Кіріспе

Еуразиялық көшпелілер тобының символы. Тамға немесе тамға (түркіше damga) – еуразиялық көшпелілер мен олардың мәдени ықпалында болған халықтар қолданған абстрактілі мөр немесе таңба. Тамға көбінесе белгілі бір тайпаның, рудың немесе отбасының белгісі болған. Олар классикалық дәуір мен орта ғасырлар бойы Еуразия көшпелілері арасында кеңінен таралды. Тамғаларды жинап, жүйелі түрде салыстыру арқылы далалық аймақтағы отбасылардың, жеке тұлғалардың және этностардың қарым-қатынасын түсінуге болады. Осыған ұқсас тамға тәрізді символдарды кейде Шығыс Еуропа мен Орталық Азиядағы Понт-Каспий даласына жақын тұратын отырықшы халықтар да қолданған. 6-10 ғасырлардағы ежелгі түркі жазуының бір түбі – түркі тамғалары деген болжам бар, бірақ 20 ғасырдың ортасынан бері бұл гипотеза расталмағандықтан, кеңінен қабылданбайды.

Бастапқы тарихы

Тамгалар тарихи алдындағы дәуірден бастау алады, бірақ олардың нақты қолданылуы мен дамуын уақыт өте келе үзіліссіз бақылау мүмкін емес. Дегенмен, тас өнерінде тамғалар немесе тамғаға ұқсас белгілер кездеседі. Егер олар белгілі бір жерде адамдардың болғанын тіркеуге арналған болса, онда олар ортағасырлық тамғалармен бірдей функцияға ие болуы мүмкін. Босфор мемлекетінің кейінгі кезеңдерінде билеуші әулет жеке тамғаларды қолданды, олар отбасын көрсететін элемент пен жеке патшаны көрсететін элементтен тұрды. Бұл, көшпенді дәстүрлерді жалғастыру және мемлекет ішіндегі отырықшы және көшпелі топтарды біріктіруге жасалған әрекет болды.

Моңғол тілі

"Тамға" немесе "тамаға" моңғол тілінде сөзбе-сөз "мөр" немесе "белгі" дегенді білдіреді және Орталық Азиядағы түрлі моңғол тайпалары мен рулары тарихи түрде қолданған рәміздік белгілерді атайды. Клаусонның (1972, 504-бет) сөзіне қарағанда, бұл сөз бастапқыда түркі тілінен шыққан, сондай-ақ "қытай мөрі" үшін де қолданылған және осы мағынада "тамаға" түрінде моңғол тіліне өтті. Моңғол империясында тамға – салық төленген заттарға қойылатын мөр, ал кеңейтілген түрінде – сауда салығы (Шығыс Еуропаға қараңыз). Жүзден астам түрлі моңғол тамғасы белгілі. Кейбір тамғаларды ортағасырлық моңғол және түркі билеушілері қабылдап, нәтижесінде олар шығарған монеталар мен мөрлерде пайдаланған. Тамғалар ең көп кездесетін орын – Шыңғыс ханның ұрпақтарының Орталық Азия хандықтарында XIII-XIV ғасырларда шығарылған ислам монеталары, әсіресе Шағатай хандығы. Тамғалар нумизматтар үшін зор қызығушылық тудырады және Орталық Азияның ортағасырлық ислам монеталарына қатысты көптеген ғылыми еңбектерде талқыланады. Дегенмен, нумизматтар мен тарихшылардың мәтінде тамға белгілерін бейнелеу мүмкіндігі шектеулі, және тамға белгілері бар мәтіндерді сенімді түрде алмастыра алмайды, себебі олар сурет түрінде, қолмен салынған немесе арнайы шрифттермен көрсетіледі. Доктор Ньяма монеталарда қолданылған жүзге жуық тамға белгісін анықтады, бірақ олардың жартысы ғана нақты билеушіге жатқызылуы мүмкін, ал кейбіреулері бір тамғаның нұсқалары немесе оның басқаша көрсетілуі болып табылады. Тамғалар қазіргі Монғолияда және басқа елдерде жылқы сияқты үй жануарларын белгілеу үшін де қолданылады, олардың қызған темірмен тамға басылуы малдың белгілі бір отбасыға тиесілі екенін көрсетеді, себебі мал күндіз еркін жайылады. Әр отбасының өзіндік тамға белгілері болады, осылайша оларды анықтау оңай. Тамға белгілері күрделі емес, себебі оларды әр отбасы қисық темірден өздері жасайды. Тамаға Монғолияның "мемлекеттік мөрі" ретінде де қолданылады, оны Монғолия Президенті жаңа президентке тағайындалған кезде табыстайды. Президенттік тамғаға көбірек назар аударылған, және ол ағаш қорапшада сақталады.

Кавказ

Түркі тілінен "тамға" термині Кавказ тілдеріне де қабылданды, мысалы; Черкестердің арасында, бүгінгі күнге дейін дерлік әр отбасының өзіндік тамғасы бар.