Твенте тілі: Батыс төмен неміс тілінің бір бөлігі

Кіріспе

Вестфалия, Голландия төменгі саксон диалектілерінің тобы. Tweants Нидерландының ортасындағы Велуве аймағынан басталып, Германия-Польша шекарасына дейін созылатын үлкен төменгі саксон диалектілік континуумының бір бөлігі болып табылады. Осының салдарынан, ол Sallaans және Achterhooks (Нидерландыда) және Westmünsterländisch (Германияда) сияқты көршілес диалекттермен көптеген ерекшеліктерді бөліседі. Твенттегі барлық қалалар мен ауылдардың өзіндік, бірақ бір-бірін түсінетін диалектілері бар. Осы фрагментация мен стандартты диалектінің болмауынан, Tweants тілін сөйлейтін көптеген адамдар оны өздерінің жергілікті диалектісіне қарай атайды (мысалы, Алмелодан келген адам "Tweants" емес, "Almeloos" деп сөйлейді). Сондай-ақ, Рийссеннен келген сөйлеуші "Riessens Tweants" деп атауы мүмкін. Көбінесе, оның сөйлеушілері Tweants plat деп атайды, бұл Plattdeutsch сөзінің қысқартылған түрі немесе голланд тілінен алынған "жергілікті тіл" деген мағынаны білдіретін сөз болуы мүмкін. Жиі кездесетін жаңылыс пікір – бұл голланд тілінің бір түрі деген болжам. Бұл голланд төменгі саксон тілінің диалектісі болып табылады және Голланд үкіметі оны Еуропалық өңірлік немесе азшылық тілдері хартасына сәйкес аймақтық тіл ретінде мойындаған. Осылайша, Tweants-ты қолдауға және сақтауға арналған мекемелерге шағын қаржы қарастырылады. Оны стандартты голланд тілінен гөрі төменгі саксон тілінің диалектісі ретінде қайта бағалау салыстырмалы түрде жақында болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі онжылдықтарда тілдің қолданылуы азайып кетті, себебі ол балалардың тіл үйрену қабілетіне кедеріл келтіреді және олардың болашақ перспективаларын нашарлатады деп есептелді. Аймақтық мақтаныш сезімінің артуына байланысты, тілді сақтау және дамытуға қызығушылық танылып, диалекті жазу байқаулары, оқулықтар, фестивальдер және басқа да мәдени жобалар пайда болды.

Жіктеу

Төменгі саксон тілінің диалектісі ретінде, твент тілі индоевропалық тілдер отбасына жатады және герман тілдерінің батыс германдық тобына кіреді. Ол көне саксон тілінен тікелей пайда болған, сондықтан ағылшын және фриз тілдерімен тығыз байланысты. Көне саксон тілі орта ғасырлар бойы біртіндеп орта төменгі саксон тіліне айналып, халықаралық сауда тілі ретінде маңызға ие болды. Сол кездегі көршілес Мюнстерландпен тығыз сауда байланыстарының нәтижесінде твент тіліне Вестфалияның көптеген ерекшеліктері сіңіп кірді. Твинте аймағы Нидерландының тұрақты бөлігіне енгенде және елдің экономикалық орталығы батыс провинцияларына көшкенде, стандартты голланд тілі Нидерланды шегіндегі тілге үлкен әсер етті, соның салдарынан орта төменгі саксон тілі әр түрлі қазіргі төменгі саксон диалектілеріне бөлініп кетті.

Айтуға және сипаттамаларына

Tweants-тің қалыптасқан айтылуы жоқ, бірақ оның барлық түрлерінде бірнеше ортақ белгілер кездеседі.

Фонетикалық мәліметтер

Келесі абзацтар IPA символдарын қамтиды.

Вестфалиялық дауыстылар үзілісі

Батысфалияның қалдығы саналатын кейбір Твианттар түрлері басқаларында монофтонг болатын бірнеше дауыстыларға дифтонг қосады. /eː/, /oː/ және /øː/ дыбыстары [ɪə], [ɔə] және [ʏə] болып айтылады. Бұл Батысфалия дауысты үзілісі (westfälische Brechung немесе Westfälische Brechung, әдеби – Батысфалиялық үзілу) деп аталады және Рийсен, Энтер және Вризенвеен диалекттерінде ең жақсы байқалады. Бұл екі жердегі кейбір жағдайларда үзіліс жойылған, ал бастапқы дауысты монофтонгқа айналған. Мысалы, Энтерде 'beaven' (дірілдеу) сөзі 'bieven' болып дамыған, ал Рийсенде 'spoor' (із) және 'vöär' (бұрын) сөздері сәйкесінше және болып өзгерген.

