Лорд Джордж Мюррей: Шотландиялық жакобит генералының өмірі мен қызметі

Кіріспе

Шотландтық якобит генералы (1694–1760)
кейіннен қолбасшы

Лорд Джордж Мюррей (4 қазан 1694 – 11 қазан 1760), Джон Мюррейдің алтыншы ұлы, Атоллдың 1-ші герцогы, шотланд аристократы және әскери қызметкер болды. Ол 1715 және 1719 жылдардағы якобит көтерілістеріне қатысып, 1745 жылғы көтерілісте маңызды рөл атқарды. 1725 жылы кешіріліп, Шотландияға оралды, онда үйленді және 1739 жылы II Георгийге адалдық серт берді. 1745 жылғы көтеріліс басталғанда Мюррей Шотландиядағы үкіметтік қолбасшы, сэр Джон Коуптың орынбасары болып тағайындалды, бірақ 3 қыркүйекте Пертке келген якобит армиясына қосылды. Жоғары дәрежелі қолбасшылардың бірі ретінде, олардың алғашқы табыстарына, әсіресе Дербиге сәтті жетіп қайтуына үлкен үлес қосты. Дегенмен, оның 1707 жылғы Одаққа қолдауы оны көптеген шотландтық якобиттерден ерекшелендірді, ал үкіметпен бұрынғы байланыстары оған көптеген адамдардың күдікпен қарауына себеп болды: өзімшілдігі мен кеңеске құлақ аспауы оның әскери тиімділігін азайтты. 1746 жылғы сәуірде Кулоден шайқасынан кейін Мюррей Еуропаға жер аударылды және 1747 жылғы кешірім заңынан тыс қалды. Ол 1760 жылы Голландияның Медемблик қаласында қайтыс болды, ал оның үлкен ұлы Джон кейіннен Атоллдың 3-ші герцогы атанды.

Өмірбаян

Лорд Джордж Мюррей 1694 жылдың 4 қазанында Перт қаласының жанындағы Хантингтауэр қамалында, Джон Мюррейдің алтыншы ұлы, Атолл герцогы (1660–1724) және оның бірінші әйелі Кэтрин Гамильтонның (1662–1707) отбасында дүниеге келді. Кіңіреті ретінде 'Лорд' – құрметті атау болған. 1728 жылдың маусым айында ол Струан мен Гленкарстың Джеймс Мюррейінің қызы Амелияға (1710–1766) үйленді. Олардың үш ұлы мен екі қызы ересек жасқа жетті: Джон, кейіннен Атоллдың 3-ші герцогы (1729–1774), Амелия (1732–1777), Джеймс (1734–19 наурыз 1794), кейіннен британ армиясында генерал-майор болды, Шарлотта (?–1773) және Джордж (1741–1797), Корольдік теңіз күштерінің адмиралы атанды.

