Кіріспе

Жауынгерлік өнерді емдеу – медициналық ауруларды емдеу үшін балама немесе қосымша терапия ретінде жауынгерлік өнерді қолдану. Бұл дене және психикалық денсаулық проблемаларын қамтиды. Терапияның түрлеріне, мысалы, тай-чи арқылы қарттар мен мүмкіндігі шектеулі адамдардың дене координациясын жақсарту немесе белгілі бір топтардағы агрессияны төмендету жатады (Ламарре, 1999).

Басқа әдістермен салыстыру

Салмақ көтеру жаттығулары мен психотерапия сияқты дәстүрлі емдеу әдістері де маңызды пайда келтірсе, жекпе-жек өнерінің терапиясы басқа терапияларда кездеспейтін ерекше қасиеттерді қамти алады. Мысалы, өзіне сенімсіз балаларда бұл терапия бір уақытта өзін-өзі қорғау дағдыларын (физикалық зорлық-зомбылықтан қорғану үшін), дене шынықтыруын, физикалық немесе психикалық тұрғыдан стрестік жағдайларды қалай басқаруға қатысты нұсқауларды және өзіне сенімділік деңгейін арттыруға көмектеседі, мысалы, тақтайшаны сындыру немесе ката жасау сияқты жекпе-жек өнерінің техникаларын табысты қолдану арқылы. Терапияның маңызды ерекшеліктерінің бірі – қолданылатын жекпе-жек өнерінің түрі, сондай-ақ тренердің сабақ жоспары. Мысалы, жарысқа бағытталған тренермен бокс бағдарламасы, өзінің іс-әрекеттері мен ойларына мән беруді қадағалайтын тай-чи тренері ұсынатын тәжірибеден өзгеше болады. Бокс пен тай-чидің екеуі де жекпе-жек өнері ретінде қарастырылғанымен, олардың тарихы, басымдықтары және басқа да ерекшеліктері айқын түрде ерекшеленеді. Каратэге келсек, киокушин каратэ сабағы (жалаңаш қолымен толық контактілі спаррингке баса назар аударады) шотокан каратэ сабағынан (қарсыласудан гөрі жеке тәртіп пен өзін-өзі бақылауға көбірек мән береді) өзгеше. Аталған саладағы зерттеулер әзірге жекпе-жек өнерінің қай ерекшеліктері нақты емдік құндылыққа ие екенін анықтаған жоқ.

Физикалық медицина мәселелері

Физикалық медициина контекстінде жарақаттың немесе аурудың сипаты кейбір өнер түрлерін қолдануға қабілетсіз ете алады, себебі олардың дәстүрлі оқу бағдарламасы/назар аударуы тым қиын болуы мүмкін. Буын проблемалары бар пациенттің бразилиялық джиу-джитсуға (ауырсынуға дейін буындарды созу техникаларын қолданады) немесе егде жастағы пациенттердің муай-тайға (жоғары деңгейде физикалық дайындық пен шынтақ, тізе, аяқ және жұдырықтармен зиянды техникаларды қамтиды) жазылуын күтуге болмайды. Дегенмен, кейбір жағдайларда оқу бағдарламалары өзгертіліп, осы пәндерде жауынгерлік шеберліктен гөрі физикалық жақсартуға басымдық берілді. Бір маңызды зерттеуде израильдік зерттеуші (бұрынғы Израильдің дзюдо чемпионы) көру және ақыл-ой кемістігі бар (соқырлық, ақылдық жетілмеушілік) және кейбір жағдайларда физикалық кемістігі бар (мысалы, церебральды паралич) балаларға өзгертілген дзюдо түрін үйретті. Нәтижесінде барлық балалардың физикалық және когнитивтік қабілеттері бұрынғы физикалық жаттығулардың басқа түрлерімен салыстырғанда артық болды және ұзақ сақталды (Gleser, 1992). Калариппаяттуда Мармачикилса (Мармам=Өмірлік нүктелер) – бұл марма зақымдануын (соққы, ішкі жарақаттар, шығу, сыну немесе паралич сияқты жағдайлар) емдейтін шеберлердің білімі. Ужичил немесе арнайы өсімдік майымен жасалатын массаж, аюрведиялық емдеу үлгісінде, барлық Калари оқушылары үшін буындардың икемділігін арттыру және бұлшықеттерді нығайту үшін күнделікті процедура болып табылады. Анкатари кезеңінде шавитиужичил немесе аяқ массажы жасалады.