Қосындылар

* – голланд тіліндегі pot сөзіндей, мысалы, pot. * – голланд тіліндегі tak сөзінде, мысалы tand (тіс) * – голланд тіліндегі ketel сөзінде, мысалы kettel (кетел) – голланд тіліндегі gaan сөзінде, мысалы goan (бару) – голланд тіліндегі ja сөзінде, бірақ көбірек сүрінумен, Оңтүстік голланд тіліндегі g, мысалы rieg (қадау) – ағылшын тіліндегі yes сөзінде, мысалы rieg (қадау) (жергілікті айтылу әр түрлі болуы мүмкін). – ағылшын тіліндегі ring сөзінде, мысалы hangen (ілу). – жоғарыда көрсетілгендей, бірақ одан да артқа. Тек алдында және кейін кездеседі; соңғы жағдайда голланд тіліндегі lachen сөзіндегідей, мысалы lachn (күлкі). – альвеолярлық, тілмен соққылы r, мысалы road (кеңес). – ағылшын тіліндегі yes сөзінде, мысалы striedn (шайқас, ұрыс) – ағылшын тіліндегі well сөзінде, екі дауыстының арасында, мысалы oaver (шамамен, үстінен) – голланд тіліндегі "wat" сөзінде, сөз немесе буынның басында, мысалы "wear" (ауа райы). – ағылшын тіліндегі man сөзінде, мысалы moat (дос). * Кейбір диалектілерде жеңілдеп демаланады.

Р-дың сорттары

Tweants көбінесе ротикалық емес. Егер нақтылық немесе баса назар қажет болмаса, бірден көп буыннан тұратын сөздерде соңғы «r» дыбысы айтылмайды. Бір буынды сөздерде «r» тіс дыбыстарының алдында айтылмайды. Неміс және дания тілдеріндегідей, буын соңындағы «r» дыбысы «ə», «ʊ» немесе «ɚ» дыбысына айналады. Tweants, ротикалық емес британ тілі сияқты, байланыстыратын «r» және енгізілген «r» дыбыстарына ие. Бұл шеберліктің белгісі саналады және ыңғайлы деп есептеледі.

Сылбырлы дауыссыздар

Герман тілдерінің көптегені сияқты, Твенст те шексіз етістік формаларында және көпше түрдегі есімдерде буындық дауыссызды қолданады (соңғы en буындарының "жұтылуы"). Бұл британдық RP тіліндегі mutton сөзінің mut n сияқты айтылуымен салыстырылуы мүмкін. Твенст мұны барлық етістіктерге қолданады: шексіз етістік etten (жеу) сөзі жайлы айтылады.

Жағдай

Твиант тілінде ауызша сөйлеу кезінде кеңінен жұмсарту қолданылады. Барлық күшті дауыссыз дыбыстар екі дауыстының арасында әлсіз дауыссыз дыбыстарға айналып айтылуы мүмкін (мысалы, "better" сөзі немесе деп айтылуы мүмкін).

Грамматика

Жалпы, Tweants тілінің барлық түрлері басты сөйлемдерде Subject Verb Object сөз тізбегін, ал бағынышты сөйлемдерде Subject Object Verb сөз тізбегін қолданады. Мысалы, келесі екі сөйлемді қарастырайық:

|S Jan | V skrivt | O een book.| (Жохан кітап жазады.) || Басты сөйлем: |S Hee | V sea || Бағынышты сөйлем: dat | S Jan | O een book | V skrivt || (Ол Жохан кітап жазады деді.)

Іс-әрекеттер

Tweants етістіктің жіктелуі бойынша төменгі саксон тілінің бірнеше жалпы ережелерін сақтайды, оның ішінде жекеше көптік түрін; көпше етістік формалары екінші жақ жекеше түрімен бірдей жіктеледі. Көтеріңкі уақытта етістік түбіріне (е)t жұрнағы қосылады, ал өткен уақытта (е)n жұрнағы қосылады. Tweants, көптеген герман тілдері сияқты, күшті және әлсіз етістіктерді ажыратады. Күшті етістіктер көтеріңкі уақытта үшінші жақта және өткен уақытта барлық жақтарда дыбыстық өзгеріске (умляут) ұшырайды. Әлсіз етістіктерде үшінші жақ жекеше түрі көтеріңкі уақыттағы екінші жақ жекеше түрімен қалыптасады, ал өткен уақытта етістік түбіріне ten немесе den жұрнағы қосылып қалыптасады.

