Еуропа тілдеріндегі "құқық" ұғымының ерекшеліктері
Translating "law" to other European languages
Заң туралы: Еуропа тілдеріндегі «заң» ұғымының екі түрлі мағынасы – "ius" және "lex". "Legal" пен "juridical" сөздерінің латын түбірлерінен қарастырылады.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ағылшын тілінде жоқ басқа тілдердегі «заң» ұғымының ерекшелігі
Distinction in other languages not found in English
"Заң" сөзін басқа еуропалық тілдерге аударуда бірнеше қиындықтар туындайды. Еуропа тілдерінің көпшілігінде, сондай-ақ еуропалық тілдердің ықпалына түскен кейбір тілдерде ағылшын тілінде "заң" деп аударылатын екі түрлі сөз болады. Осы мақаладағы жалпы салыстыру үшін [[wiktionary:ius#Latin]] және [[wiktionary:lex#Latin]] латын терминдері қолданылады. Этимологиялық тұрғыдан алғанда, *ius* сөзінің «дұрыс», «әділ» немесе «тура» сөздерімен байланысы бар.
The translation of "law" to other European languages faces several difficulties. In most European languages, as well as some others influenced by European languages, there are two different words that can be translated to English as "law". For the general comparison in this article the Latin terms [[wiktionary:ius#Latin and [[wiktionary:lex#Latin will be used. Etymologically, ius has some relation to right, just or straight.
Жалпы
Ағылшын тілінде латын тілінен шыққан екі шамалы синонимді сөз бар, олар этимологиялық тұрғыдан континенттік айырмашылыққа сәйкес келеді: жиі қолданылатын заңдық сөз және сирек қолданылатын заңдық (немесе тіпті құқықтық). Дегенмен, ius және lex сөздері синоним емес. Lex кейде заң, заңнама, заңмен бекітілген заң немесе тіпті акт деп аударылуы мүмкін, тіпті сәйкес legislatio, statutus және actus сөздері де бар болса да. Lex – парламент немесе үкімет сияқты саяси билік шығарған заң. Қазіргі қоғамдарда легалар көбінесе жазылып алынады, бірақ бұл міндетті талап емес. Lex көбінесе көпше түрінде (leges) қолданылады, себебі әрбір акт – бір lex болып табылады. Екінші жағынан, ius да көп мағыналы, өйткені ол заңды немесе құқықты білдіре алады. Континенттік құқық ғалымдары кейде «субъективті ius» (кәміл құқық) пен «объективті ius» (жалпы заң) арасын ажыратады, бірақ мұндай айырмашылық күнделікті тілде кездеспейді. Ius сөзінің екі мағынасын көп жағдайда оңай ажыратуға болады. Ius заңды білдіргенде, әдетте ол дұрыс, әділ немесе тура болумен байланысты. Мысалы, неміс тіліндегі Einigkeit und Recht und Freiheit (сөзбе-сөз – Бірлік және заң және бостандық) деген ұран әділдік сөзі басқаша болса да, Бірлік және әділдік пен бостандық деп аударылған. Lex мұндай байланысқа ие емес. Кант пен Гегельдің еңбектерін аударғандардың кейбіреулері Recht сөзін объективті құқық деп аударған (Штайнер, 2002, 276-бетті қараңыз), бірақ бұл еңбектер, әсіресе Канттың еңбектері, тек заң туралы немесе ең көп дегенде ең жақсы заң туралы айтады. Қазіргі континенттік құқық мектептері мен факультеттері ius-ты оқытамыз деп мәлімдейді. Ал орта ғасырлардағы университеттерде көбінесе leges факультеті болған. Ағылшын Уикипедиясының «law» (заң) мақаласы ius сөзінің эквиваленті туралы басқа тілдердегі Уикипедия мақалаларына сілтеме жасайды.
There are in English two more or less synonymous adjectives, both from Latin origin, that correspond etymologically to the Continental distinction: the common word legal and the less common juridical (or even juristic). However, the words ius and lex are not synonyms. Lex can sometimes be translated as legislation, statute, statutory law or even act, even if the corresponding legislatio, statutus and actus also exist. Lex is law made by a political authority, such as a parliament or a government. In modern societies, leges are usually written, though this is not a necessary feature. Lex is often used in the plural (leges), since each act is one lex. On the other hand, ius is also polysemous, since it can mean either law or right. Continental legal scholars sometimes make a distinction between "subjective ius" (any legal right) and "objective ius" (the whole law), but this does not happen in ordinary language. The two senses of ius can be easily distinguished in most cases. When ius means law, it usually has some semantic connection to what is right, just or straight. For instance, the German motto Einigkeit und Recht und Freiheit (literally Unity and law and freedom)) has been translated as Unity and justice and freedom, even though there is a different word for justice (Gerechtigkeit). Lex does not have such a connection. Some translators of Kant's and Hegel's works have translated Recht as objective right (see Steiner, 2002, p. 276), although those works, especially Kant's, are just about law or, at most, about the best law. Present day continental law schools and faculties claim to study ius. Medieval universities, on the contrary, usually had a faculty of leges. The English Wikipedia's article on "law" links to other languages' Wikipedia articles on the equivalent of ius.
() және () арасындағы қатынас туралы талқылау
19 ғасыр мен 20 ғасырдың бірінші жартысындағы континенттік құқықтық позитивистер барлық ius – lex деп мәлімдеді. Немец "заң мектептерінде" кейде мынадай аллегория айтылады: "Recht" сөзі "Rache" сөзімен (ағылшын тілінде "құдай қылышы" немесе "қайтар іс" дегенді білдіреді) тығыз байланысты. Бұл "көзге көз" қағидасының, ең алдымен, бақытсыздыққа ұшырағанның кек алуын тоқтату құралы ретіндегі идеясын көрсетеді. Осы тұрғыдан алғанда, Recht – институционалды Rache. Демек, егер біреу: "Менің бұған "құқығым" бар еді" десе, оның орнына: "Мен мұны кек алу үшін істедім" деуі керек, себебі ол адам – "заңды" институт емес.
Continental legal positivists of the 19th century and the first half of the 20th century claimed that all ius is lex. In German "Law Schools", sometimes the following allegory is told: The word "Recht" is closely related to the word "Rache" (which is "revenge" in English). It brings in the idea of "an eye for an eye" as the first instrument to overcome uncontrolled revenge. From this point of view, Recht is institutionalized Rache. But this means: If someone says: "I had 'the right' to do this. ", he should say: "I did it out of revenge. ", as the person is not a "legal" institution.