Мансап

Мюррей Перт академиясында білім алған. Ол 1711 жылы Глазго университетіне түсіп, бірақ Фландриядағы британдық армияға қосылу үшін кетіп, 1712 жылғы наурыз айында лейтенант қызметіне тағайындалды. Испания мұрагерлік соғысы аяқталуға жақын болғандықтан, 1713 жылы Утрехт бейбіт шартымен аяқталғанға дейін ол ешқандай әрекетке қатыспауы мүмкін. Британияға оралғаннан кейін Мюррей Лондонға көшіп, әкесінің ісін жүргізді. Осы ретте ол неміс шахтерлерін Кинростағы Блейрингон және Клэкманнширдегі Солсгирттегі герцогтың иелігіндегі кендерде жұмыс істеу үшін шақыртты. 1714 жылдың тамызында Анна патшайым қайтыс болды және оның орнына Ганноверлік Георг I таққа отырды, ал вигтер билікке келді. Лауазымынан айырылған бірнеше жоғары торилер, соның ішінде Мар графы, якобиттердің мақсатына көшті. 1715 жылдың қыркүйегінде ол Шотландияда көтеріліс ұйымдастырды. Көптеген ақсүйектер сияқты Атолл да екі тарапты теңестіріп, тікелей қатысудан аулақ болуға тырысты. Оның үлкен ұлы Джеймс үкімет үшін күресті, бірақ Мюррей ағалары – Туллибардин (1689–1746) және Лорд Чарльз (1691–1720) – якобит армиясына қосылды. Атолл олардың үшеуіне де көтеріліске қатысуға тыйым салған хаттар жазды, оларды кейіннен өзінің адалдығының дәлелі ретінде ұсынды. Лорд Чарльз Престон қаласында тұтқындалды; Туллибардин Шерифмюр шайқасында шайқасты, бірақ Лорд Джордж Фифтеде салық жинаумен айналысқандықтан шайқастан қашып кетті. Шерифмюр шайқасы шешімсіз аяқталғанымен, сыртқы қолдаусыз көтеріліс күйреп, 5-ші драгун полкінде офицерлік қызмет атқарған Лорд Чарльз дезертирлік жасағаны үшін сотталып, ату жазасына кесілді. Ол кешірілсе де, ағалары Францияға қашып кетті. 1717 жылы Мюррейлер Померания үшін Ганновермен дауласқан Швециядан келген шабуылға қолдау табуға тырысты. Бұл 1719 жылғы көтерілістің бір бөлігі ретінде қайта жанданды, оның басты мақсаты Оңтүстік-Батыс Англияға испан әскерін тасымалдау болды. Олар Инвернесс қаласын басып алып, швед теңіз экспедициялық күштеріне қонуға мүмкіндік беруді жоспарлады. 1718 жылдың қараша айында Швеция королі Карл XII қайтыс болды, бұл шведтік қолдауға деген үмітті және шотландтық көтерілістің барлық мақсатын жойды. Туллибардин мен Лорд Джордж 1719 жылдың сәуір айында Сторнуэйге келді, онда олар басқа жер аударылғандармен, соның ішінде Джордж Кит басқарған 300 испан теңізшісімен кездесті. 10 маусымда Гленшил шайқасында жеңілгеннен кейін көтеріліс күйреп, Лорд Джордж жараланып, кейін Роттердамға қашып кетті. Бұл Стюарттарды қайта орнату үмітін жойған сияқты, 1719 жылдың 16 маусымында Мар графына жазған хатында Туллибардин «Бұл корольдің мүддесін және осы аймақтағы адал азаматтарды құртуға жарайды» деп қорытындылады. Болингброк пен Сифорт графы үйлеріне жіберілді, ал Джеймс пен Джордж Кит прусстық офицерлер болды. Бұл 1715 және 1719 жылдары атқарған рөлдері үшін Мюррей мен Лохиль сияқтыларға 1746 жылдан кейін болған ашу-ызаның себебін түсіндіреді. Мюррейдің келесі төрт жылдағы іс-әрекеттері белгісіз, бірақ ол Париждің Корольдік ғылым академиясына барды және Глендаруэлдегі якобит эмигрант Кэмпбеллмен дуэльде күресті. Сондай-ақ, ол Венеция және Савойя армияларына офицерлік лауазымға үміткер болғаны туралы да айтылады. Ол 1724 жылы өліп бара жатқан әкесіне бару үшін Шотландияға оралды, келесі жылы кешірілді, үйленді және ағасы Джеймстен шағын ауылдық үйді жалға алды. Ол Стюарттардың мүддесін қолдауын тоқтатқан сияқты, үлкен ұлын Францияда оқыту туралы ұсыныстан бас тартып, оны Итонға жіберді. 1739 жылы ол Георг II-ге адалдық ант берді, бірақ кейін бұл тек жарты ағаларына Пертширден парламент депутаты болып сайлануға көмектесу үшін жасалғанын мәлімдеді.

