Кіріспе

Американдық тау-кен магнаты (1869–1914)

Фредерик "Фриц" Август Хайнц (5 желтоқсан 1869 – 4 қараша 1914) – американдық кәсіпкер, Монтана штатының Бутте қаласындағы үш мыс патшасының бірі ретінде танымал, Уильям Эндрюс Кларк пен Маркус Дейлимен бірге. Замандастары оны әртүрлі жайттарда зиялы, харизматикалық, бірақ сондай-ақ алаяқ адам ретінде сипаттаған. Монтанадағы кейбір адамдар үшін ол Amalgamated Copper Company компаниясына қарсы тұрғаны үшін батыр болды, бірақ ол ақырында өзінің Буттедегі мүдделерін Amalgamated компаниясына 12 миллион долларға сатты. Содан кейін ол 1907 жылғы экономикалық дағдарыста маңызды рөл атқарды, осы үшін сотқа тартылды, бірақ ақырында кінәсіз деп танылды. Қорытындыда, Хайнцтің әсем мінезді, көп ішетін өмір салты бауыр циррозынан туындаған деп саналатын асқазан қан кетуіне әкелді, ол 1914 жылдың қарашасында 44 жасында қайтыс болды.

Ерте өмір

Фриц Август Хайнц Нью-Йорктің Бруклин қаласында Германиядан келген бай иммигрант ата-анасы Отто Хайнц бен Ирландиядан келген Элизабет "Лида" Лейси отбасында дүниеге келді. Ол Фриц деп аталды, бірақ көбінесе Ф. Август деп, ал кейін Фредерик есімімен танылды. Ол Бруклин политехникалық институтында (қазіргі Нью-Йорк университетінің бөлігі) оқыды және бірнеше тілді жетік меңгерді. 1889 жылы Нью-Йорктегі Колумбия тау-кен мектебін бітірді. Әкесі қалағандай, Германияда оқуын жалғастырудың орнына, ол батысқа, Колорадо мен Солт-Лейк-Ситиге кен өндіру саласындағы қызығушылығын одан әрі дамыту үшін аттанды.

Монтанадағы тау-кен өндірісі

Хайнце 1889 жылы Монтана штатының Бутте қаласына Бостон және Монтана компаниясының тау-кен инженері ретінде келді. Ол шектен тыс ішімдік ішуімен және көңіл көтеруге құштарлығымен танымал болды. Бутте қаласының салондары мен құмар ойындарына арналған орындарында ол әдемі киім киіп, ұялшақ мінез бен жоғары тәрбиелі әдет-ғұрыптарымен әйелдерге әсер етті. 1894 жылы Хайнзенің Монтана кенін сатып алу компаниясы заманауи балқыту зауытын ашты, бұл Хайнцеге шағын тау-кен компанияларына арзан бағамен балқыту қызметін ұсынуға мүмкіндік берді. Бастапқыда Хайнце жұмысын жалғастыру үшін тәуелсіз компаниялардан кен орындарын жалға алып, кенмен қамтамасыз етуге мәжбүр болды. Хайнце бай кен орындарын тапты және 1895 жылы сатып алынған Рарус кеніші Буттедегі ең маңызды кен орындарының біріне айналды. Хайнце Буттеге келген кезде алғашқы екі "Мыс патшалары" – Уильям А. Кларк және Маркус Дейли қалыптасқан еді (Дейлидің компаниясы "Анаконда Коппер" болды, 1899 жылдан кейін "Amalgamated Copper Mining Company" деп аталды, оның директорлары Уильям Рокфеллер және Генри Х. Роджерс та "Standard Oil" компаниясының маңызды тұлғалары еді). Өзінің беделін арттыру үшін Хайнценің стратегияларына кеншілерінің жұмыс уақытын он сағаттан сегіз сағатқа дейін қысқарту кірді. Осы үшін оны олар батыр санады. Хайнце сондай-ақ 1872 жылғы "Жалпы тау-кен туралы" заңның бір ережен пайдаланып, билігін арттырды. Бұл заң шахта иесіне өз иелігінде пайда болған тамырларды қазып, оларды жер астына, тіпті басқалардың иелігінде болған жерлерге дейін, соңынан ертуге мүмкіндік берді. Бұл заң "апекс" заңы деп аталды, ал Хайнце шахташыларының тамырларды іздеуге және кенді кез келген жерден алуға құқығы бар екенін мәлімдеді. Осы заңды өзіне тиімді пайдаланып, басқалардың кен орындарына енген кезде Хайнце бірден 30-ға дейін заңгерлерді жұмысқа алып, қарсыластарын сот жүйесінде бір істен кейін бір іспен ұстап отырды. Сонымен қатар, Хайнце өзінің заңдық ұстанымын қолдайтын адамдардың Буттеде судья болып тағайындалуын қамтамасыз етті. Бір жағдайда, "әдемі қыздың" судьяға 100 000 доллар ұсынғаны анықталды, ал Хайнце кінәлі деп танылды, бірақ оған айып тағылмады. Компания жылына 40 миллион фунт мыс өндіруге қабілетті болды, ал "Amalgamated" жылына 143 миллион фунт өндірді. 1903 жылы, Рарус кеніші кен өндіруді тоқтату туралы сот шешіміне ұшыраған кезде, Хайнце кеншілері бәрібір жұмысын жалғастырып, Рарустан көршілес "Amalgamated" кенішіне өтіп кетті. Тоқтатылар алдында Хайнце жүз мың тонна жоғары сапалы мыс кенін шығарды. "Amalgamated" кеншілерімен қолма-қол соғыс болды, қарсыластардың шахталарына күйдірілген резеңке және каустикалық әк себілді, гранаталар лақтырылды және жоғары қысымды шлангтардан су шашылды. Динамит те жарылып, кен орнын қиратып, барлық дәлелдерді жойды. Хайнце сотқа қарама-қайшылық жасады, бірақ оған тек 20 000 доллар айып салынды. Монтана штатының Бутте қаласындағы кеншілік өмірі аяқталды, бірақ Хайнце зор байлыққа ие болды.

