Вьетнам Ле әулетінің тарихы

Кіріспе

Вьетнамдағы императорлық әулет 1428 жылдан 1789 жылға дейін, ал бұрынғы Ле әулеті 980 жылдан 1009 жылға дейін билік еткен.

Ле әулеті, тарихнамада Кейінгі Ле әулеті (chữ Hán: 朝後黎 немесе chữ Nôm: 後黎), ресми түрде Ұлы Вьет (Chữ Hán: 大越) деп белгілі, Вьетнамның ең ұзақ билік еткен әулеті болып табылады. Ол 1428 жылдан 1789 жылға дейін билік жүргізді, арасында 1527 мен 1533 жылдар аралығында үзіліс болды. Ле әулеті екі тарихи кезеңге бөлінеді: Бастапқы Ле әулеті (Вьетнамша: triều Lê sơ, chữ Hán: 朝黎初, немесе Вьетнамша: nhà Lê sơ, chữ Nôm: 黎初; 1428–1527) – Мақ әулетінің билікті басып алуына дейін, императорлар өз құқығымен билік еткен кезең, және Жаңғыру Ле әулеті (Вьетнамша: triều Lê Trung hưng, chữ Hán: 朝黎中興, немесе Вьетнамша: nhà Lê trung hưng, chữ Nôm: 黎中興; 1533–1789) – императорлар күшті Тринх әулетінің қолдауымен билік еткен кезең. Жаңғыру Ле әулетінің кезеңі екі ұзақ азаматтық соғыспен белгіленді: Ле-Мақ соғысы (1533–1592), онда екі әулет Солтүстік Вьетнамда заңдылық үшін күресті, және Тринх-Нгуен соғыстары (1627–1672, 1774–1777) – Солтүстіктегі Тринх билеушілері мен Оңтүстіктегі Нгуен билеушілері арасындағы соғыстар. Әулет ресми түрде 1428 жылы Ле Лойдың Вьетнамнан Мин әскерін қуып шығуынан кейін таққа отыруымен басталды. Әулет Ле Сын Тонгтың тұсында өркендеп, 1497 жылы оның қайтысынан кейін құлдырады. 1527 жылы Мақ әулеті тақты басып алды. Ле әулеті 1533 жылы қайта жаңғырғанда, Мақ әулеті Солтүстікке қашып, Оңтүстік және Солтүстік әулеттері деп аталған кезеңде таққа таласуын жалғастырды. Қайта жаңғырған Ле императорларының нақты билігі болған жоқ. 1677 жылы Мақ әулеті жойылған кезде, нақты билік Солтүстіктегі Тринх билеушілері мен Оңтүстіктегі Нгуен билеушілерінің қолында болды. Екеуі де Ле императорының атынан билік етіп, бір-бірімен соғысты. Ле әулеті 1789 жылы, шаруалардың Тэй Сон ағайындарының көтерілісі Тринх пен Нгуенді жеңген кезде ресми түрде аяқталды, ирониялық түрде Ле әулетіне билікті қайтару мақсатымен. Ле әулеті Вьетнамның шекарасын оңтүстікке қарай кеңейтуді Nam tiến арқылы жалғастырды, Чампа Корольдігін бағындырып, қазіргі Лаос пен Мьянмаға жорықтар жасады, Тэй Сон көтерілісі кезінде Вьетнамның қазіргі шекарасына жуықтап келді. Бұл кезеңде Вьетнам қоғамында да үлкен өзгерістер болды: бұрын буддалық мемлекет Мин әулетінің 20 жылдық билігінен кейін конфуцийшілдікке көшті. Ле императорлары қытай жүйесінің үлгісімен көптеген өзгерістер енгізді, соның ішінде мемлекеттік қызмет пен заңдарды реформалады. Олардың ұзақ билігі ерте императорлардың танымалдығымен байланысты болды. Ле Лойдың елді 20 жылдық Мин билігінен азат етуі және Ле Сын Тонгтың елді алтын ғасырға жеткізуі халықтың жадында қалды. Ле императорларының қайта жаңғырған билігі азаматтық қақтығыстар мен шаруалардың көтерілістерімен белгіленсе де, халықтың қолдауын жоғалту қорқынышынан олардың билігіне ашық қарсы шығуға батылы жеткендердің саны аз болды. Ле әулетінің кезеңінде Вьетнамға 16 ғасырдың басында Батыс Еуропалықтар мен христиан діні келді.

The Lê dynasty, also known in historiography as the Later Lê dynasty (, chữ Hán: 朝後黎 or , chữ Nôm: 茹後黎), officially Great Việt (; Chữ Hán: 大越), was the longest ruling Vietnamese dynasty, having ruled from 1428 to 1789, with an interregnum between 1527 and 1533. The Lê dynasty is divided into two historical periods: the Initial Lê dynasty (Vietnamese: triều Lê sơ, chữ Hán: 朝黎初, or Vietnamese: nhà Lê sơ, chữ Nôm: 茹黎初; 1428–1527) before the usurpation by the Mạc dynasty, in which emperors ruled in their own right, and the Revival Lê dynasty (Vietnamese: triều Lê Trung hưng, chữ Hán: 朝黎中興, or Vietnamese: nhà Lê trung hưng, chữ Nôm: 茹黎中興; 1533–1789), in which emperors were figures reigned under the auspices of the powerful Trịnh family. The Revival Lê dynasty was marked by two lengthy civil wars: the Lê–Mạc War (1533–1592) in which two dynasties battled for legitimacy in northern Vietnam and the Trịnh–Nguyễn Wars (1627–1672, 1774–1777) between the Trịnh lords in North and the Nguyễn lords of the South. The dynasty officially began in 1428 with the enthronement of Lê Lợi after he drove the Ming army from Vietnam. The dynasty reached its peak during the reign of Lê Thánh Tông and declined after his death in 1497. In 1527, the Mạc dynasty usurped the throne; when the Lê dynasty was restored in 1533, the Mạc fled to the far north and continued to claim the throne during the period known as Southern and Northern Dynasties. The restored Lê emperors held no real power, and by the time the Mạc dynasty was finally eradicated in 1677, actual power lay in the hands of the Trịnh lords in the North and Nguyễn lords in the South, both ruling in the name of the Lê emperor while fighting each other. The Lê dynasty officially ended in 1789, when the peasant uprising of the Tây Sơn brothers defeated both the Trịnh and the Nguyễn, ironically in order to restore power to the Lê dynasty. The Lê dynasty continued the Nam tiến expansion of Vietnam's borders southwards through the domination of the Kingdom of Champa and expedition into today Laos and Myanmar, nearly reaching Vietnam's modern borders by the time of the Tây Sơn uprising. It also saw massive changes to Vietnamese society: the previously Buddhist state became Confucian after the preceding 20 years of Ming rule. The Lê emperors instituted many changes modeled after the Chinese system, including the civil service and laws. Their long lasting rule was attributed to the popularity of the early emperors. Lê Lợi's liberation of the country from 20 years of Ming rule and Lê Thánh Tông's bringing the country into a golden age was well remembered by the people. Even though the restored Lê emperors' rule was marked by civil strife and constant peasant uprisings, few dared to openly challenge their power for fear of losing popular support. The Lê dynasty also was the period Vietnam saw the coming of Western Europeans and Christianity in early 16th century.