Көптік сандар

Көптік зат есімдер олардың жынысына сәйкес жасалады. Tweants тілінде үш сөз жынысы бар, атап айтқанда, еркек, әйел және орта жыныс.

Әлеуметтік-тілдік сипаттамалары

Tweants тілі ұзақ жылдар бойы кемсініп келді, және көбінесе төмен мәртебелі тіл деп есептеледі, жиі шаруашылыққа тән жаргонмен салыстырылады. Сөйлейтіндер бұл тілдің "бірден-бірге жақындастырып, бейресми атмосфераны" қалыптастыратынын айтады. Жағдай "әлеуметтік жағынан жоғары топтармен" байланысты болғанда, сөйлейтіндер стандартты голланд тіліне ауысуы мүмкін. Осы жағдайлардың ерекшеліктеріне байланысты, сөйлейтіндер голланд тілінде аймақтық ерекшеліктерді – акцент, морфология, грамматикалық құрылымдар немесе идиомаларды қолдануға ұмтылуы мүмкін. Tweants тілі әлеуметтік жіктелулерсіз тіл саналса да, сөйлейтіндер тілді сақтау шараларында көне сөздер мен тіркестерді іздеуге бейім. Шаруашылыққа тән жаргонды білу жиі біліктіліктің белгісі (және сынағы) ретінде қарастырылады.