Murray was educated at Perth Academy. He entered Glasgow University in 1711 but left to join the British army in Flanders, and was commissioned as a lieutenant in March 1712. The War of the Spanish Succession was in its closing stages, and it is unlikely he saw any action before it ended with the Peace of Utrecht in 1713. On returning to Britain, Murray based himself in London, conducting business on behalf of his father. In this capacity, he arranged for German miners to be brought over to work in the mines on the Duke's holdings at Blairingone in Kinross shire and Solsgirth in Clackmannanshire. Queen Anne died in August 1714 and was succeeded by the Hanoverian George I, with the Whigs taking power. Deprived of office, several senior Tories defected to the Jacobite cause, including the Earl of Mar. In September 1715, he launched a rebellion in Scotland. Like many other members of the nobility, Atholl sought to avoid direct participation himself, while balancing the two causes. His eldest son James fought for the government, although Murray joined the Jacobite army, along with his brothers Tullibardine (1689–1746) and Lord Charles (1691–1720). Atholl wrote letters to all three, forbidding them to participate in the Rebellion, which he later produced as evidence of his loyalty. Lord Charles was captured at Preston; Tullibardine fought at Sheriffmuir, but Lord George missed the battle, as he was collecting taxes in Fife. While Sheriffmuir was inconclusive, without external support the Rebellion collapsed; Lord Charles, who held a commission in the 5th Dragoons, was tried as a deserter and sentenced to be shot. Although he was pardoned, his brothers were excluded and fled to France. In 1717, the Murrays were involved in efforts to gain support for an invasion from Sweden, then in dispute with Hanover over Pomerania. This was resurrected as part of the 1719 Rebellion, whose main component was a Spanish landing in South West England; its objective was to capture Inverness, and enable a Swedish naval expeditionary force to disembark. Charles XII of Sweden died in November 1718, ending any hope of Swedish support, and the entire purpose of the Scottish uprising. Tullibardine and Lord George arrived in Stornoway in April 1719, where they met up with other exiles, including 300 Spanish marines under George Keith. The rebellion collapsed after defeat in the Battle of Glenshiel on 10 June; Lord George was wounded, and later escaped to Rotterdam. This seemed to end hopes of a Stuart restoration; in a letter of 16 June 1719 to the Earl of Mar, Tullibardine concluded 'it bid fair to ruin the King's Interest and faithful subjects in these parts.' Senior leaders like Bolingbroke and the Earl of Seaforth were allowed home, while James and George Keith became Prussian officers. This partially explains the post 1746 bitterness towards those like Murray and Lochiel, pardoned for their roles in 1715 and 1719. Murray's activities over the next four years are obscure, but included attending the Académie royale des sciences de Paris and fighting a duel with fellow Jacobite exile Campbell of Glendaruel. It has also been suggested he unsuccessfully applied for commissions in the Venetian and Savoyard armies. He returned to Scotland in 1724 to visit his dying father; he was pardoned the next year, married and leased a small country estate from his brother James. He seemed to have ended support for the Stuart cause and rejected suggestions his eldest son be educated in France, sending him to Eton instead. In 1739, he swore the Oath of Allegiance to George II although he later claimed this was purely to help his half brothers be elected as MPs for Perthshire.

