Кіріспе

Бұл мақалада 19 ғасырда Голландия тілінде жазылған әдебиет, Голландия тілінде сөйлейтін аймақтарда (Нидерланды, Бельгия, Голланд Оңтүстік Азиясы) талқыланады. Республиканың, соның ішінде өнер мен халықаралық саясаттың төмендеуіне ұшыраған 18 ғасырдың соңғы жылдары, интеллектуалдық күштердің жалпы жаңаруымен сипатталды. Германиядағы романтизм Голландия әдебиетінің барлық саласында терең әсер етті, ал неміс лирикасы француз классицизмінің орнын басты, Францияның экспансиялық саясатына қарамастан (Нидерланды тарихына да қараңыз).

Француз дәуірі мен Нидерландтар Біріккен Корольдігі (17951839)

Осы тұста ең белгілі жазушысы Виллем Бильдердейк (1756–1831) болды, ол интеллектуалды және зиялы адам еді. Оның ашық және ерекше көзқарасының бір бөлігі жасөспірім шағында оны он жылға үйге қамаған аурудың салдарынан туындады. Сауыққаннан кейін ол өте белсенді, оқиғаларға толы өмір сүрді, көптеген өлеңдер жазды. 1809 жылы ол өзінің шедевр деп санаған "De Ondergang der Eerste Wereld" ("Бірінші әлемнің құлауы") атты эпосын жаза бастады. Ол аяқталмай қалды және 1820 жылы ғана фрагмент түрінде жарық көрді. Бильдердейк поэзияның жаңа романтикалық стиліне қызығушылық танытпады, бірақ оның құштарлығы Нидерландыға, ең алдымен, Иероним ван Альфен (1746–1803) арқылы келді. Ван Альфен балаларға арнаған өлеңдерімен есімдері сақталған, олар бүгінгі күнге дейін елдегі барлық балабақшаларда оқытылады. Ван Альфен Ройнвис Фейтпен (1753–1824) бірге көбірек сезімталдыққа ұмтылған мектептің өкілі болды, ал оның романдары Weltschmerz-ге толы. Хендрик Толленс (1780–1856) Бильдердейктің күшін және Фейттің нәзіктігін біріктірді. Ол голланд тарихының ұлы ерліктерін лирикалық романдар сериясы арқылы бейнелеуімен танымал. Бүгінде Толленс "Wien Neêrlands Bloed" ("Голланд қан тамырларында ағатындарға") атты өлеңімен есімдері сақталған. Бұл өлең 1932 жылға дейін Нидерландтың ұлттық әнұраны болды, содан кейін ол Марникстің "Wilhelmus" әнімен алмастырылды. Толленс пен оның ізбасарларымен жеке қарым-қатынас арқылы таланты оянған айтарлықтай дарынды ақын Антони Кристиан Вийнантт Старинг (1767–1840) болды. Старинг алғаш рет 53 жасында жарияланды, бірақ 70 жасынан асқанша жазуын жалғастырды. Оның өлеңдері романтизм мен рационализмнің үйлесімінен тұрады. Осы кезеңде Төменгі елдер маңызды саяси өзгерістерден өтті. Испаниялық Нидерланды алдымен Австриялық Нидерландыға айналды, содан кейін 1794 жылы Францияға қосылды. 1747 жылы статхолдер лауазымы Оранж-Нассау үйіне мұрагерлік болып берілген кезде де-факто монархияға айналған Республика Францияның қолдауымен және ықпалымен революцияны бастан кешірді, бұл Батавия Республикасы мен Голландия Корольдігінің Францияға тәуелді мемлекеттеріне әкелді, содан кейін 1810 жылы Францияның толық аннексиясына ұшырады. Бұл кезең көптеген ескі әдеттер мен институттарды жойды және біртұтас үкімет, алғашқы конституция (1798) және бірыңғай орфографияны (Маттиас Зигенбектің орфографиясы) қамтамасыз етті. Наполеонның Оңтүстік Нидерландыдағы Ватерлоо ауылындағы жеңілісінен кейін солтүстік және оңтүстік провинциялар қысқа мерзімге Нидерланды Біріккен Корольдігі ретінде біріктірілді. Бұл кезең 1830 жылға дейін созылды, одан кейін оңтүстік провинциялар Бельгияны құрды. Бұл кезең әдебиетке көп әсер етпеді, ал жаңа Бельгия мемлекетінде голланд тілінің мәртебесі өзгермеді, себебі барлық үкіметтік және білім беру ісі француз тілінде жүргізілді.

