Лугбара – Орталық Судандық этностық топ, негізінен Угандада, ДР Конгода және Оңтүстік Суданда қоныстанған. Тілдері, мәдениеті, шаруашылығы туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Орталық Судан этносы
Central Sudanic ethnic group
Лугбара – Орталық Судан этносы, негізінен Уганданың Батыс Нил аймағында, оған іргелес Конго Демократиялық Республикасының (КДР) аймағында және Оңтүстік Суданда аз ғана саны тұрады. Олар лугбара тілінде сөйлейді, бұл Мади тіліне ұқсас Орталық Судан тілі, және олармен көптеген мәдени ұқсастықтарды бөліседі.
The Lugbara are a Central Sudanic ethnic group who live primarily in the West Nile region of Uganda, in the adjoining area of the Democratic Republic of the Congo (DRC) with a few living in South Sudan. They speak the Lugbara language, a Central Sudanic language similar to the language spoken by the Madi, with whom they also share many cultural similarities.
Дәстүрлер мен мәдениет
Дәстүрлі түрде, лугбаралар мал және құс өсіретін фермерлер, негізінен жергілікті жерде ope деп аталатын гвинея құстары; олар Угандада гвинея құстарын ұстайтын басым халық. Лугбаралар Уганданың Батыс Нил аймағын (Аруа қаласы, Аруа, Марача, Терего, Мади Около, Юмбе және Кобоко аудандары) қоныстандырады. Лугбаралар бір-біріне оңай түсінісетін көптеген диалекттерге бөлінеді: Аиву, Марача, Терего, Вурра және Аринга. Лугбара тіліне жақын тайпалар Оңтүстік Судандағы Мади және Келико тайпаларын қамтиды. Лугбаралар бала дүниеге келген сайын арнайы Cikiri деп аталатын ат қою рәсімін өткізеді. Ерте заманда лугбаралар негізінен басшылыққа негіделген қауымдастық болған. Угандадағы басқа этностық топтар сияқты, олардың патшалары мен билеушілері болған жоқ. Олардың басшылары көбінесе басшылар болды. Олар көршілес тайпалармен достық одақтар құрып, басқа этностық топтардың шабуылдарынан қорғануды қамтамасыз етті. Бұрынғы лугбаралардың әскерлері немесе тұрақты армиясы болған жоқ. Әрбір еңбекке қабілетті ер адам өзінің ауылын қорғауға міндетті болды, сондықтан барлық еңбекке қабілетті ер адамдар автоматты түрде сарбаз саналды, бірақ бұл міндет тұрақты болған жоқ. Лугбаралар бастапқыда анимистер болған, олардың мифологиясы осыны куәлейді. Дегенмен, қазіргі таңда христиан діні арасында басым, ал Ислам да маңызды дін болып табылады. 2002 жылғы Уганда халық санағы бойынша, лугбара халқының көпшілігі (шамамен 48,6%) - рим католиктері, 21,4% - англикандықтар және 29,1% - суннит мұсылмандары. Олар көшпелі шаруашылықпен айналысады. Қазіргі кезде маниока дәстүрлі негізгі тағам. Олар сонымен қатар қарақұмық, сорго, бақша дақылдары, көгершін бұршақ, бұршақ және әртүрлі тамыр жемістерін өсіреді. 1960 жылдары құрғақшылықтан кейін тары мен сорго астығы жетіспеген кезде аштықты басқару үшін маниока лугбараларға енгізілгенге дейін тары мен сорго олардың негізгі тағамы болған. Тауық, шошқа, ешкі және жоғарырақ биіктікте ірі қара мал да маңызды. Жер жаңғағы, сиссим [күнжіт], бұршақ және тәтті картоп та өсіріледі. Ал темекі - өте маңызды ақшалық дақыл. Авокадо, ананас және манго дақылдары да жаңадан ақшалық дақыл ретінде өндірілуде. 1874 жылдың басында Конго Демократиялық Республикасының солтүстік-шығыс жағында лугбаралардың бір тобы киімге деген көзқарастарынан "Жылаңаш халық" деп аталды. Көптеген әйелдер көйлек те, жейде де кимейтін, тек шөптен жасалған белдік немесе жапырақтармен жабылған. Конголықтардан биік болған лугбара еркектері де керемет аңшылар, олар балық аулауға арналған ілгектері бар ұзын жебелері бар күшті садақтарды қолданады. Бұл этникалық топ Уганда мен Конго Демократиялық Республикасы арасындағы ортақ шекарада орналасқан, олардың көпшілігі шекараның Конго жағында тұрады. Кейбіреулері Оңтүстік Суданда тұрады. Лугбараның мақал-мәтелдер жинағы және олардың этикамен байланысты мақал-мәтелдерінің сипаттамасы жарияланды. Осы автор Лугбараның дәстүрлі әдет-ғұрыптары мен қоғамының басқа да аспектілерін де сипаттаған. Белгілі және танымал лугбаралардың қатарында 2005 жылы Хельсинкиде 3000 метрлік кедергілі жүгіруде әлем чемпионы атанған Доркус Инзикуру және бұрынғы Commonwealth бокс жеңіл салмақ чемпионы Джексон Асику бар. Тағы бір маңызды лугбара - Джон Мундуга, халықаралық боксшы, сондай-ақ Уганданың бұрынғы президенті Иди Амин Дада, ол негізінен азиялықтарды елден қуғандығымен танымал. Лугбараның мәдени символы - 300 нүктесі бар барыс.