1745 жылғы көтеріліс

Шарльз 1745 жылы шілдеде Эрискейге қоныс аударғаннан кейін, қазір қарт және ауруға шалдыққан Туллибардинмен бірге, Мюррей Пертширдің шерифінің орынбасары және үкімет қолбасшысы сэр Джон Коуптың кеңесшісі болып тағайындалды. Екі тарапты да таң қалдырғандай, ол 3 қыркүйекте Пертке келгенде якобиттерге қосылды және өзінің үлкен ағасы Атолл герцогіне өзін-өзі ақтау туралы хат жазды. Оның себептері әлі де түсініксіз; сол кезде ол үкіметтің «сыбайлас жемқорлығы мен парақорлығын» және «Ганновер сайлаушылары үшін және олардың есебінен басталған соғыстардың барлығын» атап өтіп, «біздің бостандықтарымызды қамтамасыз ету үшін революция қажет» деді. Көтерілістен кейін жазған хатында Мюррей өзінің «осылай әділ және тура істе азап шегуі ең үлкен құрмет» екенін айтты және «Британиядағы адамдардың көпшілігі енді адалдыққа да, басқа да ізгіліктерге де мән бермейді – бәрі жеке мүддеде» деп шағымданды. 1725 жылы кешірім алып, 1739 жылы Джордж II-ге адал болуға ант беріп, содан кейін сол «сыбайлас жемқор үкіметте» қызмет еткені үшін оның әрекеттерін басқалар, соның ішінде оның үлкен ұлы, ізгілік пен адалдықтың керісі деп қарады. Көптеген якобиттер де күдікпен қарады және оның жоғарғы жерлердің әскери әдет-ғұрыптарын білуі пайдалы болғанымен, Мюррейдің тағайындалуы франко-ирландтық эмигранттармен шиеленісті күшейтті. Ең маңыздысы – бұрынғы француз офицері, штаб бастығы қызметін атқарған Джон О’Салливан еді. Жоғары басшылардың арасындағы жағдайдың нашарлауына әртүрлі себептер болды, соның бірі – эмигранттарға шотландтардың жалпы наразылығы, олар салыстырмалы түрде аз тәуекелге ұшырайды деп саналды. Шотландтар бүлікші ретінде өлім жазасына кесіліп, атақтары мен жерлерін жоғалтса, эмигранттардың көпшілігі француз комиссияларын өткізгендіктен, олар соғыс тұтқындары ретінде қарастырылып, айырбасталатын болды. Тағы бір себеп – Мюррейдің Чарльзды «беделсіз авантюрист» деп қарауы. Мюррей О’Салливанның жоғарғы жерлердегі жаңадан келгендерге деген үміттерін, формалды жаттығулар мен жазбаша бұйрықтарды енгізуді шындыққа сай емес деп санады, ал эмигранттар мұны ескірген деп қарады. Екі жақта да шындық болды; көптеген шотландтар еуропалық армияларда қызмет етті, ал Пертте Корольдік Эскоздың екінші батальоны құрылып, жақсы жұмыс істеді. Алайда, олар салыстырмалы түрде қалаланған төмендіктерден келді; кландық қоғамның әскери аспектілері бір ғасырдан астам уақыттан бері төмендеп келе жатыр және таулы аймақтардағы жаңадан келгендердің көпшілігі сауатсыз шаруалар болды. Эмигранттардың бірі, сэр Джон Макдональд, Мюррейдің стратегиялық көрінісі тактикалық орындауды білмеушілікпен қауіпке ұшырағанын жазды, мысалы, Каллоденге дейінгі сәтсіз түнгі шеру. Әдетте оның құрметіне ие болған Джеймс Джонстон оның талантын тез ашулану, мақтандылық және кеңес алуға қабілетсіздікпен теңестірді. Бір мысал – Престонпанс шайқасы алдында Чарльзбен болған қызу пікірталас; оның фронталды шабуылды қабылдамауы және Коптың сол жақ қанатына шабуыл жасауы дұрыс болғанымен, ол терең реніш тудырды. Жалпы, Мюррейдің көзқарастары жиі дұрыс болды, бірақ нашар ұсынылған. Оның Чарлз туралы пікірі кеңінен таралды; Слиттің Макдональды бүлікке қосылудан бас тартты, ал француз елшісі Эгиль кейінірек шотланд республикасын Стюарттарды қалпына келтіруден артық деп ұсынды. Алайда Англияға шабуыл жасауға қарсы болғандардың көпшілігі солай істеді, өйткені Одақты тарату мүмкін болып көрінді; Мюррей оны сақтағысы келгендіктен, оның мақсаттары белгісіз болып қалды. Оның католиктерді басқарушы лауазымдардан алып тастау туралы ұсынысы пропаганда тұрғысынан ақылға қонымды болды, бірақ ақылға қонымсыз болды, өйткені Карл мен оның кеңесшілерінің көпшілігі католик болды. Шотландтар күмәнге қарамастан, басып