Министрлер, формализм және романтизм (1830-1880)

Ғылыми және діни әдебиеттерде әдебиетке бейілді адамдар жаңа пікірлердің нюанстарын біліп, өз ойларын еркін жеткізді. Тіл сыртқы жағынан неміс тілінің ықпалына қарсы тұрды, ал ішкі жағынан ұзақ жылдар бойы тоқырап тұрғаннан шығып, әдеби өрнек құралы ретінде жаңа және күнделікті тілдік формалармен байыды. Сонымен қатар, Нидерландыда әдебиеттің ешқандай саласында ерекше дарын иелері пайда болған жоқ. 1880 жылға дейінгі отыз-қиырқ жыл ішінде Голландияда әдебиет ағысы тегіс, тіпті жайпақ болды. Голландиялық жазушылар форманың қатаң шектеулеріне және конвенциялық стильге түсіп қалды, одан тіпті ең таланттылары да қашып құтыла алмады. Поэзия мен прозаның үлкен бөлігін «министрлер мектебі» деп аталатын бағыт басып, өйткені жетекші жазушылардың барлығы немесе көпшілігі кальвинист пасторлар болды. Осының салдарынан, олардың көптеген туындылары Киелі кітапқа және буржуазиялық тұрмыстық құндылықтарға баса назар аударды. Ең көрнекті мысалдарға Эверхард Иоганн Потгитер (1808–1875, лирикалық поэзия) және Николаас Битс (1814–1903) жатады. Ол өз атымен көптеген уағыздар мен өлеңдер жазса да, бүгінде голланд өмірін бейнелейтін күлкілі прозалық эскиздерімен – «Camera Obscura» (1839) үшін еске алынады, оны студенттік кезінде Хильдебранд псевдонимімен жазған. П. А. де Женестед (1829–1861) ерте қайтыс болғандықтан, үлкен күші мен болашағы бар ақынның таланты құрдымға кетті. Оның «De Sint Nicolaasavond» («Святой Николас кеші») поэмасы 1849 жылы жарық көрді және үлкен танымалдылыққа ие болды. Тағы бір ақын, Ян Питер Хейе (1809–1876), балаларға арнап өлеңдер жазды, оның әндері бүгінге дейін айтылады. XIX ғасырда көпке танылмаған, бірақ оқылатын ақындардың санатындағы Пит Паалтженс (Франсуа Хавершмидт, 1835–1894) ерекше көзге түседі. Паалтженс неміс әдебиетіндегі Хайне сияқты таза романтикалық бағытты бейнелейді. В. Дж. А. Джонкблоэ (1817–1885) сын-пікірді ең жақсы ұсынып, голланд әдебиетінің толық тарихын (1870) жазған алғашқы адам болды. Романтикалық ұлтшылдықтың ықпалымен Бельгиядағы жазушылар фламанд мұрасын қайта қарастырып, голланд тілін ресми істерде (білім беруді қоса алғанда) және әдебиетте мойындауға ұмтылды. Шарль де Костер фламандтық өткенді тарихи романдарда суреттеп, бельгиялық әдебиеттің негізін қалады, бірақ өзінің шедеврін – «Légende de Thyl Ulenspiegel et de Lamme Goedzak» (1867) француз тілінде жазды. Хендрик Консиенс (1812–1883), француздің ұлы, фламанд тақырыптарында голланд тілінде алғаш жазды және қазіргі фламанд әдебиетінің әкесі саналады. Фламанд поэзиясында Гидо Гезель (1830–1899) маңызды тұлға. Гезель, журналист және этнолог, өзінің діні мен фламанд тамырларын ортағасырлық фламанд диалекттеріне негізделген архаикалық сөздіктер арқылы паш етті, бұл оның туған Батыс Фландриядан тыс жерде түсініктілігін азайтты. 1815 жылы Голландияның Голланд Шығыс Индиясын қалпына келтіргеннен кейін, Наполеон дәуірінде Ұлыбритания басып алған бұрынғы Голланд Ост-Индія компаниясының иеліктерінде әдебиет шығармалары жасала берді, олардың ішінде Мелати ван Яваның (Николина Мария Кристина Слот, 1853–1927) романдары Нидерланды мен Бельгияда кеңінен оқылды. Алайда, колониялардың басқарылуы және олардың халқына қатысты әлеуметтік сананың артуымен, Үндістаннан Мултатули (Эдуард Доуес Деккер, 1820–1887) есімді әлдеқайда ықпалды дауыс көтерілді, оның «Макс Хавелар» (1860) колониалды басқарудың кемшіліктерін қатты сынап, XIX ғасырдың прозалық туындыларының бірі болып саналады. Бельгиялықтар Конго еркін мемлекеті / Бельгия Конгосымен өздерінің колониялық иеліктерін алғанмен, голланд тіліндегі әдебиет пайда болған жоқ, өйткені аумақ толығымен франкофондық болды. 19-ғасырдың ортасында Бейтс пен Доуес Декерден басқа екі голландтық жетекші тұлға – сыншылар Конрад Бускен Хуэт (1826–1886) және Карел Восмаер (1826–1888) болды. Бускен Хуэт 1830–1880 жылдардағы принциптерді жинақтады; ол сол жылдар бойы голланд әдебиетінің қатаң және сенімді күзетшісі болды. Ол революцияның жақындап келе жатқанын білу үшін жеткілікті өмір сүрді, бірақ оның мәнін түсіне алмады; бірақ әдеби принципке адалдығы мен кең білімі тіпті жас мектептің ең қатал өкілдерімен де құрметтелді.

