірге жауапты болды. Ла-Пастың Үкімет сарайына шабуыл күтіліп, үкімет күштері ғимаратты нығайтуға кірісті. 20 наурызда сағат 10:00-де төңкерісшілер қаланың шетінде жиналып, басты алаңға қарай бет алды. Сол кездегі полиция бастығы Даниэль Нуньес дель Прадо Сан-Франциско алаңын қорғау үшін бірнеше адамды жинады, бірақ толық жеңіліске ұшырады. Карлос Резини мен Модесто Москосо полковниктері бастаған үлкен топ сарайда бекініп алған үкімет әскерлеріне қарсы сегіз сағат бойы қатыгез күрес жүргізді. Түн ортасында полковник Мануэль Отон Жофре қоршауды бұзуға тырысты, бірақ шабуыл сәтсіз аяқталып, полковник ауыр жарақат алды. 14:00-де полицияның бір бөлігі төңкерісшілерге қосылды, бұл оларға Бейбітшілік анамыздың соборына және сарайға жақындауға мүмкіндік берді. Полковник Резини қорғаушыларды түтінмен шығару үшін сарайды сегіз рет өртеп жіберуге тырысты. Бірінші жеті рет өрт шығуға мүмкін болмады, ал сегізінші рет шатырдың астындағы ағаш арқалықтарды өртеп, үлкен өртке себеп болды. Сағат 15:00-де үшінші қабат толығымен өртке оранды, ал 17:00-де екінші қабатты өрт жалмап алды. Бірнеше сағат бұрын полковник Граниер шабуыл туралы хабардар болып, қалаға қарай жорығын бастады. Сағат 18:00-де Граниердің әскері Ла-Пасқа кірді, сол кезде Кальво мен Баптиста қаруланып, кішкентай топпен бірге қақпаларды ашып, жауларға оқ жаудырды. Кішкентай топ Консепсионисталар монастырына қашып, баспана іздеді, қатты атысқа ұшырап, бірнеше адамын жоғалтты. Төңкерісшілер басты алаңға асығып, жеңіске жеттік деп жариялады, бірақ Граниер мен оның әскері оларды таңқалдырды. Көтерілісшілер жеңілді, содан кейін бірнеше сағатқа созылған қанды және қатыгез шайқас аяқталды. Келесі күні 130 дене табылды. Ла-Пастың Үкімет сарайының өртелуі оған қазіргі атауын берді. Полковник Резини Ла-Пастың епископы Хуан де Диос Боскеге сол күні болған оқиғаларды растайтын хат жіберді, онда былай делінген: «Ардақты епископ. Қаланың ішінде үлкен алапаттық орын алды. Сіздің қасиетті міндетіңіз – осы қорқынышты оқиғаға бейжай қарамау. Сіздің евангелистік миссияңыз – осы көптеген өлімге тоқтама беру. Сарайды өртеп жіберу туралы шешім қабылданды, жағдай соны талап етеді. Сізден сарайдағы қарсылық көрсеткен әскерлерді берілуге мәжбүрлейтін хат келсе, бұл хаос аяқталады. Қайырымдылық үшін жұмыс істеңіз. Сіздің қамқор С. С. – Карлос Резини». Фриас Кочабамбаға қарай жорығын жалғастырып, қала сыртындағы жау бекіністерін қоршады. Келесі күні генералдар Гонсало Гарсия Ланза мен Грегорио Перес бастаған көтерілісшілер Фриасты күтпеген жерден шауып алып, тікелей шайқасқа түсу арқылы қоршауды бұзуға тырысты. Бірақ олар кері қайтарылып, жеңіліп, толықтай тарап кетті. Президент қалаға салтанатты түрде кіріп, конституциялық күштердің жеңісін жариялады. Төңкерістің аяқталуын қамтамасыз ету үшін Фриас соңғы көтерілісті басу үшін Оруроға аттанды, соның нәтижесінде Квеведоның төңкерісі аяқталды.

Даза төңкерісі (1876)