кіруге келісті, негізінен Карл оларға ағылшындықтар мен француздардың қолдау көрсететіндігі туралы жеке уәде алғандығын айтты. О’Салливан олардың әскері Англияны жаулап алу үшін тым кішкентай деп санады, бірақ жауынгерлер мен ақшаның жетіспеушілігі іс-әрекетті міндетті етті; Эдинбургті якобит жинағыштары «шаңырағы 30 мильге дейін қиратты», ал Престонпанста тұтқындалғандар босатылды, өйткені оларды тамақтандыруға мүмкіндік бермеді. Англияға кіргеннен кейін көп ұзамай Карл Эдинбург пен Перттегі Ганноверлік «қақтығыстар» туралы хабарламалар алды, олар 9 қарашада Джордж II-нің туған күнін тойлаумен байланысты болды. Мюррей 1715 жылы якобиттерге күшті болған Солтүстік-Батыс Англия арқылы бағытты таңдады; алғашқы тоқталыс – 14 қарашада капитуляциялаған Карлайл болды. Содан кейін ол Чарльз сарайды қоршауға алған әскерлерді ауыстырудан бас тартқандықтан, формальды түрде қолбасшылықтан кетті, бірақ шындығында ол өзінің әріптес генерал-лейтенант, жақсы көрілетін, бірақ тәжірибесіз католик Атолл герцогінің басшылығында қызмет етуге наразы болды. Атолл герцогі ізетпен отставкаға кетті және Мюррей қайта тағайындалды, бірақ бұл оның Чарльзбен қарым-қатынасын одан әрі нашарлатты, содан кейін 5 желтоқсанда Дербиде жасалған кері шегіну туралы шешіммен толығымен жойылды. Чарльз оны өмірінің соңына дейін кінәлады, бірақ көптеген шотландтар Карлайл, Престон және Манчестерде кері қайтуды қалады, Мюррей оларды көндіргенге дейін. Әдепкі адамның сөзі кепілдік болған дәуірде, Чарльз Эдинбург пен Манчестерде берілген қолдау туралы уәделеріне қатысты өтірік айтқанын мойындағанда келтірілген зиянды бағалау қиын. Кері шегіну алға жылжумен бірдей тиімділікпен жүргізілді; Мюррей 18 желтоқсанда Клифтон Мурда үкіметтік драгунға қарсы сәтті артқы күзет шайқасын басқарды. Басып кіру аз нәтиже бергенімен, Дербиге жетіп қайту – үлкен әскери жетістік болды. Жаңадан келген жауынгерлермен және шамамен 200 ирландтық және шотландтық француздық регулярлармен нығайтылған якобиттер Стирлинг сарайын қоршады. Олар 17 қаңтарда Фалькирк Муир шайқасында көмек күштерін таратып жіберді, бірақ қоршауды көп ұзамай тастап, Инвернеске шегінді. Традициялық жоғарғы жерлердегі соғыс қыс айларында тоқтады; Престонпанс сияқты, клан мүшелерінің тобымен үйлеріне қайту тоқыраудан кейін Фалькирк шайқасынан кейін ағынға айналды. Мюррейдің өзінің Атолл бригадасы ерекше зардап шекті: «Құдай үшін мысалдар жасаңыз», - деп 27 қаңтарда Туллибардинге шақырды Мюррей, «әйтпесе біз құлаймыз». Кері шегінуге қатысты шешім басым көпшілікпен мақұлданды, бірақ Мюррей кейін «Мен осыған ең көп кінәландырылдым» деп жазды. Ол 14-17 наурыздағы Атолл шабуылдарын басқарды, партизандық соғыс стратегиялық тұрғыдан жақсырақ екенін дәлелдеуге арналған. Бұл шабуылдар жартылай сәтті болғанымен, ол Блэр сарайының отбасылық үйін басып алуға қол жеткізе алмады және көктемге қарай якобиттердің ақшасы, тағамы және қару-жарағы жетіспеді. 8 сәуірде Кумберленд Абердинден солтүстікке жылжығанда, басшылық шайқас ең жақсы нұсқау екеніне келісті; орналасқан жер талқылауға айналды, бірақ жеңіліс факторлардың жиынтығынан туды. Мюррейдің Кумберленд армиясын таңқалдыруға тырысқан сәтсіз түнгі шеруынан шаршаған көптеген әскерлері 16 сәуірдегі Каллоден шайқасына қатыса алмады, ол үкіметтің шешуші жеңісімен аяқталды. Келесі екі күнде шамамен 1500 аман қалғандар Рэтвен казармасында жиналды, бірақ 20 сәуірде Чарльз оларға қосымша қолдаумен оралысынша таралуға бұйрық берді. Ол қыркүйекте Францияға кетіп, ешқашан Шотландияға оралмады, бірақ оның шотландтармен қарым-қатынасының күйреуі оны ең болмаса күмәнді етті. Туллибардин тұтқындалды және шілдеде Лондон мұнарасында қайтыс болды, ал Мюррей 1746 жылғы желтоқсанда Голландия Республикасына қашып кетті.

