Кіріспе

Грек мифологиясында Науплий (Ναύπλιος, "Теңізші") – бір (немесе бірнеше) теңізші батырдың аты. Бұл тұлғалардың бір адам екені, әлде екі немесе мүмкін үш түрлі адам екені толыққанды анық емес. Ең танымал Науплий – Паламедтің әкесі, оны "Кеме құлатқыш" деп атаған, себебі ол Троя соғысынан қайтып келе жатқан грек флотын кеме апатына ұшыратты, Паламедтің әділетсіз өлтірілуіне кек қайтару үшін. Бұл Науплий сонымен қатар Агамемнон мен Менелайдың анасы Аэропа және Телефтің анасы Ауге туралы әңгімелерде де фигуралайды. Мифограф Аполлодор оның Посейдон мен Амимонаның ұлы Науплиймен бір адам екенін айтады. Науплий – аргонавттардың бірі болған. Родос Аполлоний аргонавтты Посейдон ұлының тікелей ұрпағы деп көрсетсе де, римдік мифограф Гигин оларды бір адам деп есептейді. Дегенмен, қазірге дейін сақталған ескі деректердің ешқайсысы аргонавтты Паламедтің әкесімен байланыстырмайды.

Посейдонның ұлы

Теңіз құдайы Посейдон Дананың қызы Амимонадан Науплий есімді ұл тудырды. Бұл Науплий Арголистегі Науплия қаласын (қазіргі Нафплион) негізін қалаған және Үлкен Аю шоқжұлдызын ашқан әйгілі теңізші ретінде танымал болды. Родос Аполлонийі оның сол аттас Аргонавттың атасы болғанын, тізбек бойынша: Науплий – Проэтус – Лернус – Науболус – Клитонеус – Науплий деп айтады. Афиналық Ферекид айтуынша, ол Дамастордың әкесі, одан Перистеннің әкесі, ал Дикт пен Полидектің бабасы болған. Ол шебер теңізші ретінде белгілі болды, тіпті теңіз жүзуді практика ретінде алғаш рет ойлап тапқан десе де болады; оның құрметіне порт ретінде пайдалануға жабдықталған бір порты аталған екен.

Паламедтің әкесі

Науплий, сондай-ақ "Жұмқыр Науплий" деп те аталады, Эвбея патшасы және Паламедтің әкесі. Аполлодордың сөзіне қарағанда, ол Посейдон мен Амимонаның ұлы, ал Паламедтің әкесі – "көп жасаған" бір адам. Аполлодор Троя соғысы туралы поэмалар циклының ерте эпосы "Ностойда" (Қайта оралу) Науплийдің әйелі Филира болғанын, ал Серкоптың айтуынша оның әйелі Гесиона, бірақ "трагедия ақындары" оның әйелі Климена деп айтады. Паламедтен басқа Науплийдің Оэакс және Наусимедон деген тағы екі ұлы болған. Осы Науплийге қатысты үш танымал оқиға бар. Екі оқиғада екі патша өздеріне керек болмай қалған қыздарынан құтылу үшін Науплийге жүгінгендігі айтылады. Үшіншісі – Троя соғысы кезінде гректердің Паламедті әділетсіз өлтіргені үшін Науплийдің кек алу туралы әңгіме.

Аероп пен Климения

Еврипидтің жоғалған "Креттік әйелдер" (Кресай) пьесасындағы дәстүр бойынша, Крит патшасы Катрей қызы Аэропаны бір құлмен төсекте тапты және оны Науплийге суға батыру үшін берді, бірақ Науплий Аэропаның өмірін сақтап, ол Микена патшасы Плистенге үйленді. Софоклдың "Аякс" пьесасында Аэропаның әкесі Катрейдің оны бір ер адаммен төсекте тапқаны және Науплийге батыруға тапсырғаны айтылуы мүмкін, алайда бұзылған мәтін Аэропаның күйеуі Атрейдің оны Тиестпен бірге тапқаны және батырып жібергені туралы да сөз етеді. Дегенмен, Аполлодорға мәлім басқа бір аңыз бойынша, Катрей, оракулдың балаларының бірі өліміне себеп болады деген болжамынан, қыздары Аэропа мен Клименені Науплийге шетелде сату үшін берді, бірақ Науплий Аэропаны Плистенге (Еврипидтегідей) беріп, өзі Клименені әйелі етіп алды.

Ауыртпалық

Аэропаның оқиғасына ұқсас оқиға – Тегея патшасы Алейдің қызы, Телеф батырдың анасы Ауге. Софокл Ауге мен Телеф туралы әңгімені баяндаған "Алеада" трагедиясын жазды. Пьеса жоғалып, тек шағын бөліктері ғана сақталған, бірақ б.з.д. төртінші ғасырдағы шешен Алцидамасқа жатқызылатын сөздердің бірі Софоклдың "Алеада" пьесасын көзі ретінде пайдаланған болуы мүмкін. Алцидамас және басқалардың айтуынша, Алей Аугенің жүкті екенін білген соң, оны Науплийге батыру үшін тапсырды, бірақ Науплий оның орнына оны Мизия патшасы Тютрасқа сатты.