1880 жылғы қозғалыс

1881 жылдың қарашасында Жак Перк (1860 жылы туған) қайтыс болды, ол жас ақын еді. Ол Vosmaer баспасында бірнеше сонет жариялағаннан басқа ештеңе істемеген. Бірақ ол қайтыс болғаннан кейін, оның өлеңдері, әсіресе "Матильда" атты сонеттер жинағы (1882) жарық көрді және күшті сезімдер оятты. Перк риторикалық поэзияның барлық қалыптарын қабылдамады және дәстүрлі ырғақтарды бұзды. Голландияда оның сияқты музыка екі жүз жыл бойы естілмеген. Бір топ жас адам оның атымен бірікті. Оларға өздерінен сәл үлкен ақын, романист және драматург Марцел Эманс (1848–1923) қосылды. Эманс 1879 жылы "Лилит" атты символдық өлең жазды, ол батылдығымен және мағынасыздығымен сынға ұшырады. Кіші әріптестерінің құрметіне ие болған Эманс 1881 жылы роман түрінде трактат жариялады, онда ескі мектепке қарсы алғашқы ашық шабуыл жасалды. Алда Виллем Клус (1857–1938) пайда болды, ол Перктің редакторы және жақын досы болған, енді ол көтеріліс армиясын жетектеуге кірісті. Оның эстетикалық беделге қарсы күшті шабуылдары 1882 жылы басталды және үлкен дау тудырды. Біраз уақыт бойы жаңа ақындар мен сыншылардың даусын естіту қиын болды, себебі барлық мерзімді әдебиет арналары олар үшін жабық еді, бірақ 1884 жылы жас мектеп "Жаңа Нұсқаулық" ("De Nieuwe Gids") атты журналды құрды, ол ескі күзетшілер журналы "Нұсқаулық" ("De Gids") журналына тікелей қарсы шыға алды. Жаңа қозғалыс "Tachtigers" немесе "Селексендер қозғалысы" деп аталды, себебі ол он жылдықта пайда болды. "Селексендер" стиль мазмұнға сәйкес болуы керек екенін және жақын және терең сезімдерді жақын және терең жазу стилі арқылы ғана білдіруге болатынын талап етті. Сонымен бірге, 1884 жылы жаңа элемент енгізілді. Осы уақытқа дейін жас голланд поэзиясына әсер ең көп Ұлыбританиядан келді; олар – Шелли, миссис Браунинг, Россеттилер (Данте және Кристина). Француз натуралистері енді қосымша фактор болды және біраз уақыт бойы жаңа голланд әдебиеті Шелли мен Золаның араласуынан туған, құлқылы және бағдарсыз нәрсеге айналды. Бұл жаңа мектептің гүлденген кезеңі болды. Голландтың ең маңызды романистерінің бірі Луи Куперус (1863–1923) "Селексендер" қозғалысының жемісі болды. Оның балалық шағы Явада өтті, және ол өзінің барлық табиғатында тропикалық сұлулықты сақтап қалды. Оның алғашқы әдеби тәжірибелері "Селексендер" стиліндегі лирика болды, бірақ Куперус романист ретінде әлдеқайда маңыздырақ және тұрақтырақ болды, ал оның алғашқы туындысы "Элин Вере" (1889) оны замандастарының қатарынан шығарды. 