After Charles landed on Eriskay in July 1745, accompanied by the now elderly and sick Tullibardine, Murray was appointed sheriff depute for Perthshire and advisor to the government commander Sir John Cope. To the surprise of both sides, he joined the Jacobites when they reached Perth on 3 September, writing a letter of self justification to his elder brother the Duke of Atholl. His reasons remain obscure; at the time, he cited the government's "corruption and bribery" and "wars all entered into for and on account of the Electors of Hanover" as necessitating "a Revolution to secure our liberties". In a letter written after the Rising, Murray said it was his "greatest honour [ ] to suffer in so just and upright a cause" and complained "most people in Britain now regard neither probity nor any other virtue — all is selfish". Accepting a pardon in 1725, swearing allegiance to George II in 1739 and taking a position under the same 'corrupt government' meant others viewed his actions as the opposite of virtuous and honest, including his eldest son. Many Jacobites were also suspicious and while his knowledge of Highland military customs was an asset, Murray's appointment heightened tensions with the Franco Irish exiles. The most important was John O'Sullivan, a former French officer acting as chief of staff. There were various reasons for the poor relationships between the senior commanders, one being a generalised Scottish resentment of the exiles, who were perceived as risking relatively little. The Scots faced execution as rebels and loss of titles and lands; as many of the exiles held French commissions, they would be treated as prisoners of war and exchanged. Another was Murray's poorly concealed view Charles was a 'reckless adventurer.' Murray considered O'Sullivan's expectations of the Highland recruits unrealistic, including formal drill and enacting written orders, while the exiles viewed this as outdated. There was some truth in both positions; many Scots served in European armies, while a second battalion of the Royal Ecossaise was raised in Perth and performed well. However, these came from the relatively urbanised Lowlands; the military aspects of clan society had been in decline for over a century and most Highland recruits were illiterate farmworkers. One of the exiles, Sir John MacDonald, wrote Murray's strategic vision was jeopardised by ignorance of tactical execution, an example being the failed night march before Culloden. James Johnstone, usually an admirer, recorded his talents were offset by a quick temper, arrogance and inability to take advice. One example was a furious argument with Charles prior to the Battle of Prestonpans; although his rejection of a frontal assault in favour of attacking Cope's left flank proved correct, it caused deep offence. In general, Murray's views were often well founded, if not always correct, but poorly presented. His opinion of Charles was widely shared; MacDonald of Sleat refused to join the rebellion as a result, while French envoy d’Éguilles later suggested a Scots Republic was preferable to a Stuart restoration. However, most of those who opposed invading England did so because dissolving the Union seemed achievable; since Murray wanted to retain it, his objectives remain unclear. Finally, his proposal that Catholics be removed from positions of command made sense in terms of propaganda, but unwise, since Charles and most of his advisors were Catholic. Despite their doubts, the Scots agreed to the invasion, largely because Charles told them that he had received personal assurances of both English and French support. O'Sullivan felt their army was too small to conquer England but lack of recruits and money made action imperative; Edinburgh had been 'devastated for 30 miles around' by Jacobite foragers and the prisoners taken at Prestonpans were released because they could not feed them. Shortly after entering England, Charles received reports of pro Hanoverian 'disorders' in Edinburgh and Perth, connected to celebrations for George II's birthday on 9 November. Murray selected a route through North West England, an area strongly Jacobite in 1715; the first stop was Carlisle, which surrendered on 14 November. He then resigned his command, ostensibly because Charles refused to rotate troops besieging the castle, but in reality because he was unhappy about serving under his fellow lieutenant general, the well liked but inexperienced Catholic Duke of Perth. Perth gracefully resigned and Murray reinstated but it further damaged his relationship with Charles, which was then comprehensively destroyed by the decision to retreat made at Derby on 5 December. Charles blamed him for the rest of his life but many Scots wanted to turn back at Carlisle, Preston and Manchester, continuing only when Murray persuaded them otherwise. In an era when a gentleman's word was his bond, it is also hard to overstate the damage caused when Charles admitted he lied about assurances of support given at Edinburgh and Manchester. The retreat was conducted with the same efficiency as the advance; Murray led a successful rearguard action against government dragoons on 18 December at Clifton Moor. While the invasion achieved little, reaching Derby and returning was a considerable military achievement. Strengthened by new recruits and around 200 Irish and Scottish French regulars, the Jacobites besieged Stirling Castle. They dispersed a relief force at the Battle of Falkirk Muir on 17 January, but abandoned the siege shortly afterwards and withdrew to Inverness. Traditional Highland warfare stopped in the winter months; as with Prestonpans, the trickle of clansmen returning home with their booty turned into a flood after Falkirk. Murray's own Atholl Brigade was particularly affected: "For God's sake make examples", Murray urged Tullibardine on 27 January, "or we shall be undone". The decision to retreat was approved by the vast majority, but Murray later noted "I was mostly blamed for it". He led the Atholl raids of 14 to 17 March, intended to support his argument guerrilla warfare was a better strategic choice. While these were partially successful, he was unable to capture the family home of Blair Castle and by spring, the Jacobites were short of money, food and weapons. When Cumberland advanced north from Aberdeen on 8 April, the leadership agreed battle was the best option; the choice of location has been debated ever since but defeat was a combination of factors. Exhausted by a failed night march suggested by Murray in an attempt to surprise Cumberland's army, many of their troops missed the Battle of Culloden on 16 April, which ended in a decisive government victory. Over the next two days, an estimated 1,500 survivors assembled at Ruthven Barracks but on 20 April, Charles ordered them to disperse until he returned with additional support. He left for France in September and never returned to Scotland, although the collapse of his relationship with the Scots always made this unlikely. Tullibardine was captured, and died in the Tower of London in July, while Murray escaped to the Dutch Republic in December 1746.