Лам Сон көтерілісі (1418-1427)

Төртінші қытайлық Вьетнам үстемдігі кезінде Ле Лой 1418 жылы Мин әулетінің билігіне қарсы көтеріліс бастады, ал бұрынғы Трән әулетінің ханзадалары Трән Нгõi мен Трән Кюи Хоангтың қарсылық күштері Мин әскері тарапынан талқандалды. Ол 1416 жылдың қысында Лунг-Нхай (Тан Хоа) аймағында өткен құпия даостық ант беру рәсіміне 18 адаммен бірге қатысты, олардың барлығы Мин қытайларына қарсы күресіп, Вьетнамның тәуелсіздігі мен егемендігін қайта жаратуға ант берді. Лам Сон ("көк тау") науқаны 1418 жылдың ақпан айында Тет (ай күнтізбесі бойынша Жаңа жыл) мерекесінен кейін басталды. 1424 жылдың қараша айында Лам Сон Лаостағы өзінің базасынан күтпеген шабуыл жасап Нхэ Ан цитаделін басып алды, бұл Вьетнамдық Мин сардары Луонг Нхы Хоттың (Лян Жуйху) солтүстікке шегінуіне әкелді. Халық тығыздығы жоғары Нхэ Аннан жаңа базасынан Ле Лойдың көтерілісші күштері қазіргі Вьетнамның орталық бөлігіндегі аумақты – Тан Хоадан Да Нангқа дейін жаулап алды. 1426 жылдың тамызында Лам Сон көтерілісі солтүстік Вьетнамды қорғауға жауапты Ван Тонг басқаратын жаңа Мин әскеріне қарсы жаңа күштермен солтүстікке шабуылға шықты. Жаңа Мин императоры Сюандэ Вьетнаммен соғысты аяқтауды қалады, бірақ оның кеңесшілері бүлікші провинцияны бағындыру үшін тағы бір күш салуды ұсынды. Осының салдарынан Мин Вьетнамға шамамен 100 000 сарбаздан тұратын үлкен әскер жіберді. 1426 жылдың қазан айындағы Тод Донг – Чък Донг шайқасынан кейін Мин әулеті 1428 жылға дейін шегінді. 1427 жылдың басында Ле Лой әскерлері Солтүстік Вьетнамның көп бөлігін бақылауға алып, қазіргі Гуансидің оңтүстік шекарасына дейін жетті. Минмен келіссөздер жүргізгеннен кейін Ле Лой Трән Чаоны Анамның қуыршақ патшасы етіп тағайындады, ол 1426 жылдан 1428 жылға дейін номиналды түрде билік етті. 1429 жылы Ле Лой жер реформасын жүзеге асырды, ол қытайлармен ынтымақтастық жасағандардың жерлерін тартып алып, оларды жерсіз шаруалар мен сарбаздарға үлестірді. Ол көптеген бұрынғы генералдарына сенімсіздікпен қарады, нәтижесінде 1430 жылы екі генерал – Трән Нгуен Хан мен Фам Ван Хао өлім жазасына кесілді. Вьетнамдық тарихшылар бұл оқиғаны саяси тазалау деп санайды. Ле Лойдың билігі қысқа болды, ол 1433 жылы қайтыс болды.

During the Fourth Chinese domination of Vietnam, Lê Lợi led an uprising against the rule of the Ming dynasty in 1418, after resistance forces of two Trần dynasty princes Trần Ngỗi and Trần Quý Khoáng were crushed by the Ming army. He joined a secret Taoist swearing commentary in Lũng Nhai, Thanh Hoá in winter 1416, with other 18 men, all swore will fought against the Ming Chinese, restore the Vietnamese independence and sovereignty. The Lam Sơn ("blue mountain") campaign began on the day after Tết (Lunar New Year) in February 1418. In November 1424, the Lam Sơn captured the Nghệ An citadel in a surprise attack from their base in Laos, leading to the retreat of the ethnic Vietnamese Ming commander Lương Nhữ Hốt (Liang Juihu) to the north. From their new base in high density population Nghệ An, Lê Lợi's rebel forces captured the territory in modern day central Vietnam, from Thanh Hoá to Đà Nẵng. By August 1426, the Lam Sơn rebellion launched an offensive to the north with new forces against a fresh Ming army commanded by Wang Tong in charge of defending northern Vietnam. The new Ming ruler, the Xuande Emperor, wished to end the war with Vietnam, but his advisors urged one more effort to subdue the rebellious province. Consequently, the Ming sent a large army of approximately 100,000 men to Vietnam. After the pivotal Battle of Tốt Động – Chúc Động in October 1426, the Ming dynasty withdrew by 1428. By early 1427, Lê Lợi's forces had controlled most of northern Vietnam, advancing as far as the southern tip of modern day Guangxi. Following negotiations with the Ming, Lê Lợi selected Trần Cảo as a puppet king of Annam who nominally ruled from 1426 to 1428. Lê Lợi granted a land reform in 1429 that took lands from people who collaborated with the Chinese and distributed them among landless peasants and soldiers. He distrusted many of his former generals, resulting in the 1430 execution of the two generals Trần Nguyên Hãn and Phạm Văn Xảo that is considered by Vietnamese historians as a political purge. Lê Lợi's reign would be short lived, as he died in 1433.

Лэ Тай Тонг (қаулы 14331442)

Ле Тай Тонг (黎太宗, 1433–1442 жылдары билік құрған) – Ле Лойдың ресми мұрагері еді. Алайда, ол он бір жаста болғандықтан, Ле Лойдың жақын досы Ле Сат патшалықтың регенттігін өз мойнына алды. 1438 жылы Вьетнам императорының ресми атағын алғаннан кейін көп ұзамай Ле Тай Тонг Ле Сатты билікті теріс пайдалануда деп айыптап, өлім жазасын берді. 1435 жылдың желтоқсанында Тай Тонг генерал Ть Ма Тьиге солтүстік-батыс аймақта он мыңдық әскері бар Тай басшысы Цам Куйді бағындыруды бұйырды. 1436 жылдың қаңтарында император солтүстік-батыс аймақтан астанаға дейін жолдар мен арналар салуды бұйырды, бұл императорлық сарайдың жергілікті тайпаларға жоғары билігін көрсету мақсатында жасалды. 1437 жылдан 1441 жылға дейін Ай Лао тайпасының адамдары Анамит тауларын кесіп өтіп, Тхань Хоа және оңтүстік Хунг Хоаға (қазіргі Сон Ла провинциясы) Ньием Синг Тенг басқаратын жергілікті шабуылшылардың көмегімен шабуыл жасады. Бұл шабуылдар императорлық әскерлермен тоқтатылды. Ле әулеті батыс аймақтағы этникалық азшылықтарға деген қатынасын жауыздықпен қарауға бастады. Тай Тонгтың тұсында 1439 жылы жасалған тас ескерткіште: «Бồn Man (Муанг Пхуан) варварлары біздің ассимиляцияға қарсы тұрды, оларды түп-тамырымен жою керек. Сондай-ақ, Sơn Man (Mường және Chứt) варварлық шабуылшыларымен бірге олардың барлығын жою қажет» делінген.

Мақ–Тринь әулетінің «Дай Вьеттің толық жылнамасы» бойынша, жаңа император әйелдерге құмар болған. Оның көп әйелі болды және ол бірінен кейін бірін тастап кетті. Ең танымал оқиға – оның әкесінің бас кеңесшісі Нгуен Трайдың әйелі Нгуен Тхи Ломен болған махаббаты. Бұл оқиға 1442 жылдың басында басталып, император Нгуен Трайдың үйіне барған кезде жалғасты, ал Нгуен Трай – ұлы конфуцийшіл ғалым ретінде құрметтелген еді. Император Батыс провинцияларын аралау үшін Трайдың үйінен кеткеннен кейін көп ұзамай ауырып, қайтыс болды. Осы кезде патша сарайындағы ықпалды адамдар император уланғанын айтты. Нгуен Трай және оның үш туысы өлім жазасына кесілді, бұл сол кездегі мемлекетке қарсы қылмыс үшін берілетін жаза еді.

Ле Ньян Тонг (14421459 билік құрған)

Императордың жас кезінде кенеттен қайтыс болуымен оның нәресте мұрагері Банг Ко император болды. Ол әкесі үшін екінші ұлы болғанымен, оның ағасы Нги Дань анасының төмен әлеуметтік мәртебесіне байланысты ресми түрде мұрагерлікке ие болмады. Банг Ко Ле Ньон Тонг (黎仁宗) ретінде таққа отырды.