Қазіргі Твенттегі Твент

Жалпы алғанда, Tweants тілінің қолданылуы ресми емес жағдайлармен шектеледі. Ол отбасылық өмірде, сондай-ақ жергілікті спорттық клубтарда және мәдени немесе демалыс шараларында кеңінен таралған. Көптеген дәстүрлі мамандықтарда, мысалы, құрылыс, жол құрылысы, ауыл шаруашылығы және көлік салаларында бұл әлі де кең таралған қарым-қатынас құралы болып табылады. Tweants тілі мектептерде жүйелі түрде қолданылмайды және міндетті түрде оқытылмайды. Мұның себебі, дәстүрлі сенім бойынша, Tweants тілі дұрыс емес сөйлеу түрі саналады және оны қолдану ақыл-ойының жетілмегендігін көрсетеді деп есептеледі. Алайда, Tweants тілінің мәртебесі біртіндеп жақсарып келе жатқандықтан, мектеп басшылықтары енді балабақша мен бастауыш мектептерде қолдануға арналған Tweants Kwarteerken (шамамен "15 минут Tweants") сабақтарын таңдауға мүмкіндік алады. Жақында құрылған Twente Hoes мектеп басшылықтары тегін пайдалана алатын қосымша оқу материалдарын әзірлеуде. Бұрын Tweants тілінің Голландияның барлық қоғамдық өмірінде үстемдік құратын стандартты голланд тілін дұрыс меңгеруге кедеріл келтіреді деп саналды. Әдетте ата-аналар осы пікірмен келісіп, балаларына голланд тілінде сөйлеуді үйретуге тырысады. Дегенмен, олардың өзі Tweants тілінде сөйлейтін, бұл олардың голланд тілінің айтылуына, сондай-ақ сөздік қоры мен синтаксисіне әсер ететін. Голланд тілі әлі күнге дейін Твенттегі ең беделді тіл болып табылады. Сондықтан көптеген ата-аналар бұрын балаларына өздерінің мәдени мұралары туралы білім беруді ұмытып кеткен, бірақ соңғы кезде жергілікті тілге қызығушылық қайта оянды. Твент инвестиция үшін тартымды орын болғандықтан, көптеген компаниялар Твентке келіп, Tweants тілінде сөйлей алмайтын елдің басқа аймақтарынан адамдарды тартады. Бұл Tweants тілінің төмендеуіне ықпал етеді. Алайда, ауылдық жерлерде көптеген адамдар әлі де осы тілде сөйлейді немесе оны түсінеді. Жақында Tweants тіліне деген қызығушылық жергілікті мәдениетке, оның ішінде жергілікті тілге деген төзеристік пен мақтаныш артып келе жатқандықтан қайта жанданды. Бұл жаңаруды тіл мамандары да қолдайды, олар екі тілде тәрбиеленген балалар басқа тілдерді меңгеруге бейім екенін айтады. Tweants тіліне деген өсіп келе жатқан қызығушылықты жазушылар, музыканттар және жергілікті БАҚ көрсетеді, сондай-ақ адамдар осы тілде сөйлеуге және оқытуға қайта шақырылуда. Бұл жаңа қызығушылық, Нидерланды мен Еуропаның басқа жерлеріндегі басқа жергілікті тілдерге ұқсас, "диалекттік қайта жандану" деп аталады. Бұл үрдістің маңызды серпілісі 2000 жылдардың басында Tweants тілінде түсірілген "Van Jonge Leu en Oale Groond" ("Жас адамдар мен ескі жер") сериалының басталуы болды. Твент провинциясының ауылдық өмірін бейнелейтін бұл сериал жергілікті дәстүрлер мен мәдениетті жастардың өмірі мен ұмтылыстарымен үйлестіріп, адамдардың жергілікті дәстүрлерді сақтай отырып, қазіргі заманғы өмірді қалай сүре алатынын көрсетті. Алғашқыда жергілікті телеарнада көрсетілген бұл сериал кейін субтитрлермен ұлттық телеарнада да көрсетілді. 2000 жылдардан бастап Tweants тілі жарнамада жиі қолданыла бастады. Көптеген компаниялар Tweants тіліндегі слогандарды таңдайды, ал кейбіреулері жарнамаларын бірнеше диалектке аудару арқылы жекелендірілген тәсілді қолданады. Мұндай компаниялардың мысалдары - Regiobank және Moneybird. Сонымен қатар, Rijssen Holten муниципалитеті бірнеше мемлекеттік қызметкерлерді жұмысқа алып, оларға Tweants тілінде неке қиюға рұқсат берілген. Бұған қоса, муниципалитет әкімшілігінің қызметкерлері ресми түрде екі тілді, олар азаматтарға голланд, Tweants немесе Sallaands тілдерінде көмектесе алады. 2012 жылы ұлттық 3FM радиостансасының радио жүргізушісі Михиел Венстра (Альмело) егер Tweants тіліндегі ән жыл сайынғы "Het Glazen Huis" (Шілек үй) қайырымдылық акциясында 10 000 евродан астам жинаса, ол бір сағат бойы Tweants тілінде хабар тарататынын уәделеді. Ән 17 000 евродан астам жинағандықтан, Венстра уәдесін орындады. 2014 жылы "Tukkers be like" атты Facebook парақшасы бір апта ішінде 18 000-нан астам жазылушы жинады. Бұл парақшада Tweants мәдени ұғымдары мен тіркестері қолданылады. Парақшаның идеясы 2013 жылы кеңінен танымал болған "Bitches be like" атты американдық интернет-мемге негізделген, ол көптеген адамдарды өздерінің нұсқаларын жасауға шабыттандырды. Мем белгілі бір жағдайдың суретін ұсынады, оған белгілі бір топ әдеттегідей жауап береді. Қазіргі жастар мәдениетінің басқа да бастамалары, мысалы Tweants диалектісі Facebook парақшасы, Wearldsproake онлайн журналы және басқа да ойын-сауық платформалары өздерінің БАҚ-тарында осы тілді қолданады.