Кейінгі оқиғалар мен мұра

1747 жылдың наурыз айында Мюррей Джеймстің қабылдауына қатысу үшін Римге сапарлады, ол оған зейнетақы тағайындады. Чарльз әкесінен оны түрмеге қамауды өтінді, және екеуі енді ешқашан кездеспеді, бірақ Мюррей Чарльзге де, оның хатшысына да адалдығын қайталап хаттар жіберуді жалғастырды. Оның әйелі Амелия оны елден қуылғаннан кейін оның ілесіп келді, және олар ақырында Медембликте қоныстанды, онда Мюррей 1760 жылдың 11 қазанында қайтыс болды. Әкесінің айыптауына қарамастан, оның ұлы 1764 жылы ағасы Джеймстің орнына Атолл герцогы атағын алуға рұқсат алды. Көптеген әріптестерінен өзгеше, Мюррей оның ниеті шотланд ұлтшылдығы емес, «Ұлыбританияның беделі әлем елдері арасында сақталсын» дегеніне сенеді деп мәлімдеді. Оның пікірінше, Гановерлердің ең үлкен кемшілігі – шетелдік болуы еді, бұл Италияда өскен, француз тілі ана тілі болған және анасы поляк болған Чарльз үшін де ортақ еді. Көтеріліс тарихының көп бөлігі жеңіліске жауапкершілікке бағытталған, Мюррейдің рөлі оның әріптестері, әсіресе О’Салливан есебінен артық бағаланған деуге болады. Тарихшы Мюррей Питок оның мінезі мен қабілеттерін былай сипаттайды: Егер біз темпераментті жетістік деп санамасақ, Лорд Джордж Мюррей батыл, ызалы және талантты, бірақ консервативті – дала қолбасшысы болды деуіміз әбден орынды.