Сын Тонг барлық провинцияларда "әдебиет ғибадатханаларын" салған арқылы Вьетнамда Конфуций құндылықтарының таралуына ықпал етті. Онда Конфуцийге құрметпен қаралып, конфуциандыққа қатысты классикалық еңбектерді табуға болады. Сонымен қатар ол буддалық және даосистік ғибадатханалар салуды тоқтатты және монахтарға жаңа жер сатып алуға рұқсат бермеуді бұйырды. Ле Сын Тонг Дай Вьеттің оңтүстік аймағындағы Тан Хоа олигархиясын конфуцийшіл мемлекеттік қызмет емтихандары арқылы таңдалған бюрократтар корпусымен алмастыруға бағытталған реформалар енгізді. Қытай үлгісін алға тартып, ол үкіметті алты министрлікке бөлді: Қаржы, Рәсімдер, Әділет, Кадрлар, Армия және Қоғамдық жұмыстар. Азаматтық және әскери қызметте де тоғыз дәреже орнатылды. Мемлекеттік қызметкерлерді бақылау үшін император билігімен Цензуралар кеңесі құрылды және олар тек императорға есеп берді. Алайда, мемлекеттік билік ауыл деңгейіне дейін жетпеді. Вьетнамда ауылдарды өздерінің кеңестері басқарды. 1465 жылы Нгуен Си қайтыс болғаннан кейін, Тан Хо провинциясының асыл отбасылары өздерінің басшыларын жоғалтты. Көп ұзамай олар көбінесе Сын Тонгтың жаңа конфуцийшіл үкіметінде екінші реттік лауазымдарға ие болды. Алайда олар әлі де Вьетнам әскерлерін бақылауда ұстады, өйткені бұрынғы генерал Джин Лиет әлі де армияға басшылық етіп тұрды. Сол жылы Вьетнамға солтүстік-шығыстан Рюкюан пираттары шабуыл жасады. Бұл жағдайға қарсы пираттарға қарсы күрес үшін солтүстікке қосымша күш жіберілді. Сын Тонг солтүстік-батыс шекараға шабуыл жасап жатқан Ай Лао таулы тайпаларын бағындыру үшін батысқа әскери күш жіберді. 1469 жылы бүкіл Вьетнам картаға түсіріліп, империядағы барлық ауылдарды тізімдеген толық санақ жүргізілді. Бұл уақытта ел 13 даоға (облыстарға) бөлінді. Әр аймақты әкім, судья және жергілікті әскер қолбасшысы басқарды. Император Сын Тонг әр алты жылда бір рет халық санағын өткізуді бұйырды. Сондай-ақ, халыққа қызмет көрсету үшін астық қоймаларын салу және жөндеу жұмыстары жүргізілді. 25 жастағы император салыстырмалы түрде жас болғанымен, ол Вьетнамның тұрақтылығын қалпына келтірді, бұл оған дейінгі екі императордың билігін белгілеген дүрбелеңді кезеңдерден айтарлықтай ерекшеленді. Нгуен әулеті кодексінің 344-бабы мен Ле әулеті кодексінің 305-бабы вьетнамдық еркектерді өздігінен кастрациялауға және кастрациялауға тыйым салады. Вьетнамдық еркектерді өздігінен кастрациялауға император Ле Сын Тонг 1464 жылы тыйым салды. Император Ле Тхан Тонгтың басшылығымен вьетнамдықтар шетелдік байланыстарды тоқтатып, оқшаулау саясатын жүзеге асырды. Осы уақыт аралығында Гуандун (Лейчжоу түбегі мен Хайнань) мен Вьетнам арасындағы сауда-саттық белсенді болды. Алғашқы деректерде вьетнамдықтар кемелері бағытынан ауытқыған қытайлықтарды тұтқындап, ұстап алған. Қытайлық жас жігіттерді вьетнамдықтар кастрация үшін таңдап алып, вьетнамдықтардың евнух құлдары болды. Қазіргі тарихшылар тұтқындалған және кастрацияланған қытайлар Қытай мен Вьетнам арасындағы заңсыз саудаға қатысқан және оларды Вьетнамның шет елдермен саудаға қарсы шарасынан кейін жазалаған деген болжам жасайды. 1499 жылы Мин Шилудағы жазбада Вэньчаннан шыққан он үш қытайлық жігіттің, оның ішінде Ву Руи есімді жас жігіттің, Хайнаньнан Гуандунның Цинь субпрефектурасына (Кинчжоу) бара жатқан кезде кемесі бағытынан бұрылып, вьетнамдықтар тұтқындағанын жазған. Олардың он екісі ауыл шаруашылығында жұмыс істеуге құлдыққа алынды, ал ең жас қытайлық адам Ву Руи (吳瑞) Вьетнам соты кастрация үшін таңдады, өйткені ол он үштің ішіндегі жалғыз жас адам болды және ол шамамен төртінші ғасыр бойы Вьетнамның император сарайының евнухы болды. Вьетнамдықтарға сарайдағы евнух құлы ретінде қызмет еткеннен кейін, ол 1497 жылы вьетнамдық билеуші қайтыс болғаннан кейін, солтүстік Вьетнамдағы әскери лауазымға әскери инспектор ретінде жоғарылатылды, өйткені оның сарайдағы қызметі вьетнамдықтар үшін құнды болған көрінеді. Алайда Ланг Сон күзетші сарбазы Дунг Тамтри (楊三知) оған Қытайға қашу жолы туралы айтты және Ву Руи таулар арқылы 9 күн бойы жүріп шыққаннан кейін Лончжоуға қашып кетті. Жергілікті азшылық тайпа басшысы Вэй Чен оны тұтқынға алып, оны Вьетнамға қайтаруға қарсы болған отбасы мүшелерінің наразылығына қарамастан, оны ұстады. Вьетнам оның қашқанын біліп, Вэй Ченнен Ву Руиді 100 цзинь төлеммен сатып алу үшін агент жіберді, өйткені олар Ву Руи Қытайға Вьетнамның мемлекеттік құпияларын ашады деп қорқып, оны қайтаруға тырысты. Вэй Чен оны вьетнамдықтарға қайта сатуды жоспарлап, олар ұсынған сома тым аз екенін айтып, көбірек талап етті. Алайда олар бағаға келіспей тұрып, Ву Руиді Пинсян судьясы Ли Гуаннин құтқарып алып, оны Мин сарайындағы рәсімдер басқармасында (司禮監太監) евнух ретінде жұмыс істеу үшін Бейжіңге жіберді. Дай Вьет тарихының толық кітабы (大越史記全書) 1467 жылы Дай Вьеттің Ан Бан провинциясында (қазіргі Қуан Нинь провинциясы) қытай кемесі бағытынан ауытқып, жағаға шыққанын жазды. Қытайлықтар ұсталды және Ле Тхан Тонгтың бұйрығымен Қытайға қайтуға рұқсат берілмеді. Бұл оқиға Ву Руи тұтқындалған оқиғамен бірдей болуы мүмкін. 1472 жылы Мин Шилудағы жазбада Наньхайдан шыққан бірнеше қытайлықтар кемелері Вьетнамға бағытынан ауытқып, Вьетнам әскерінде сарбаз ретінде қызмет етуге мәжбүр болғаннан кейін Қытайға қайтып келгенін хабарлады. Қашқандар басқа да оқиғаларда кемелері бағытынан ауытқып, тұтқындалып, кастрацияланған 100-ден астам қытайлық адам Вьетнамда тұтқын ретінде қалғанын білді. Қытайлық кірістер министрлігі қытай азаматтары мен әскерлерге шетелдік елдерге баруды тоқтатуды бұйырды. Бұл 100 адам Ву Руи тұтқындалғанмен бірдей уақытта тұтқындалды және тарихшы Лео К. Шин олардың барлығы желдің салдарынан бағытынан ауытқыған емес, заңсыз саудаға қатысқан болуы мүмкін деп санайды. Вьетнамдықтар кастрациялап евнухқа айналдырған 100-ден астам қытайлық адам оқиға туралы хабарланған кезде Вьетнамда тұтқын ретінде қалды. Тарихшылар Джон К. Уитмор және Тана Ли Ву Руидің және 100-ден астам қытайлықтардың кастрациялануы және евнух ретінде пайдалануы саудаға қатысуға байланысты болуы мүмкін екенін, олардың желдің салдарынан бағытынан ауытқығанын емес, Вьетнам үкіметінің шет елдермен саудаға қарсы шарасынан кейін жазаланғанын көрсетеді. Ле Сын Тонгтың бұйрығымен Ле әулетінің ресми тарихы, Дай Вьет тарихының толық кітабы (大越史記全書), 1479 жылы құрастырылып аяқталды. 15 томдық кітап сол кездегі Вьетнам тарихының барлығын, Хонг Банг әулетінен Ле Тай Тоның таққа отыруына дейін қамтыды.