Қарап шығу керек салалар

Жауынгерлік өнердің емдік тиімділігін зерттеудегі қазіргі үрдістер көбінесе оң нәтижелерге, әсіресе физикалық тиімділікке (бірақ бәсекелестік жаттығулар салдарынан болатын созылмалы жарақаттар – осы ереженің ерекшелігі) бағытталған. Алайда, психоәлеуметтік тиімділікті бағалаудағы дәлелдер көбінесе күмәнді. Кез келген психологиялық зерттеуде "бақыт", "агрессивті көзқарас" және "өз сенімділігі" сияқты ұғымдарды анықтау, "жүрек-қан тамырларының денсаулығының жақсаруы" сияқты физиологиялық ұғымдарды анықтаумен салыстырғанда қиын міндет болып табылады. Жауынгерлік өнерді зерттеуде емдік тиімділікті анықтау үшін жиі қолданылатын өлшем – Макнейр, Лорр және Дропплемен (1971) жасаған Көңіл-күй профилі (POMS). Бұл 65 сұрақтан тұратын сауалнама, ол 6 түрлі көңіл-күй саласын өлшейді, мысалы, "кернеу және алаңдау" және "ашу және өшпенділік". POMS қолданылатын жауынгерлік өнер зерттеулеріндегі әдеттегі әдіс – оны белгілі бір жаттығу кезеңінен бұрын және кейін жүргізу (бір сабақтан бастап, бірнеше күнге, аптаға немесе айға дейін). Зерттеуге қатысушылардың алғашқы және кейінгі нәтижелерінде оң және статистикалық тұрғыдан маңызды өзгерістер көрсетсе, емдік тиімділік табысқа жеткені деп саналар еді. Бұл құрылымдық жарамдылық мәселелерінен басқа, егер жауынгерлік өнердің емдік тиімділігін зерттеудің барлық нәтижесі оң болғанның (бірақ олай болмаған) жағдайында да, өзгеріске қандай факторлар жауапты екенін анықтау кеңінен қолдану үшін өте маңызды болар еді. Жауынгерлік өнердегі ықтимал факторлар: жауынгерлік шеберлікті дамыту (көсуге қабілеттілік), философиялық/моральдық оқыту, "қатаң" және "жұмсақ" техникалардың арақатынасы, физикалық күш-жігер, дәрежеге/статусқа қол жеткізу, мектепте техниканы табысты қолдану, басқа сыныптастармен достық қарым-қатынас және тағы да басқа факторлар болуы мүмкін. Сонымен қатар, тиімділік бір ғана фактордан емес, жауынгерлік өнерге тән факторлардың бірегей комбинациясы арқылы туындауы мүмкін. Кемінде бір зерттеуде, спорттық бағдарламадағы, жалпы физикалық дайындық бағдарламасындағы және бақылау тобындағы студенттермен салыстырғанда, жауынгерлік өнер бағдарламасындағы студенттер POMS баллдарын жақсартуда басқа үш топтан жоғары нәтиже көрсеткен.

Перспективалар

Жауынгерлік өнер терапиясы әлі де даму үстіндегі ұғым. Зерттеушілер әлі күнге дейін жауынгерлік өнердің физикалық немесе психоәлеуметтік пайда әкелетін нақты ерекшеліктерін толық анықтай алмады. Кейбіреулер (жоғарыда аталған Израильдік зерттеуді қараңыз) маңызды ерекшелік – көптеген жауынгерлік өнер түрлеріндегі оқушылар арасындағы өзара әрекеттесу екенін болжайды; техникаларды оқығанда, мысалы, лақтыру немесе соққы жасағанда, ынтымақтастық пен кері байланысқа жауап беру дағдылары нақты өмірдегі ынтымақтастыққа көмектесуі мүмкін. Дегенмен, тіпті егер барлық ерекшеліктер белгілі бір өнер немесе жүйеде анықталған күннің өзінде, сол өнер/жүйедегі инструкторлар осы ерекшеліктерді өз оқушыларына қаншалықты дәрежеде жеткізе алады деген сұрақ туындайды.