1891 жылы ол "Noodlot" атты еңбегін жариялады, ол ағылшын тіліне "Footsteps of Fate" деп аударылды. Ол Оскар Уайльдқа үлкен әсер етті, ал оның "Дориан Грейдің суреті" романы осы туындыдан шабыттанған деседі. Куперус 1923 жылы қайтыс болғанға дейін бірінен кейін бірі маңызды романдар жазып шықты. Ол дамыған сайын "Селексендер" тобының фанатикалық мүшелерінен өзін алшақтатты және кең жұртшылыққа жүгінді. Прозаға деген тағы бір талантты Фредерик ван Иден (1860–1932) "Кішкентай Джонни" ("De kleine Johannes", 1887) және "Өлімнің суық тоғандарынан" ("Van de koele meren des doods", 1901) атты мұңды роман арқылы көрсетті.

19 ғасыр

1887 жылдан кейін қазіргі голланд әдебиетінің жағдайы салыстырмалы түрде өзгеріссіз қалды, ал 19 ғасырдың соңғы онжылдығында айқын түрде төмендеді. 1889 жылы жаңа ақын Герман Гортер (1864–1927) «Май» («Mei») атты эпикалық өлеңімен көзге түсті, ол өлең құрылысы және мазмұны жағынан ерекшеленді. Ол өзінің орнын сақтап, айқын түсініктілікке немесе әртүрлілікке қарай ешқандай прогресс жасаған жоқ. Дегенмен, Гортерді мойындағаннан бері голланд поэзиясында П. К. Бутенс (1870–1943) есімді ерекше талант иесі ғана көзге түсті, оның 1898 жылғы «Сырақтар» («Verzen») атты жыр жинағы зор құрметпен қабылданды. Әлі де мектептің өткір және біршама толқулы жетекшісі Виллем Клус 1894 жылы өлеңдерін, ал 1896 жылы сындық мақалаларын жинақтады. Куперден басқа, қалғандары үнсіздікке ұшырау белгілерін көрсетті. Енді танылу үшін күрес аяқталғаннан және оның мүшелері бағыттың негізгі ағыны ретінде қабылданғаннан кейін, бүкіл мектеп өзінің жеңістеріне сүйеніп, көп ұзамай өзінің ескі тәжірибелерін қайталаумен шектелді. Ғасырдың соңындағы жетекші драматург Герман Хейерманс (1864–1924) болды, ол голланд театрын қазіргі заманға жеткізген күшті реалистік және социалистік бағытты ұстанған жазушы. Оның «Гетто» (1898) және «Ora et labora» (1901) шығармалары оның ерекше дарынын көрсетеді, ал оның балықшылар трагедиясы «Op hoop van zegen» («Құдайға сеніп») әлі де сахнада қойылып, бірнеше рет түсірілген, оның ең танымал пьесасы болып табылады.