Thánh Tông encouraged the spread of Confucian values throughout Vietnam by having "temples of literature" built in all the provinces. There, Confucius was venerated and classic works on Confucianism could be found. He also halted the building of any new Buddhist or Taoist temples and ordered that monks were not to be allowed to purchase any new land. Lê Thánh Tông introduced reforms designed to replace the Thanh Hoá oligarchy of Dai Viet's southern region with a corps of bureaucrats selected through the Confucian civil service examinations. Following the Chinese model, he divided the government into six ministries: Finance, Rites, Justice, Personnel, Army, and Public Works. Nine grades of rank were set up for both the civil administration and the military. A Board of Censors was set up with imperial authority to monitor governmental officials and reported exclusively to the emperor. However, governmental authority did not extend all the way to the village level. The villages were ruled by their own councils in Vietnam. With the death of Nguyễn Xí in 1465, the noble families from Thanh Hóa province lost their leader. Soon they were mostly relegated to secondary positions in the new Confucian government of Thánh Tông. However, they still retained control over Vietnam's armies as the old general, Đinh Liệt, was still in command of the army. In the same year, Vietnam was attacked by Ryukyuan pirates from the northeast. This was dealt with by sending additional forces to the north to fight the pirates. Thánh Tông also sent a military force to the west to subdue the Ai lao mountain tribes that was raiding the northwest border. In 1469, all of Vietnam was mapped and a full census was taken, listing all the villages in the Empire. Around this time the country was divided into 13 dao (provinces). Each was administrated by a Governor, Judge, and the local army commander. The emperor Thánh Tông also ordered that a new census should be taken every six years. Other public works that were undertaken included building and repair of granaries, using the army to rebuild and repair irrigation systems after floods, and sending out doctors to areas afflicted by outbreaks of disease. Even though the emperor, at 25, was relatively young, he had already restored Vietnam's stability, which was a marked contrast from the turbulent times marking the reigns of the two emperors before him. Article 344 of the Nguyen dynasty code and Article 305 of the Le dynasty code both forbade self castration and castration of Vietnamese men. Self castration of Vietnamese men was banned by Lê Thánh Tông, the emperor, in 1464. The Vietnamese under Emperor Le Thanh Tong cracked down on foreign contacts and enforced an isolationist policy. A large amount of trade between Guangdong (Leizhou Peninsula and Hainan) and Vietnam happened during this time. Early accounts recorded that the Vietnamese captured Chinese whose ships had blown off course and detained them. Young Chinese men were selected by the Vietnamese for castration to become eunuch slaves to the Vietnamese. It has been speculated by modern historians that Chinese who were captured and castrated by the Vietnamese were involved in regular trade between China and Vietnam instead of being blown off course, and that they were punished after a Vietnamese crackdown on trade with foreign countries. A 1499 entry in the Ming Shilu recorded that thirteen Chinese men from Wenchang including a young man named Wu Rui were captured by the Vietnamese after their ship was blown off course while traveling from Hainan to Guangdong's Qin subprefecture (Qinzhou), after which they ended up near the coast of Vietnam, in the 1460s, during the Chenghua Emperor's rule (1464–1487). Twelve of them were enslaved to work as agricultural laborers, while the youngest Chinese man, Wu Rui (吳瑞) was selected by the Vietnamese court for castration since he was the only young man in among the thirteen and he became a eunuch at the Vietnamese imperial palace in Thang Long for nearly one fourth of a century. After years of serving the Vietnamese as a eunuch slave in the palace, he was promoted to a position with real power after the death of the Vietnamese ruler in 1497 to a military position in northern Vietnam as military superintendent since his service in the palace was apparently valued by the Vietnamese. However the Lạng Sơn guard soldier Dương Tam tri (Yang Sanzhi) (楊三知) told him of an escape route back to China and Wu Rui escaped to Longzhou after walking for 9 days through the mountains. The local ethnic minority Tusi chief Wei Chen took him into custody, overruling objections from his family who wanted to send him back to Vietnam. Vietnam found out about his escape and sent an agent to buy Wu Rui back from Wei Chen with 100 Jin in payment since they were scared that Wu Rui would reveal Vietnamese state secrets to China. Wei Chen planned to sell him back to the Vietnamese but told them the amount they were offering was too little and demanded more however before they could agree on a price, Wu was rescued by the Pingxiang magistrate Li Guangning and then was sent to Beijing to work as a eunuch in the Ming palace at the Directorate of Ceremonial (silijian taijian 司禮監太監). The Đại Việt sử ký toàn thư records that in 1467 in An Bang province of Dai Viet (now Quảng Ninh Province) a Chinese ship blew off course onto the shore. The Chinese were detained and not allowed to return to China as ordered by Le Thanh Tong. This incident may be the same one where Wu Rui was captured. A 1472 entry in the Ming Shilu reported that some Chinese from Nanhai escaped back to China after their ship had been blown off course into Vietnam, where they had been forced to serve as soldiers in Vietnam's military. The escapees also reported that they found out that more than 100 Chinese men remained captives in Vietnam after they were caught and castrated by the Vietnamese after their ships were blown off course into Vietnam in other incidents. The Chinese Ministry of Revenue responded by ordering Chinese civilians and soldiers to stop going abroad to foreign countries. These 100 men were taken prisoner around the same time as Wu Rui and the historian Leo K. Shin believes all of them may have been involved in illegal trade instead of being blown off course by wind. The over 100 Chinese men who were castrated and made into eunuchs by the Vietnamese remained captives in Vietnam when the incident was reported. Both the incidents of the young Chinese man Wu Rui and the more than 100 Chinese men being castrated and used as eunuchs point to possible involvement in trade according to historians John K. Whitmore and Tana Li which was then suppressed by the Vietnamese government instead of them really being blown off course by the wind. Under the order of Lê Thánh Tông, the official historical text of the Lê dynasty, Đại Việt sử ký toàn thư (大越史記全書), was compiled and finished in 1479. The 15 volume book covered the entirety of Vietnamese history at that point, from the Hồng Bàng dynasty to the enthronement of Lê Thái Tổ.

Хонг Дуктың Чампа мен Лан Шанға қарсы жорықтары (14711480)

1471 жылы Ле Сын Тонг Чампаны жаулап алып, Чам астанасы Виджаяны басып алды, осымен оңтүстікте тәуелсіз Чам билігі аяқталды. Чампа патшалығы Пандуранга (қазіргі Пхан Ранг – Тхап Чам) және Каутара (қазіргі Нха Транг) маңындағы шағын анклавқа дейін тарылды, көптеген чамдар Камбоджаға қашып кетті. Ле Сын Тонг бұрынғы Чам жерінен жаңа провинция құрып, этникалық вьетнамдықтарға сол жерге қоныстануға рұхсат берді. Чам патшалықтарын жаулап алу вьетнамдықтардың оңтүстікке қарай, жаңадан жаулап алынған жерге қарқынды кеңею кезеңін бастады. Үкімет đồn điền (屯田) деп аталатын жерді игеру жүйесін қолданды. 1478 жылдан 1480 жылға дейін Ле Сын Тонг қазіргі Лаос және Тайландтың солтүстігіндегі Лан Шан және Ланна патшалықтарына қарсы жорыққа шықты. Лаостықтар жеңіліске ұшырады, олардың астанасы Луанг Прабанг басылып алынды. Лаостықтар ормандарға шегініп, екі жыл бойы вьетнамдықтарға қарсы партизандық соғыс жүргізді. Жорық нәтижесіз аяқталды, көптеген вьетнамдық сарбаздар қатал климат пен тараған аурулардың салдарынан қаза тапты; вьетнамдық әскерлер лаос партизандарын басып таба алмады, содан кейін лаостықтар өздерінің астанасын қайтарып алды.