Traditionally, the Lugbara are farmers who rear some livestock and poultry, mainly guineafowl locally known as ope; they are the predominant keepers of guineafowl in Uganda. Lugbara occupy the West Nile region of Uganda (Arua City, Arua, Maracha, Terego, Madi Okollo, Yumbe and Koboko districts of Uganda to be specific). The Lugbara are divided into many dialects which are easily understandable to each other. These include: Ayivu, Maracha, Terego, Vurra and Aringa. Tribes related to the Lugbara in language include Madi and Keliko in South Sudan. The Lugbara also have a special name giving ceremony called Cikiri every time a child is born. In the early days, the Lugbara were a mainly chiefdom based community. They did not have kingdoms and kings presiding over them like other ethnic groups in Uganda. They mainly had chiefs who were their leaders. They formed friendly alliances with neighbouring tribes so as to ensure their security against attacks from other ethnic groups. The earlier Lugbara did not have soldiers or a standing army in their chiefdoms. Every able bodied man had the duty to protect his village hence all able bodied men were automatically considered a soldier though this was not a permanent duty. The Lugbara were originally animists as their mythology attests. However, Christianity is now the predominant religion amongst them with Islam another major religion. According to the 2002 Census of Uganda, the majority of Lugbara people at around 48.6% are Roman Catholic, while 21.4% are Anglican and 29.1% are Sunni Muslim. They are settled subsistence farmers. Cassava is now the traditional staple. They also grow millet, sorghum, legumes, pigeon peas, beans and a variety of root crops. Before cassava was introduced to the Lugbara to manage famine when the cereals millet and sorghum failed due to drought in the 1960s; millet and sorghum used to be their staple food. Chicken, pigs, goats, and at higher elevations, cattle are also important. Groundnuts, simsim [sesame], chick peas and sweet potatoes are also grown. Maize is grown for brewing beer, and tobacco is a very important cash crop. Emerging cashcrops are avocado, pineapple, and mangoes. In early days of 1874 the North Eastern side of the Democratic Republic of Congo, a faction of the Lugbara were called "The Naked People", due to their attitude towards clothing. Most women did not wear shirts and many of them did not wear even dresses, but they were covered with grass skirts or leaves. Taller than many Congolese, the Lugbara men are great hunters as well, using powerful bows with long arrows that have fishing hooks type tips. This ethnic group straddles the common border between Uganda and the Democratic Republic of Congo with the majority of their population in the Congo side of the border. Some live in South Sudan. A collection of the proverbs of the Lugbara have been published, and also a description of how their proverbs relate to ethics. The same author has described other parts of traditional Lugbara customs and society. Famous and well known Lugbara include Dorcus Inzikuru, the 3000 metre steeple chase world champion in Helsinki 2005 and Jackson Asiku, the previous Commonwealth boxing light weight champion. Another important Lugbara is John Munduga, an international boxer plus Idi Amin Dada, former president of Uganda mostly remembered/ known for expelling the Asians. The cultural symbol of the Lugbara is a leopard with 300 spots.