1907 жылғы үрейдегі Хайнценин рөлі

1907 жылы Хайнце қаржы саласында маңызды рөл атқару үшін Нью-Йоркке көшті. Ол өзінің «Юнайтед Коппер» компаниясын 42-Бродвейде, Уолл-стриттен жақын жерде орналастырды. Хайнце банк ісіне кірісіп, Чарльз В. Морспен тығыз одақ құрды. Олар кем дегенде алты ұлттық банк, он мемлекеттік банк, бес траст компаниясы және төрт сақтандыру компаниясының директорлар кеңесінде бірге жұмыс істеді. Хайнцеден дәл қарамағында оның ағалары Отто мен Артур П. Хайнцеге тиесілі брокерлік фирмасы орналасқан еді. 1907 жылғы қазанда Отто жасаған қаржылық амал сәтсіз аяқталып, «1907 жылғы паника» деп аталған үлкен американдық қаржылық құлдыраудың басты себебіне айналды. Оттоның жоспары – «Юнайтед Коппер» акцияларын белсенді түрде сатып алып, бағасын жоғарылату еді. Содан кейін, бағалар өскен кезде және Отто акцияның көп бөлігін бақылағанда, ол қысқа мерзімді сатушыларды қарыз алған акцияны қайтаруға мәжбүрлемек болды. Қысқа мерзімді сатушылардың Оттомен жоғары бағаға келісуден басқа амалы болмас еді. Бірақ Отто отбасының компанияның қаншалықты үлесіне ие екенін дұрыс бағаламады. Ол қарыз алушыларды акцияларды қайта сатып алуға мәжбүрлегенде, олар басқа көздерден де акция таба алды. Нарық оның «монополиялық» әрекеті сәтсіз аяқталғанын түсінгенде, «Юнайтед Коппер» акцияларының бағасы құлдырады. Осыдан кейін үрей тарады, адамдар Хайнцеге байланысты банктерден, содан кейін осы банктерге байланысты траст компанияларынан ақшаларын шығарып алды. Хайнце ақырында ағасының амалына қолдау көрсетті және қаржы жүйесіне тым терең араласқаны үшін үлкен қаржылық және жеке шығындарға ұшырады. Оған қаржы институттарында жұмыс істеуге тыйым салынды. 1907 жылғы паника американ тарихындағы ең маңызды қаржылық дағдарыстардың бірі болды. Бұған бірнеше себеп болды, мысалы, 1906 жылғы Сан-Францискодағы қатты жер сілкінісінің үлкен шығындары, бірақ паниканың көп бөлігіне Хайнц ағайындыларының әрекеттері себеп болды. 1907 жылғы құлдырау ақырында 1913 жылы АҚШ Федералдық резервтік жүйесінің құрылуына әкелді.