Ерте кезеңнің құлдырауы

Ле Сын Тонның қайтысымен Ле әулеті жылдам құлдырауға ұшырады (1497–1527). Ле Сын Тонның 14 ұлының үлкені – Ле Тан ханзадасы, әкесі Ле Хьен Тонның (黎憲宗) орнын басты. Әкесі қайтыс болған кезде ол 38 жаста болды. Ол мейірімді, қарапайым және инабатты адам еді. Ұзақ емес билік етуі және маңызды реформалар жасамайынша, оның билігі Ле Сын Тонның билігінің жалғасы саналады. Жаңа император тарихи жылнамаларда Ле Хьен Тонг деп белгілі болды. 1499 жылдың басында Ле Винь және Ле Нанг Нхыонг сияқты жоғары лауазымды шенеуніктер Хьен Тонгты әулет пен елдің қауіпсіздігі мен тұрақтылығын сақтау үшін мұрагерді таңдауға көндірді. Хьен Тонг келісті; императордың Ле Туан және Ле Туан есімді екі үлкен ұлы болғанымен, Ле Тхуан зиялылық пен неоконфуциандыққа деген терең қызығушылығынан оның екі ағасынан асып түсетінін сезіп, ханзада ретінде таңдалды. Ле Хьен Тонг үшінші ұлы Ле Тюк Тонгты (黎肅宗) мұрагер етіп таңдады. 1504 жылы Ле Хьен Тонг 44 жасында қайтыс болды. 17 жастағы Ле Тхуан таққа отырды. Конфуцийшілдік жылнамалар оны көптеген тұтқындарды босатып, халыққа ауыр жүк болған бірнеше құрылыс жұмыстарын тоқтатып, вассалдардан алым-салықты азайтып, жоғары лауазымды шенеуніктерді құрметтеген жақсы император ретінде бейнеледі. Сондай-ақ, ол сарайда және бүкіл елде ынтымақты сақтады делінеді. Бірақ жылнамаларда Цао Бхангте Доан Тхе Нунг бастаған үкіметке қарсы көтеріліс болғаны да жазылған. Ле Тхуан Цао Бхангқа әскер жіберіп, 500 көтерілісшімен бірге Доан Тхе Нунгты жеңіп, өлтірді. Алайда, таққа отырғаннан кейін алты ай өткен соң, ол ауыр сырқатқа шалдығып қайтыс болды. Ле Уй Му (黎威穆) – император Ле Хьен Тонның екінші ұлы. 1505 жылы Ле Тюк Тонг императорының үлкен ағасы ретінде таққа отырды, кейіннен ол өлгеннен кейін Уй Му хуангди (威穆皇帝) деген атпен танылды. Ле Уй Муны неоконфуциандық тарихшылар оның алдыңғылары Ле Сын Тонг, Ле Хьен Тонг және Ле Тюк Тонгтан өзгеше, елді басқаруда неоконфуциандық қағидаларды қатаң сақтамағандықтан айқын қарама-қайшылық ретінде суреттеді. Ол жаман мінез-құлықтың қорқынышты көрінісі болды. Мин елшісі Ле Уй Муды қатыгез, садист және тәлкеулес адам ретінде сипаттады, ол өзінің құмарлықтарына құлақ асу үшін сарайдың ақшасын ысыраптап жіберді. Өзінің жек көрілетінін білген Ле Уй Му өзін қорғау үшін әрдайым өзін қоршауға элиталық қауіпсіздік қызметкерлерін жалдады. Олардың арасында императорға жақын болған Мақ Данг Дунг болды, ол ақырында генерал дәрежесіне жетті. Сақтық шараларына қарамастан, 1509 жылы Ле Уй Муның түрмеге тыққан туысы қашып, сарайдағылармен бірге императорды өлтіруді жоспарлады. Ол өлтіріліп, Ле Тунг Дык (黎翼) өзін император деп жариялады. Ле Тунг Дык (黎翼), өлгеннен кейін Тунг Дык хуангди (翼皇帝) атымен танылды, Ле Уй Му сияқты жаман басшы болып шықты. Ол 1510-1516 жылдары билік құрды, сол уақытта императорлық қазынаны жұмсап, елді жақсарту үшін ештеңе істемеді. Ол елдегі салықтардың қоздырған наразылығына мән бермеді. Кейінірек ол императорлық астана Тханг Лонгте көптеген алып сарайлар салуға зор шығын жұмсады. Бұл орындардың ең танымалдары вьетнамдықтарға Cửu Trùng Đài (九重臺, транскрипциясы "Тоғыз деңгейлі мұнара") деген атпен белгілі болды, оны императордың сүйікті сәулетшісі Ву Нху То жобалаған. Сондай-ақ, ол Ле Хьен Тонг пен Ле Уй Мудың бұрынғы нағашылары болған кәнизактарымен жыныстық ләззат алуға көп уақыт жұмсады. Сарайдың жылнамалары бойынша, ол жалаңаш кәнизактарына арналған арнайы қайықтар жасап, оларды үлкен жасанды көлдерде жүзуге жіберді. Императордың сән-салтанатты өмірі мен мемлекеттік істерге немқұрайлылығы халықты қатты қиындыққа ұшыратты. Императорлық сарайларды салуға атсалысқан көптеген сарбаздар аурудан қайтыс болды. Оның билігі 1516 жылы Трин Дуй Сэн бастаған шенеуніктер мен генералдар тобы сарайға шабуыл жасап, оны өлтірген кезде аяқталды.

With the death of Lê Thánh Tông, the Lê dynasty fell into a swift decline (1497–1527). Prince Lê Tăng, the eldest of Lê Thánh Tông's 14 sons, succeeded his father as Lê Hiến Tông (黎憲宗). He was 38 years old at the time of his father's death. He was an affable, meek and mild mannered person. Due to his short period of rule and that he didn't pass many significant reforms, his reign is considered to be an extension of Lê Thánh Tông's rule. The new emperor was known to historical annals as Lê Hiến Tông. In early 1499, several high ranking officials including Lê Vĩnh and Lê Năng Nhượng persuaded Hiến Tông to choose an heir in order to maintain the dynasty's and the nation's security and sustainability. Hiến Tông agreed; and although the emperor had two elder sons: Lê Tuân and Lê Tuấn, Lê Thuần was designed as crown prince due to his deep interest in intellectuality and Neo Confucianism, which caused Hiến Tông to perceive him as being far superior to his two older brothers. Lê Hiến Tông chose his third son, Lê Túc Tông (黎肅宗) to be his successor. In 1504, Lê Hiến Tông died at 44 years old. The 17th years old Lê Thuần inherited the throne. The Confucian annalists portrayed him as a relatively good emperor who released many prisoners, stopping several construction works that posed heavy burden on his subjects, as well as reducing tributes from vassals and holding high ranking officials in high regard. He was also said to have maintained harmony in the court and the whole country. In the other hand, the annals also recorded a revolt broke in Cao Bằng, led by Đoàn Thế Nùng against the government. Lê Thuần sent troops to Cao Bằng, defeating and killing Đoàn Thế Nùng along with 500 rebels. However, he fell gravely ill and died just six months after assuming the throne. Lê Uy Mục (黎威穆) was the second son of Emperor Lê Hiến Tông. In 1505, as older brother of Emperor Lê Túc Tông, he succeeded the throne, later known under posthumous name Uy Mục hoàng đế (威穆皇帝). Lê Uy Mục was portrayed by Neo Confucianist chroniclers as being deeply contrasted to his predecessors Lê Thánh Tông, Lê Hiến Tông and Lê Túc Tông, who closely followed Neo Confucianist principles in governing the nation. a shocking display of evil behavior. Lê Uy Mục was described by a Ming ambassador – as a cruel, sadistic, and depraved person, who wasted the court's money and finances to indulge his whims. Well aware that he was detested by his subjects, Lê Uy Mục protected himself by hiring a group of elite bodyguards to surround him at all times. Among them was Mạc Đăng Dung, who became very close to the emperor and eventually rose to the rank of general. Despite his precautions, in 1509 a cousin, whom Lê Uy Mục had put in prison, escaped and plotted with court insiders to assassinate the emperor. The assassination succeeded and the killer proclaimed himself emperor under the name Lê Tương Dực. Lê Tương Dực (黎襄翼), posthumous name Tương Dực Hoàng đế (襄翼皇帝), proved to be just as bad a ruler as Lê Uy Mục. He reigned from 1510 to 1516, all the while spending down the imperial treasury, and doing nothing to improve the country. He was heedless to the reaction that his taxes caused throughout the country. Later in his reign, he spent extravagantly in building many colossal palaces in the imperial capital, Thăng Long. The most notable of those places was one known to the Vietnamese as Cửu Trùng Đài (九重臺, trans. "Nine Leveled Tower"), designed by the emperor's favoured architect Vũ Như Tô. He also spent much time enjoying sexual activities with his concubines, many of whom were former concubines of Lê Hiến Tông and Lê Uy Mục. According to court chroniclers, he ordered the build of special boats for his nude concubines to row on large artificial lakes. As the result of the emperor's luxurious lifestyle and ignorance of state affairs, the people suffered considerable hardships. Many soldiers committed to build imperial palaces died due to diseases. His rule ended in 1516 when a group officials and generals led by Trịnh Duy Sản stormed the palace and killed him.