Сайлау алдында саясатшылар сайлау науқанына дайындала бастады. Ең танымал үміткерлердің қатарында генерал Хиларион Даза мен Белисарио Салинас болды. Даза үкіметтің өзінің кандидатурасын қолдайтынына сенген, ал қолдамаса, Салинасты қолдайтынын күткен. Бірақ Фриас ешқандай үміткерді жақтамады, сондықтан Даза жаңылысты. Даза жоғарыда айтылған жайттан ғана емес, оны Соғыс министрі лауазымынан Елиодоро Камачо алмастырғанына да ашуланды. Дегенмен Даза әскерді бақылап, оның қолдауы күннен-күнге арта түсті. Үкіметке қарсы қастандық жасалып жатыр деген көптеген қауесет тарады, және билік бұл туралы жақсы білді. Жағдайдың нашарлап кеткенінен сескенген Фриас елдің барлық гарнизондарына хабарлама жіберіп, олардың адалдығын тексерді және Даза төңкеріс жасаса, қажетті жабдықтарды дайындауды тапсырды. Алайда, Даза сол хабарламаны ұстап алып, мазмұнына қатты ашуланды. Осы оқиғаға қарамастан, Даза үкіметке адал екенін мәлімдеп, Фриасты "әкесі" деп атады. 1876 жылдың 4 мамырында сайлауға қатысқан Хорхе Облитас өзінің кандидатурасынан бас тартып, Дазамен үйінде кездесіп, үкіметке қарсы төңкеріске қолдау көрсететінін айтты. Осылайша төңкеріс басталды, ал үкімет оқиғаға бейтарап қарайтын сияқты болды. Сукредегі Үкімет сарайына шабуыл жасалуы мүмкін деген қауіптің тууына байланысты Фриас және оның министрлері сарайдың ішінде қалып, қарсы тұруға бел буды. Сағат 11:30-да сарайдың сыртында әскери бұлдырық пен дорбалар тартыла бастады, ал күзетшілер барлық кіреберістерді жапты. Бұлдың бәрі төрт қарусыз азаматты тұтқындау үшін жасалды. Фриас ғимараттан шығуға тырысқанда, күзетші оны тоқтатты. Тоқтатылғаннан кейін Фриас: "Мен сізді бұрыннан білемін, сіз де мені танисыз, мен президентпін", - деді. Ұзақ үнсіздіктен кейін сарбаздардың тобы: "Республика Президенті – ұзақ өмір!" деп шулап айқайлады, ал Фриас: "Сол менмін!" деп жауап берді. Содан кейін сырттан одан да қатты дауыс естілді: "Генерал Даза – ұзақ өмір!" Күзетшілер Фриастың кеудесіне штыктарын бағыттап, президентті кеңсесіне қайтарды. Ақырында, барлық министрлер мен президент бөлек-бөлек күзетілді. Келесі күні, 5 мамырда, Даниэль Кальво мен Мариано Баптистадан басқа барлық министрлер босатылды. Фриас жақында ғана Соғыс министрі етіп тағайындаған Агустин Аспиазуға, Дазамен байланысы болғандықтан және төңкеріске қатысқандықтан, кетіп қалуға рұқсат берілді. Фриас Реколета монастырына көшірілді, онда ондаған жыл бұрын төңкеріс кезінде президент Педро Бланко қаза тапқан болатын. Билікті басып алғаннан кейін Фриас Арекипаға жер аударылып, онда Кобижа мен Кочабамбада көтеріліс ұйымдастыруды жоспарлады. Бірақ Даза өзінің билігін нығайтып, Фриасты жеңіліске мойын бұруға және Еуропаға қашуға мәжбүр етті.

Президенттікке дейінгі және соңғы жылдары

Тынық мұхиты соғысы басталғанда Фриас қызметін ұсынды және Франциядағы толық өкілетті министр лауазымына тағайындалды. Парижге келген соң, ол соғысқа көмек көрсету үшін жалақысын төмендетуді сұрады. Қызметін аяқтағаннан кейін Флоренцияға зейнетке шығып, өмірінің соңына дейін сонда тұрды. Ол өлімі жақындап қалғанын сезіп, тұрған қонақ үйінің басқарушысынан оған жылы ванна дайындауын өтінді. Ол жуынғаннан кейін: "Енді өлімді күте берейік", - деген. 1884 жылдың 10 мамырында қайтыс болды. Оның қазасынан кейін бірнеше күн өткен соң денесі Боливияға қайтарылып, туған қаласы Потосиде жерленді.

Еске алу

Фриас Боливия тарихында зор із қалдырды және Боливияның білім беру жүйесін дамытудағы маңызды рөлі үшін оның құрметіне Томас Фриас автономды университеті аталды. 1892 жылғы 15 қазандағы Жоғарғы Жарлықпен ресми түрде құрылған бұл университет бастапқыда Потоси университеті деп аталған. Алайда, университет орналасқан жерде 1876 жылдан бері Чукисака канцлерлігіне бағынышты, еркін құқық факультеті қызмет етіп келген. 1892 жылғы 30 қарашада Потоси және Оруро департаменттері тиісінше Чукисака және Ла-Пас канцлерліктерінен тәуелсіздігі туралы нормативтік қаулы қабылданды. 1893 жылғы 3 ақпанда ректор және президент Никанор Кареага басшылығымен Потоси университетінің Кеңесі құрылды. Президент Баутиста Сааведраның 1924 жылғы 29 қарашадағы (қолданысқа енгізілген күні 1924 жылғы 2 желтоқсан) актісімен Потоси университетінің атауы "Потосиде туған көрнекті ғалым, доктор Томас Фриас Аметллер есімімен" өзгертілді, осылайша оның боливиялық университеттерді ұйымдастыруға қосқан үлесі мойндалды. 1895 жылғы 4 қазанда президент Мариано Баптиста Фриасқа құрмет көрсетіп, оның есімімен Фриас провинциясын атады. Сол күні жарияланған заңда Баптиста Фриасты "қадірлі мемлекет қайраткері" деп сипаттады.