Хайнзеге қарсы айыптар

1908 жылы Хайнцке бұрыштағы рөлі үшін айыпталып, Нью-Йорк соттарында бірнеше жылға созылған сот процесі болды. Бірақ соттағы бірқатар сәтті жағдайлар оның толық ақталуына әкелді. Ең қызықты оқиғалардың бірі – «Юнайтед Коппер» компаниясының жоғалған қаржылық құжаттары туралы. 1909 жылдың маусымында Хайнцке, оның інісі Артур П. Хайнцке және Карлос Уорфилд («Огайо Коппер Компани» президенті) «Юнайтед Коппер» компаниясының кітаптары мен хат-хабарларын жасырғандары үшін айыпталды. Арнайы қызмет агенттері компания кітаптарымен толтырылған саяхат сөмшелерін ұстап алып, «Юнайтед Коппер» қызметкерлерінің артынан тым-тымысылымен ілесіп жүрді. Сөмшелер Нью-Йорктен Нью-Джерсиге және кері жол тартты. Содан кейін бірі саяхат сөмшені Монреальге (Квебек, Канада) апаруға тырысты, бірақ теміржол багаждық қызметкері 378 фунт салмақталған сөмшені қабылдаудан бас тартты. Ақырында сөмшелер Нью-Йорктегі Батыс 55-ші көшедегі жертөледен табылды. Тағы екі сөмше жоғалып кеткен, бірақ Хайнцке судьяға оларды табатынын уәде берді. Кітаптарды жасырғаннан кейін «Юнайтед Коппер» компаниясы директорлары Хайнцкеге қарсы шықты, бірақ оны қызметтен босатуға бір күн қалғанда, ол директорлар кеңесін ауыстырып, босату жоспарын орындамады. Хайнцке Нью-Йоркте такси жүргізушісіне шабуыл жасады деген айып тағылды, бірақ судья істі жапты, такси жүргізушісінің ақысы тым жоғары болғанымен келісіп, Хайнцкетің айыпталуына себеп жоқ екенін мәлімдеді. Хайнцке өзінің қорғаныс шарасында такси жүргізушісі одан кіші болғанымен, оның жақсы соққы бере алмайтынын білдірмейді және ол өзін қорғау үшін бірінші соққы беруге мәжбүр болғанын айтты.

Ютадағы тау-кен өндірісі

1907 жылғы аласапыран оқиғалардан аз бұрын Хайнценің қызығушылығы Юта штатының Солт-Лейк-Сити қаласының оңтүстік-батысындағы Бингхэм каньонындағы кен орындарына ауды. Хайнц Bingham Consolidated Mining and Smelting Company және Ohio Copper Company компанияларының бақылау үлесін сатып алды. Айып тағылған көптеген мәселелерді сотта шешуге тырысқанда, кен орындары қаржыландыруда қиындыққа тап болды және Хайнцтің Ютадағы қатысуы көбінесе құтқарушы емес, кедергі болды. Бингхэмдегі барлық компаниялардың кен өндіру және байыту комбинаты тар Бингхэм каньонында орналасқан, соның ішінде Огайо компаниясының күніне 150 тонналық Winnamuck байыту комбинаты да бар еді. Әңгімеге сүйенсек, каньон соншалықты тар болғандықтан, ит құйрығын оңға-солға емес, жоғары-төмен қимылдатып қана сілтей алатын болған.

Маскотт туннелі

Жер асты кен орындарының орналасуына байланысты, «Огайо мыс компаниясы» қарсыластарынан басымдық алу үшін кенді кен орындарынан зауытына (күнделікті 3000 тонналық қуаты жоспарланған) тасымалдауға тырысты, оны каньоннан тыс, Ларк поселкесінде салмаққа келтіруді көздеді. Кенді тасымалдау тек туннель арқылы ғана мүмкін болды. 1907 жылы «Далтон және Ларк» туннелін кеңейту жұмыстары басталды. Үш шақырымдық туннель «Далтон және Ларк» компаниясының алғашқы директорының құрметіне «Маскотт туннелі» деп аталды. «Маскотт» туннелі банкротқа жақын тұрған «Бингхам Біріктірілген» компаниясына тиесілі болды. Хайнце мүмкіндікті қалыс қалдырмады, ал «Бингхам Біріктірілген» (Хайнце үлкен үлеске ие болған) туннельді (әлі толық аяқталмаған) «Бингхам Орталық Теміржол Компаниясына» (Хайнцеге толығымен тиесілі компания) 150 000 долларға сатты. Осы мәмілемен Хайнце «Огайо мыс компаниясының» кен орындары мен зауытын байланыстыратын жалғыз бағыттың толық иесіне айналды. 1909 жылдың наурыз айында туннель аяқталғаннан кейін бас менеджер Колин Макинтош: «Бұл штаттағы ең қиын геологиялық іздеу жұмыстарының бірі болды және оны бір дюйм де қатесіз орындаған адамдарға ризашылық білдіру жеткіліксіз» деді. Хайнце 1906 жылдан бергі алғаш рет Солтүстік Лейк-Ситиге келіп, нысандарды тексерді. Ол Монтанада Хайнце үшін жұмыс істеген шахтерлардың ыстық қарсы алуына куә болды. «Маскотт» туннелінің шығу орны (40°31'37" N, 112°05'52" W) координаталарында орналасқан. 1909 жылы акционерлер арасында «Маскотт» туннелі – «Огайо мыс компаниясының» жалғыз тіршілік көзі арқылы Хайнце бақылауына алаңдаушылық күшейді. Аты-жөні жарияланбаған директор сұхбатында: «Егер мырза Хайнце кез келген уақытта «Маскотт» туннелін пайдалануға тыйым салса, компания өзінің зауытына басқа амалсыз, қымбат жолмен ғана жете алады. Ол «Огайо мыс компаниясы» үстінен басымдыққа ие болу мүмкіндігін жібермейтіндей сақтық танытады» деді. Джон Д. Райан (Монтанада Хайнцемен келісімге келген) және «Amalgamated Copper» компаниясынан Томас Ф. Коул «Огайо мыс компаниясын» Хайнцеден сатып алуды ұсынды. Бірақ олар бұл ұсынысты «Маскотт» туннелі де соған қосатын болса ғана жасайтындарын айтты. Хайнце бас тартты. 1910 жылдың желтоқсан айында «Огайо мыс компаниясының» жұмысына қатысты алаңдаушылық арта түсті. Ірі акционерлер Хайнце басшылығына наразы екенін және компанияның табысы несие берушілерді қанағаттандыруға жеткіліксіз екенін айтты, олар өз талаптарын өтеуді талап етіп отырды. «Бингхам Орталық Теміржол Компаниясы» «Огайо мыс компаниясынан» «Маскотт» туннелі арқылы тасымалданатын әр тонна кен үшін 15 центтен ақы алып, Хайнцеге күніне 200-300 доллар көлемінде табыс әкелді.