Дағдарыс және көтерілістер

14 жасында Ле Тунг Дактың немере інісі, ханзада Ле Й, жаңа император Ле Чио Тонг ретінде таққа отырды (1516–1522 жылдары билік жүргізді). Оның күшінің артуы Вьетнамдағы екі ақсүйек отбасының басшыларына – Нгуендерге (Нгуен Хоанг Ду басшылығымен) және Тринге (Трин Дуй Дэй мен Трин Дуй Сан басшылығымен) ұнамады. Бірнеше жылдық шиеленістен кейін Нгуендер мен Трин астанасы Ханойды (сонда Đông Đô деп аталған) тастап, императорды "қорғауында" алып, оңтүстікке қашты. 1524 жылы Мạc Đăng Dung әскері көтерілісшілердің басшыларын (Нгуен Хоанг Ду, Трин Дуй Дэй және Трин Дуй Сан) ұстап, өлім жазасын орындады. Трин және Нгуен тайпаларының көтерілісі уақытша жеңілді. Бұл Мạc Đăng Dung және оның қолдаушылары бір жақта, ал Трин мен Нгуен екінші жақта болған азамат соғысының бастауы болды. Трин мен Нгуеннің тегіндей жері саналатын Тхань-Хо провинциясы екі тараптың арасындағы шайқас алаңына айналды. Бірнеше жылдық соғыстан кейін император Ле Чио Тонг 1522 жылы Мạc Đăng Dung қолдаушыларының қолынан қаза тапты. Ұзақ өтпей Нгуен мен Трин тайпаларының басшылары да өлім жазасын алды. Мạc Đăng Dung енді Вьетнамдағы ең ықпалды адамға айналды.

Мау Джан Дуңның узурпациясы

1497-1527 жылдар аралығында алты билеушінің билігінде болған Ле әулеті елдің солтүстік бөлігін, тіпті оңтүстік жаңа аймақтарын да бақылауда ұстай алмады. Монархияның әлсіреуі ақсүйектердің түрлі отбасыларына билікке таласуға мүмкіндік берді. Ле Чио Тонг 1522 жылы Трин және Нгуендермен оңтүстікке қашқаннан кейін, Маку Джан Дун императордың кіші інісі Ле Сюаньді Ле Цунг Хуан атымен жаңа император деп жариялады. Бірақ шындығында, жаңа императордың ешқандай билігі болмады. Маку Джан Дунның күштері Ле Чио Тонгты өлтіргеннен үш жыл өткен соң, Баку бағында Ле Цунг Хуан 1527 жылдың 18 маусымында өз өмірін өз қолымен аяқтады. Ле әулетін он жыл бойы тиімді басқарған Маку Джан Дун, Ле императорлық отбасының барлық мүшесін өлтірді, сосын 1527 жылдың 15 маусымында өзін Вьетнамның жаңа императоры деп жариялады, осылайша Ле әулетінің тарихы аяқталды (деп ойлады). Маку Джан Дунның таққа отыруы нәтижесінде аристократияның басқа отбасылары, әсіресе Нгуен және Тринг Ле әулетіне адал жандарды қолдауға ұмтылды. Таққа қол сұғу азаматтық соғысты қайтадан қоздырды. Нгуен мен Тринг қайтадан әскер жинап, Маку Джан Дунға қарсы күресті, бұл жолы Нгуен Ким мен Тринг Кьемнің басшылығымен. Тринг пен Нгуен Ле императорының атынан соғысқандай болды, бірақ шын мәнінде өз биліктері үшін күресті.

Оңтүстік және Солтүстік династиялар (1533-1597)

Император отбасының ұрпағы Ле Нинь басшылығымен Леге адал жандар Муанг Пхуанға (қазіргі Лаос) қашып кетті. Ан Тан Нгуен Ким маркизі Ле императорына әлі де адал болғандарды шақырып, Мạc Đăng Dung-қа қарсы көтеріліс бастау үшін жаңа әскер құрды. Кейін Нгуен Ким Đại Việt-ке оралып, Леге адалдарды алпыс жылдық соғысқа бастады. 1536 және 1537 жылдары Нгуен Хоа Пекинге екі елші жіберіп, Мин әулетінің Цзяцзин императорынан Ле әулетін қалпына келтіру үшін Мạc-қа қарсы соғысуға әскер жіберуін сұрады. Мао Боуэн сияқты көптеген Мин шенеуніктері Леге адал жандарды қатты қолдады және Цзяцзин императорын әскери науқанға дайындауға шақырды. Мин императоры келісті. 1527 жылы Ха Гянг пен солтүстік Хунг Хоядағы Ву Ван тайпасы Мạc Đăng Dung-қа қарсы көтеріліп, өз үкіметін құрды. Ву Ван Уен мен оның әулеті Бо Лордтары деп аталды. 1534 жылы Нгуен Ким күштері Тан Хоаны қайта басып алғаннан кейін Ву Ван Уен Леге адал жандармен және Мин әскерімен одақтасып, Мạc әулетіне қарсы соғыс жариялады. Бірақ 1540 жылы Мạc Đăng Dung өзі барып, Мин әскеріне бағынды, бейбітшілік тіледі. Мạc Đăng Dung солтүстік-шығыс Вьетнам жағалауын Мин әулетіне, Мин әулеті Вьетнамға ендеше шабуыл жасамауы үшін берді. Қытайлықтар енді Мạc және Ле әулеттерінің Đại Việt үстінен заңдылығын мойындады және әскерін кері тартты. Бо Лордтары Ле әулетін қатты қолдады және Тринь-Нгуен соғысының басында Тринь әулетін қабылдаудан бас тартты. Кейін олар Триңмен ынтымақтасты. Бо Лордтары 1527 жылдан 1699 жылға дейін шамамен 200 жыл билік етті. 1542 жылы Муанг Пхуаннан Ле әскері Нгхе Анды қайта басып алды. Мạc генералы Дьонг Чин Ньет бағынды. Тан Хоа және Нгхе Ан аймақтарын басып алғаннан кейін, қайта жанданаған Ле әулеті бұрынғы патшалығының төрттен үш бөлігін қайтарып алды. Мạc әулеті Đại Việt-тің солтүстік бөлігін, ал Ле әулеті елдің қалған бөлігін билегендіктен, бұл кезең Солтүстік және Оңтүстік әулеттерінің кезеңі деп аталды. 1545 жылы Нгуен Кимді Мạc әулетінің бағынған генералы Дьонг Чин Ньет улады. Императорлық сарайдың билігі Нгуен Кимнің күйеу баласы Тринг Кьемге берілді, ол Тринг Лордтарының негізін қалады. Содан бері император тек қана номиналды тұлғаға айналды, Тринг Кьем және оның мұрагерлері елдің іс жүзіндегі билеушілері болды және Мạc-қа қарсы соғысты жалғастырды. Соғыстың үш нақты ұрыс кезеңі болды: 1533–1537, 1551–1564 және 1584–1592. Алғашқы қақтығыс кезеңінде Ле әулеті өз әскеріне мылтық сияқты қару-жарақ енгізіп, Мạc әскерін таң қалдырды. 1570 жылы Тринг Тунг әкесінен мұрагерлікке ие болып, Тринг Лордтарын құрды және 1592 жылдың қаңтарында Мạc әскеріне қарсы кең ауқымды шабуылға шықты. Ле әулетінің адал жандарына қарсы тұра алмағандықтан, 1592 жылдың желтоқсанында Мạc әулеті солтүстікке шегініп, Ле әулетіне қарсы салық төлеуші мемлекет ретінде Қытайдың Мин әулетімен одақтасып, Као Бэн провинциясында жаңа астана құрды.

