Кіріспе

Полифосфат жинақтағыш организмдер (ПЖО) – белгілі бір жағдайларда қоршаған ортадан көп мөлшерде фосфорды жоюға қабілетті микроорганизмдер тобы. Бұл құбылыстың ең көп зерттелген мысалы – полифосфат жинақтайтын бактериялар (ПЖБ), биологиялық фосфорды күшейтілген жою (БФКЖ) деп аталатын қалдық суларды өңдеу түрінде кездеседі. Дегенмен, фосфаттың жоғары жинақталуы топырақ және теңіз ортасында, сондай-ақ саңырауқұлақтар мен балдырлар сияқты бактериялық емес организмдерде де байқалады. ПЖО фосфатты жасушаларында полифосфат түрінде жинақтау арқылы жояды. ПЖО ғана жасушаларында фосфат жинақтайтын микроорганизмдер емес, шындығында полифосфат өндірісі микроорганизмдер арасында кең таралған қабілет. Алайда, ПЖО-ның полифосфат жинақтайтын басқа организмдерде жоқ көптеген ерекшеліктері бар, олар оларды қалдық суларды тазартуда пайдалануға ыңғайлы етеді. Атап айтқанда, классикалық ПЖО-ның ішкі сақталған полифосфат пен гликогеннен энергия өндіру арқылы сыртқы электрон қабылдағыш (мысалы, нитрат немесе оттегі) болмағанда қарапайым көміртек қосылыстарын (энергия көзі) тұтыну қабілеті бар. Көптеген бактериялар энергиялық тұрғыдан тиімді электрон қабылдағышсыз көміртекті тұтынуға қабілетсіз, сондықтан ПЖО белсендірілген шламдағы аралас микробтық қоғамдастықта селективті артықшылыққа ие болады. Сондықтан, биологиялық фосфорды күшейтілген жою үшін жұмыс істейтін қалдық су тазарту станцияларында басқа резервуарлардан бұрын, анаэробтық резервуар (сыртқы электрон қабылдағыш ретінде нитрат немесе оттегі жоқ) орналасады, бұл ПЖО-ға станцияға келіп түсетін қалдық сулардағы қарапайым көміртек қосылыстарына басымдықпен қол жеткізуді қамтамасыз етеді.

Классикалық (каноникалық) ПАО метаболизмі

ПАО-ның классикалық немесе "каноникалық" мінез-құлқы – фосфаттың (ортофосфат түрінде) қоршаған ортаға бөлінуі және аноксиялық жағдайларда ұшқыш май қышқылдарынан (VFAs) және гликогеннен жасуша ішіндегі полифосфат қорының полигидроксиалканоаттарға (PHA) айналуы болып саналады. Бұдан кейін оксидтік жағдайларда PHA/VFA-ның тұтынуы және қоршаған ортадан ортофосфатты сіңіру арқылы жасуша ішіндегі полифосфат қоры қайта жаңартылады. Бұл көбінесе органикалық қосылыстарға бай сыртқы ортада, яғни аминқышқылдары мен қанттар сияқты ыдырауға жататын субстраттар бар жерде жиі кездеседі деп есептеледі. Алайда, осы микроорганизмдердің полифосфатты қалай жинақтайтыны және пайдаланатынының нақты механизмдері әлі толыққанды түсініксіз. Бұл туысқа жататын бактериялардың ацетат, лактат, аланин және сукцинат сияқты ферментация өнімдерін өндіре алатыны анықталды. Сонымен қатар, геномдық мүмкіндіктері мен басқа микробиалды метаболизмдерге ұқсастығына байланысты, лизин, аргинин, гистидин, лейцин, изолейцин, валин және фенилаланин аминқышқылдары оксидтік жағдайларда PHA-ның энергия субстраты ретіндегі канондық қызметін алмастыруы мүмкін деген болжам бар. Бұрын қалдықтарды тазартудағы ең маңызды ПАО саналған бұл бактериялар бүкіл әлемдегі сарқынды суларды тазарту станцияларында кең таралған. Олар аэробтық емес жағдайларда ацетат және пропионат сияқты көміртекті қосылыстарды тұтынып, оларды полигидроксиалканоаттар (PHA) түрінде сақтайды, содан кейін өсу үшін көміртек және энергия көзі ретінде пайдаланады, ал оттегі немесе нитрат электрондарды қабылдаушы ретінде қызмет етеді. Тарихи тұрғыдан алғанда, *Ca. Accumulibacter*-дың фосфатты жоғары концентрацияда жинақтауы стрестік жауап ретінде қарастырылған, бірақ қазіргі уақытта бұл мінез-құлықтың экологиялық рөл атқаруы мүмкін деген пікірлер айтылуда. *Ca. Phosphoribacter*-мен бірге, осы екі ПАО сарқынды суды тазарту процесінде алынып тасталған фосфордың 24-70% құрауы мүмкін деп есептеледі.

Candidatus dechloromonas (ағылш.

Candidatus Dechloromonas түрлерінің phosphoritropha және phosphorivorans түрлері классикалық метаболизм генотипі бар ПАҚ-тар болып табылады. Дехлоромонас әлемнің әртүрлі ағынды суларды тазарту қондырғыларында көп мөлшерде кездеседі.

Candidatus accumulimonas (бұрын Candidatus Halomonas phosphatis деп аталған)

Candidatus accumulimonas – классикалық метаболизм фенотипіне ие ПАО түрі.

Микролунатис фосфоворус

Microlunatis phosphovorus – ПАО түрі, оның метаболизмі канондық емес болуы мүмкін, алайда нақты механизмдері анықталған жоқ. Ca. phosphoribacter-мен бірге бір топқа жатады. Бұл екі актинобактериялық организмнің метаболизмі ұқсас, бірақ M. phosphovorus-тың жасуша массасының құрғақ салмағы бойынша полифосфат жинақтауы Ca. phosphoribacter-ден немесе протеобактериялық ПАО-лардан он еседен астам болуы мүмкін.

Paracoccus denitrificans (ағылш.

Paracoccus denitrificans канондық емес ПАО фенотипін көрсететіні байқалды.

Quatrionicoccus australiensis (Австралияның қышқыл тұқымы)

Quatrionicoccus australiensis – белсендірілген шламнан оқшауланған бактерия, полифосфат және ФГА жинақтайтыны анықталған, демек, классикалық ПАО фенотипіне ие болуы мүмкін.

Лампропедия spp.

ЭБПР белсендірілген шламнан бөліп алынған Лампропедия түрлері полифосфат және ФГА-ны жинақтайды, бірақ олардың мөлшері шектеулі.

Candidatus Microthrix

Бірнеше EBPR белсендірілген шлам көздерінде анықталған Candidatus Microthrix – бұл жіп тәрізді бактерия, басқа ПАО-лардың саны төмендеген EBPR-дің ісіну кезеңінде фосфатты жоюға кінәлі болуы мүмкін.

Gemmatimonas aurantiaca (ағылш.

Gemmatimonas aurantiaca – полифосфат түйіршіктерін жинақтайтын белсендірілген лайдан оқшауланған бактерия.