Науплидің кек алуы

Науплийдің ұлы Паламед Троя соғысында шайқасты, бірақ Одиссейдің сатқындығы салдарынан гректер оны өлтірді. Набулий Трояға барып, ұлының өліміне әділдікті талап етті, бірақ сәттілікке қол жеткізе алмады. Сондықтан Наупли патша Агаммнон мен басқа да грек басшыларына кек алуға тырысты. Агамменнонның грек флотының бөлігі Троядан үйге қайтып келе жатқанда, олар үлкен дауылға ұшырады - Аякс Кіші Евбеяның оңтүстік жағалауында, Кейп Кафереус маңында, кейінірек Xylophagos ("Ағаш жегіш") деген атпен белгілі болған атақты орын. Науплиус жағдайдан пайдаланып, грек теңізшілерін отқа баруға итермеледі, өйткені олар қауіпсіз портты белгілейді деп ойлады, нәтижесінде көптеген кемелер кеме апатына ұшырады. Гигиннің айтуынша, Науплий жағаға жүзіп жеткен гректерді өлтірді. Сондай-ақ, Науплий грек қолбасшыларының үш әйелін күйеулеріне опасыздық жасауға итермеледі: Агамменнонның әйелі Клитемнестра Эгистпен, Диомедтің әйелі Эгия Кометпен, Идомененің әйелі Меда Левкомен. Оэакс пен Наусимедонды Пиладес Эгистке көмекке келген кезде өлтірген көрінеді. Сондай-ақ, Науплий Одиссейдің анасы Антикелияны ұлының өліп қалғанына сендірді, содан кейін ол өзін-өзі асып алды. Плутархтың айтуынша, Евбеядағы бір жер "Жас жігіттер клубы" деп аталды, өйткені Науплий халкиске жалбарынған ретінде келгенде, екеуін де ахаиктер қудалап, оларға қарсы шабуыл жасады, қала тұрғындары оған осы жерде орналасқан жас жігіттерден тұратын күзет жасағын ұсынды. Аполлодордың айтуынша, жалған от жағу Науплидің әдеті болған, ол да солай өлген.

Алғашқы дереккөздер

Гомер дауыл мен Аякстың "Гирадағы үлкен тастарда" (Одиссея 4.500) қаза тапқанын айтады, бірақ Паламед пен Науплийдің кек алуы туралы еш жерде айтылмайды. Гираяның орналасқан жері белгісіз, бірақ кейбір кейінгі дереккөздер оны Каферей мүйісіне жақын деп санайды. Дегенмен, "Ностойлар" осы оқиғаны баяндаған болуы мүмкін, өйткені Аполлодордан Науплийдің поэмада есімдерін табамыз, ал Проклдың "Ностойлар" туралы берген шолуынша, дауыл Каферей мүйісінде болған. Паламедтің өлімі және Науплийдің кек алуы туралы әңгіме б.з.д. кем дегенде бірінші ғасырда кеңінен таралған. Аэскхил, Софокл және Еврипид трагедия жазғандардың бәрі осы оқиғаға байланысты пьесалар жазған. Әрқайсысының "Паламед" атты пьесасы бар. Сонымен қатар, Софоклға жатқызылатын екі пьесаның атауын білеміз: "Науплиос Катаплеон" (Науплий кемеге мінеді) және "Науплиос Пиркаев" (Науплий от жағады). Бұл екі атау бір пьесаға қатысты болуы мүмкін, бірақ екі түрлі пьеса болуы да ықтимал. Егер солай болса, онда "Науплиос Катаплеон" Науплийдің Троядағы грек лагеріне ұлының өлімі үшін әділет талап етуі немесе Грекияны аралап, грек қолбасшыларының әйелдерін азғыруы туралы айтқан болуы мүмкін. Қалай болғанда да, "Науплиос Пиркаев" Науплийдің "Жазалайтын Науплий" ретіндегі бейнесі мен жалған маяктарды жағуы туралы болғаны анық. Бұл пьесалардың барлығы жоғалып кетті, тек куәліктері мен фрагменттері сақталған. Аэскхилдің "Паламед" пьесасынан ("Қандай жарақаты үшін менің ұлымды өлтірдіңіз?") алынған фрагмент, Науплийдің Трояға келіп, ұлының өліміне наразылық білдіргенін көрсетеді. Софокл Науплийді Паламедті қорғап, грек әскеріне көп пайда келтірген көптеген өнертабыстары мен жаңалықтарын тізімдейді. Еврипидтің "Паламедінде" Науплийдің ұлы Оэакс, ағасы Паламедпен Трояда болып, әкесіне Паламедтің өлімі туралы хабарлау үшін бірнеше ескектерге оқиғаны жазып, теңізге лақтырып жібереді, олардың біреуі Грекияға қайтып, Науплийге жетеді деп үміттенеді. Бұл әрекет сәтті аяқталады және Науплий Трояға келеді. Осы оқиғаға қатысты тағы бірнеше пьесалар болған. Филокл, Эсхилдің туысы және Еврипидтің замандасы "Науплий" атты пьеса жазды. "Науплий" және "Паламед" – б.з.д. 4 ғасырдағы аттикалық трагедия авторы Астидам Жастың екі пьесасының атаулары. Ал б.з.д. 3 ғасырдың ақыны Ликофрон да "Науплий" атты пьеса жазды.

Аргонавт

Науплиус – Тифис қайтыс болғаннан кейін "Арго" кемесін басқаруға ерікті білдірген аргонавттардың бірі. Родос Аполлонийінің сөзіне қарағанда, ол Клитенейдің ұлы және Посейдон мен Амимонның ұлынан тараған: Науплий – Проэтус – Лернус – Науболус – Клитеней – Науплий. Бірақ Гигинус бойынша, Посейдонның ұлы мен Аргонавт – бір адам. Троя соғысы кезінде Аргонавттың тірі болуы Посейдон мен Амимонның ұлынан гөрі ықтимал, демек Паламедтің әкесі Аргонавттың өзі болуы мүмкін (Посейдонның ұлы емес). Алайда, бізге жеткен ескі деректердің ешқайсысы Аргонавтты Паламедтің әкесімен байланыстырмайды.