The Lê loyalists under Lê Ninh, a descendant of the Imperial family, escaped to Muang Phuan (today Laos). Marquis of An Thanh Nguyễn Kim summoned the people who were still loyal to the Lê emperor and formed a new army to begin a revolt against Mạc Đăng Dung. Subsequently, Nguyễn Kim returned to Đại Việt and led the Lê loyalists in a sixty year long civil war. In 1536 and 1537, Nguyên Hòa sent two envoys to Beijing to ask the Jiajing Emperor of the Ming dynasty to send an army to fight against the Mạc to restore the Lê dynasty. Many Ming officials like Mao Bowen showed strong supports for the Lê loyalists and urged Jiajing Emperor for prepare a military campaign. The Ming Emperor agreed. In 1527, the Vũ Văn clan in Hà Giang and northern Hưng Hóa rebelled against Mạc Đăng Dung and set up their own government. Vu Van Uyen and his family rules were called Bầu lords. In 1534, after Nguyễn Kim forces recaptured Thanh Hóa, Vũ Văn Uyên declared allied with Lê loyalists and Ming army to fought against the Mạc dynasty. But Mạc Đăng Dung himself in 1540 went and surrendered the Ming army, wished for peace. Mạc Đăng Dung ceded the northeast Vietnamese coastal to the Ming dynasty for exchanging that the Ming dynasty would never invade Vietnam again. The Chinese now recognized both Mạc and Lê legitimacy over Đại Việt and withdrew their army. Bầu Lords showed strong support for the Lê dynasty and refused to accept Trịnh family at the early stage of Trịnh–Nguyễn War. Later, they cooperated with the Trịnh. Bầu Lords lasted for nearly 200 years from 1527 to 1699. In 1542, Lê army from Muang Phuan recaptured Nghệ An. Mạc general Dương Chấp Nhất surrendered. After capturing the region of Thanh Hóa and Nghệ An, the Revival Lê dynasty eventually recaptured three quarters of their former kingdom. Inasmuch as the Mac dynasty ruled the northern portion of Đại Việt while the Lê dynasty ruled the remainder of the country, this time became known as the period of Northern and Southern dynasties. In 1545, Nguyễn Kim was poisoned by Dương Chấp Nhất, a surrendered general of the Mạc dynasty. The power of imperial court was then passed to Nguyễn Kim's son in law Trịnh Kiểm who became the founder of the Trịnh lords. Since then the emperor has only become a figurehead, Trịnh Kiểm and his successors were the de facto rulers of the country and continue the war with the Mạc. The war has three actual fighting periods: 1533–1537, 1551–1564 and 1584–1592. During the early confront period, the Lê dynasty introduced personnel firearm like matchlocks into their army and surprised the Mạc army. Trịnh Tùng succeed his father in 1570, established the Trịnh lords and launched a large scale offensive against the Mạc army in January 1592. Unable to resist the forces of the Lê loyalists, in December 1592 the Mạc dynasty retreated to the north and established a new capital at Cao Bằng Province allying with the Ming dynasty of China as a tributary nation against the Lê dynasty.

Қайта қалпына келтірілген Ле (15331789)

1597 жылы Мин әулеті Ле монархиясының заңдылығын мойындады. Дегенмен, Минде Лэ билеушілері Мин империясына наразы болғандығы тіркелді, себебі қытайлар бірқатарда Мạc әулетін де қолдады. 1589 жылы Тоётоми Хидэёси Тхань-Хоадағы Ле сарайына елшілер жіберіп, Вьетнамды Мин Қытайы мен Жосон Кореясына қарсы Жапонияның одағына қосылуға шақырды. Хидэёси үш бағыттан Мин әулетіне шабуыл жасаудың – Жапония солтүстіктен, Вьетнам оңтүстіктен, ал басқа Оңтүстік-Шығыс Азия елдері оңтүстік-батыстан – Мин армиясын әлсіретіп, шабуылдаушыларға жеңіске жететініне үміттенді. 1682 жылғы наурыз айында оның флоты Вьетнамға беттеп, Цинь әулетінен кетуге асықты, алдымен Солтүстік Вьетнамның Тонкин жағалауында пайда болды. Вьетнамдық мәліметтерге сәйкес, Вьетнамдық Ле әулетінің министрі Ву Дуй Чи 武惟志 қытай қарақшыларын жеңу жоспарын ойлап тапты: ол 300-ден астам әдемі әнші қыздар мен қызыл орамалдармен жабдықталған әйелдерді шағын қайықтармен қытай қарақшыларының джунктеріне жіберді. Қытай қарақшылары мен солтүстік вьетнамдық қыздар қарым-қатынасқа түсті, бірақ вьетнамдық әйелдер орамалдарымен қытай қарақшыларының кемелеріндегі мылтықтарды сулады. Содан кейін олар сол қайықтармен қайтып кетті. Вьетнамдық әскери-теңіз күштері қытай қарақшыларының флотына шабуыл жасады, олар ылғалданған мылтықтарымен жауап бере алмады. Бастапқыда 206 джункіден тұратын қытай қарақшылары флоты Оңтүстік Вьетнамның Куан Нам және Меконг дельтасына жеткен кезде 50-80 джункіден аспады. Солтүстік вьетнамдық әйелдермен қарым-қатынасқа түскен қытай қарақшылары Қытайдан Вьетнамға, Солтүстік Вьетнамның Тонкин режимін құлатқан қауіпті эпидемияны әкелген болуы мүмкін. Француз және қытай деректері тайфунның да кемелердің жоғалуына, аурумен бірге себеп болғанын көрсетеді. Нгуен сарайы Янға (Дуонг) және оның аман қалған ізбасарларына кхмерлерден жаңадан алынған Донг Найға қоныстануға рұқсат берді. Дуонгтың ізбасарлары өздерінің елді мекенін «Мин Хуонг» деп атады, бұл олардың Мин әулетіне адалдығын еске салады.

In 1597, the Ming dynasty recognized the legitimacy of the Lê monarch. However, the Ming recorded that the Lê rulers were very dissatisfied to the Ming Empire because the Chinese also concurrently supported the Mạc dynasty. In 1589, Toyotomi Hideyoshi sent envoys to the Lê court in Thanh Hoá, asking the Vietnamese to join Japan's alliance against Ming China and Joseon Korea. Hideyoshi hoped that a three pronged attack on the Ming dynasty—with Japan from the north, Vietnam to the south, and other Southeast Asian nations to the southwest—would weaken the Ming army and allow the attackers to prevail. and his fleet sailed to Vietnam to leave the Qing dynasty in March 1682, first appearing off the coast of Tonkin in north Vietnam. According to the Vietnamese account, Vũ Duy Chí 武惟志, a minister of the Vietnamese Lê dynasty came up with a plan to defeat the Chinese pirates by sending more than 300 Vietnamese girls who were beautiful singing girls and prostitutes with red handkerchiefs to go to the Chinese pirate junks on small boats. The Chinese pirates and northern Vietnamese girls had sex but the Vietnamese women then wet the gun barrels of the Chinese pirates ships with their handkerchiefs which they got wet. They then left in the same boats. The Vietnamese navy then attacked the Chinese pirate fleet which was unable to fire back with their wet guns. The Chinese pirate fleet, originally 206 junks, was reduced to 50 80 junks by the time it reached south Vietnam's Quang Nam and the Mekong delta. The Chinese pirates having sex with north Vietnamese women may also have transmitted a deadly epidemic from China to the Vietnamese which ravaged the Tonkin regime of north Vietnam. French and Chinese sources say a typhoon contributed to the loss of ships along with the disease. The Nguyễn court allowed Yang (Duong) and his surviving followers to resettle in Đồng Nai, which had been newly acquired from the Khmers. Duong's followers named their settlement as "Minh Huong", to recall their allegiance to the Ming dynasty.