Generally speaking, the use of Tweants is strictly reserved to informal situations. It is widespread in family life, as well as in local sports associations and cultural or leisurely activities. In many traditional professions such as construction, road engineering, agriculture, and transport is still a wide spread mode of communication. Tweants is neither used structurally nor taught mandatorily in schools. This may be ascribed to the traditional belief that Tweants is supposedly an improper speech variety, the use of which bespeaks little intelligence or sophistication. However, as the status of Tweants is gradually improving, school boards may now opt for a lesson series Tweants Kwarteerken (loosely translated as 15 minutes of Tweants) designed for implication in nursery and primary schools. The fairly recently instated Twente Hoes is working on further teaching materials, which school boards may adopt free of charge. Up until recently, Tweants was, and still is, also believed to impede proper acquisition of Standard Dutch, which dominates all parts of Dutch public life. Parents generally acquiesce in this attitude and tried to teach their children to speak Dutch. Those parents, however, were used to speaking Tweants, which influenced especially their pronunciation of Dutch, and to a lesser extent their syntax and choice of vocabulary. Dutch is still the prevailing and most prestigious language in Twente. This is why a majority of parents up until recently neglected to teach their children about their heritage, although there has lately been a resurgence of interest in the local language. Because Twente is an attractive place for investment, many companies establish themselves in Twente and attract people from other parts of the country who do not speak Tweants. This aggravates the decline of the Tweants language. In the countryside, however, many people still speak it or at least understand it. Recently, Tweants has enjoyed a resurgence because of an increasing tolerance for and pride in local culture, including local language. The resurgence is backed by the opinion of linguists, who believe that children who are brought up bilingually are more receptive to other languages. The increasing interest in Tweants is expressed by writers, musicians and local media, and people have been inspired to start speaking and teaching Tweants again. This renewed interest, mirrored by other local languages in the Netherlands and elsewhere in Europe, is referred to as the dialect renaissance. An important stimulant for trend was the start of the 2000s soap in Tweants, "Van Jonge Leu en Oale Groond" ("Of young people and old land"). The soap, focussing on a rural part of Twente, combined local traditions and culture with the life and aspirations of young people, emphasising how people can live modern lives while cherishing and being rooted in local traditions. Originally broadcast by local television, it was later broadcast on national television with subtitles. From the 2000s onwards, Tweants is increasingly being employed in advertising. More and more companies choose for a Tweants slogan, and some choose for a more personal advertising approach, by translating their adverts into several dialects. Examples of such companies are Regiobank and Moneybird. Furthermore, the municipality of Rijssen Holten employs a number of civil servants, who are allowed to wed couples in Tweants. Additionally, the municipality hall's personnel is officially bilingual, being able to help citizens in either Dutch, Tweants or Sallaands. In 2012, a radio presenter for national broadcasting station 3FM, Michiel Veenstra from Almelo, promised to present in Twents for an hour if a Twents song received more than €10,000 in the annual fundraising campaign Het Glazen Huis (The Glass House). As the song received more than €17,000, Veenstra kept his promise. In 2014, a Facebook page called "Tukkers be like" gained more than 18,000 followers within a week. The page uses Twents cultural concepts, and expressions in the Twents language. The idea of the page was based on the US Internet meme "Bitches be like", which gained enormous popularity in 2013, and inspired many to create their own versions. The meme presents an image of a certain situation, to which a certain group would respond in a typical way. Other current youth culture initiatives incorporate the language in their media outings, such as the Facebook page Tweants dialect, the online magazine Wearldsproake, and a string of other entertainment outlets.

Жазбаша нысандар

Твиант тілі мектептерде оқытылмағандықтан, көбінесе оны жеке тілдік энтузиасттар стандартты голланд жазу нормаларына сүйене отырып жазады. Сондықтан, екі шамалы дәрежеде қабылданған жазу түрі бар: Kreenk vuur de Twentse Sproake (KTS) және Standaard Schriefwieze (SS). Біріншісі стандартты голланд тіліне мүмкіндігінше жақын болуға тырысады, ал екіншісі голланд орфографиясы негізінде жергілікті айтылуды көрсетуге бағытталған. Аз ғана жазушылар осы жазу ережелерін қатаң сақтайды немесе тіпті олар туралы біледі. Көпшілігі «қалай естісең, солай жаз» қағидасын ұстанады, бірақ шындығында олар голланд тіліне ұқсас жазады. Твиант тілі үшін жалпыға қабылданған орфография жоқ, бірақ осы мәселе бойынша пікірсайыстар үнемі жүреді. (Білімді) пікірталас әрқашан екі бағыт бойынша өрбиді, бұл аталған KTS және SS жазу түрінде жақсы көрінеді. Орфография төменгі саксон тілінің басқа диалектілерін және голланд тілін білетіндер үшін оңай түсінілуі және танылуы керек. Бұл голланд жазу дәстүрлері мен әртүрлі сөйлеу диалектілеріне негізделген жазу жүйесіне әкеледі. Бұл жазудың бір артығы – оның қолжетімділігі. Бірақ, сөзбе-сөз оқылғанда бұл жазу ерекше немесе табиғи емес болып сезіледі, сондықтан ол назарды алаңдатуы мүмкін. Орфография оны қолданатын адамдардың айтылуына жақын болуы керек. Бұл басқа диалектілерді білетін оқырмандар мен тыңдаушылар үшін түсініксіз немесе қиын орфографияны білдіреді. Соның салдарынан, жазуда көптеген дауыссыз әріптердің жиынтығы пайда болады.