Хайнценин келуі

Стивенстің мыс туралы нұсқаулығы, 1911 жылғы басылымы, Хайнце туралы былай деді: «United Copper компаниясын Ф. Август Хайнце «көрінбейтін пул» ретінде басқарады, ол кен өндіру және қаржылық операцияларында өте ашкөз, ұстамсыз және адалсыз екенін көрсетті. Акциялардың шамамен үштен бірі Голландияда сақталады, ал бақытсыз голланд инвесторлары 1911 жылдың маусым айында компанияның қызметі туралы нақты ақпарат алуға тырысты. United Copper Company тек өте батыл акциялық манипуляция ретінде қарастырылуы мүмкін. 1913 жылдың ақпан айында United Copper Company таратылды, осылайша оның активтерін (ішінде Ohio Copper) сатуға болады. 1914 жылдың ортасында, акционерлердің шиеленіскен отырысында Ohio Copper компаниясының бақылауы Хайнзеден компания президенті Уильям О. Эллисонға өтті. Төленбеген төлемдер болды және Хайнце бұған себеп – оның жалғасып жатқан сот шығындары екенін мәлімдеді. Хайнзе кеткеннен кейін Бингхам орталық теміржол компаниясы (Маскотт туннелі) жаңа Ohio Copper компаниясына қосылды, ал біріктірілген компания Utah штатының Ohio Copper тау-кен компаниясы деп аталды, ол 1951 жылға дейін жұмыс істеді. Ohio Copper компаниясының мүліктері қазір үлкен Бингэм каньоны кенішінің бір бөлігі болып табылады.

Отбасы және өлім

1910 жылы 31 тамызда Хайнце актриса Бернис Голден Хендерсонға үйленді. Олардың ұлы Ф. Август Хайнце кенже 1911 жылы 6 желтоқсанда дүниеге келді. Олар 1912 жылы ажырасып, 1913 жылы Бернис өлім төсегінде татуласты. 1914 жылы қарашада Хайнце бауыр циррозынан туындаған асқазан қан кетуінен зардап шекті және 44 жасында қайтыс болды. Хайнце өсиет қалдырмады. Оның мүлкіне екі әйел таласты, екеуі де оған заңды түрде үйленгенін мәлімдеді, бірақ ол екі жасар ұлы Фриц Август кенжеге қалдырылды, оны Хайнзенің әпкесі Лида Флейтман Бладгуд асырап алды. "Филадельфия Инквайер" газеті былай жазды: "Хайнзенің күресі құнды болған шығар. Ол Монтанаға нақты пайда келтірген болуы мүмкін, бірақ салыстырмалы кедейлікте ерте қайтысы, спекулянттың қаншалықты қиын жолдармен жүретінін және бұл істің қаншалықты қауіпті екенін көрсетеді". Монтана штатының Бют қаласының тұрғындары оның құрметіне ескерткіш орнатуды ойлады, бірақ ол жоспар іске аспады.