Тринь Нгуен таласы

1620 жылы Нгуен Фук Нгуен Ханойдағы сарайға салық төлеуден ресми түрде бас тартты. Нгуенге сарай билігіне бағыну туралы ресми талап қойылды, бірақ ол ресми түрде бас тартты. 1623 жылы Тринх Тунг қайтыс болды, оның орнын ұлы Тринх Транг басып алды. Тринх Транг тағы да бағынуды талап етті, ал Нгуен Фук Нгуен қайтадан бас тартты. Соңында 1627 жылы Тринх пен Нгуендер арасында ашық соғыс басталды. Төрт ай бойы үлкен Тринх армиясы Нгуен армиясына қарсы күресті, бірақ жеңе алмады. Бұл соғыстың нәтижесі Вьетнамның де-факто солтүстік және оңтүстік аймақтарға бөлінуіне әкелді, Тринх солтүстіктің көп бөлігін, ал Нгуен оңтүстіктің көп бөлігін бақылады; шекара Кванг Бинь провинциясындағы Гианх өзені болды. Бұл шекара он жетінші параллельге (іс жүзінде Кванг Три провинциясындағы оңтүстікке қарай орналасқан Бен Хай өзені) өте жақын болды, ол 1954-1975 жылдардағы Вьетнамның бөлінуі кезінде Солтүстік Вьетнам мен Оңтүстік Вьетнам арасындағы шекара ретінде белгіленді. Тринхтер көбірек халыққа ие болғанмен, Нгуендердің бірнеше артықшылықтары болды. Біріншіден, олар қорғанысқа түскендіктен, күресуге одан да ынталы болды. Екіншіден, Нгуендер еуропалықтармен, әсіресе португалдармен байланыстарын пайдаланып, жетілдірілген еуропалық қару-жарақ сатып алды және бекіністерде еуропалық әскери сарапшыларды жалдады. Үшіншіден, география оларға қолайлы болды, өйткені үлкен әскерлерге қолайлы Солтүстіктің тегіс жазықтары Нгуендер бақылайтын аумақта аяқталды; Орталық жотаның таулары теңізге дейін созылады. Бірінші науқаннан кейін Нгуендер теңізден Орталық жотаға дейін бірнеше шақырымға созылған екі алып бекініс салуға кірісті. Қабырғалар Хуэден солтүстікке қарай, Донг Хой қаласының жанында салынды. Нгуендер бұл бекіністерді 1672 жылға дейін жалғасқан көптеген Тринх шабуылдарынан қорғады. 1633 жылы Тринхтер үлкен қабырғаларға қарсы қымбат шабуылдардан аулақ болу үшін Нгуенге теңіз арқылы шабуыл жасауға тырысты. Алайда Тринх флоты Нхат Ле шайқасында Нгуен флотына жеңілді. 1648 жылы Тринх Транг тағы да шабуыл жасады, бірақ Труонг Дык шайқасында Тринх армиясы қайтадан Нгуендерден ауыр жеңіліске ұшырады. 1773 жылы Тэй Сон 1773 жылы Куй Ньон бекінісін басып алып, оларға қаржылық және адам күшімен көмектесті, осылайша көтеріліс кеңінен тарады. 1774 жылы Тринх армиясы солтүстіктен Нгуенге қарсы шабуылға шықты. Екі майданда соғысуға қабілетсіз болған Лорд Нгуен Фук Тхуан Кочинчинаны бақылаудан шығарып, Меконг дельтасына кемемен қашып кетті. Нгуеннің астанасы Фу Сюань Тринх лордының қолына түсті. Нгуен Фук Тхуанды кейіннен 1777 жылы Тэй Сон қолға түсіріп, өлім жазасына кесті. Нгуен Ань бастаған қалған Нгуендер француз діни қызметкері Пиньо де Бехайннің (Ба Да Люк) көмегімен француз, камбоджалық әскерлер мен қару-жарақтарды жинады, бірақ көбінесе Тэй Сон көтерілісшілерінен төрт рет жеңілді және Ань Сиамға жер аударылды. Тэй Сон көтерілісі елдің оңтүстік провинцияларын ғана басып алумен қанағаттанбады.

In 1620, Nguyễn Phúc Nguyên officially refused to send taxes to the court in Hanoi. A formal demand was made to the Nguyễn to submit to the authority of the court, and it was formally refused. In 1623 Trịnh Tùng died and was succeeded by his son Trịnh Tráng. Trịnh Tráng made yet another formal demand for submission, and again Nguyễn Phúc Nguyên refused. Finally in 1627 open warfare broke out between the Trịnh and the Nguyễn. For four months a large Trịnh army campaigned against the Nguyễn army but were unable to defeat them. The result of this war was that Vietnam had effectively been partitioned into northern and southern regions, with the Trịnh controlling most of the north and the Nguyễn controlling most of the south; the dividing line was the Gianh River in Quảng Bình Province. This border was very close to the Seventeenth parallel (in actuality the Bến Hải River located just to the south in Quảng Trị Province), which was imposed as the border between North Vietnam and South Vietnam during the 1954–1975 Partition of Vietnam. While the Trịnh ruled over a much more populous territory, the Nguyễn had several advantages. First, they were on the defensive and as such were more motivated to fight. Second, the Nguyễn were able to take advantage of their contacts with the Europeans, specifically the Portuguese, to purchase advanced European weapons and hire European military experts in fortifications. Third, the geography was favorable to them, as the flat plains of the North suitable for large organized armies ended at Nguyễn controlled territory; the mountains of the central highlands reach almost to the sea. After the first campaign, the Nguyễn built two massive fortified lines which stretched a few miles from the sea to the central highlands. The walls were built north of Huế near the city of Đồng Hới. The Nguyễn defended these lines against numerous Trịnh offensives which lasted till 1672. In 1633 the Trịnh tried attacking the Nguyễn by sea to avoid costly assaults on the great walls. However, the Trịnh fleet was defeated by the Nguyễn fleet at the battle of Nhat Le. Trịnh Tráng staged yet another offensive in 1648 but at the battle of Truong Duc, the Trịnh army was again badly beaten by the Nguyễn. In 1773, the Tây Sơn captured Quy Nhơn fort in 1773, gave them financial and manpower support, thus made the rebellion and became widespread. In 1774, Trịnh army from the north launched an offensive against the Nguyễn. Unable to fight two front war, Lord Nguyễn Phúc Thuần lost the control of Cochinchina, fled by ship to the Mekong delta. Nguyễn's capital Phú Xuân was captured by Trịnh lord. Nguyễn Phúc Thuần later was taken and executed by the Tây Sơn in 1777. The remnant Nguyen led by Nguyễn Ánh with help from the French priest Pigneau de Behaine (Bá Đa Lộc), he soon recruited his army by enlisted French, Cambodian troops and weapons, but mostly were defeated by the superior and more numerous Tây Sơn rebels four times, and Ánh went into exile in Siam. The Tây Sơn rebellion were not content to simply conquer the southern provinces of the country.

Династияның соңы

1782 жылы Тринг Сам қайтыс болды және тақты 1780 жылы жасаған сәтсіз төңкерісінен кейін төмендетілген 19 жасар ұлы Тринг Тонг емес, 5 жасар ұлы Тринг Канға тапсырды. Тринг Сам Канның регенті ретінде Хоанг То Лиді (сонымен қатар Хоанг Динь Бао деп те танылған) тағайындады. Тринг Тонг Үш префектура армиясымен одақтасып, Тринг Канды құлатуға және Хоанг То Лиді өлтіруге тырысты. Армия императордың немересі Ле Дуй Киді (Ле Дуй Хием деп те аталады) түрмеден босатып, императорды оны келесі мұрагер етіп тағайындауға мәжбүр етті. Тринг Тонг армияның күші күшейе түседі деп қорқып, төрт провинцияның (Кинх-Бак, Сон-Нам, Хай-Дюнг, Сон-Тай) губернаторларына бас қалаға шеру жасап, Үш префектура армиясын таратуға құпия бұйрық берді. Бірақ армия бұл жоспарды анықтап, Тринг Тонг оны тоқтатуға мәжбүр болды. Хоанг То Лидің адал қызметкері Нгуен Хю Чин, Лидің өлімі туралы естігеннен кейін, Тэйшонға қашқан. 1786 жылы Тэйшон патшасы Нгуен Няк Трингтің басып алған Нгуен иелерінің бұрынғы аумағын қайтарып алуды қалады. Ол Нгуен Хуэ мен Нгуен Хю Чинге осы міндетті тапсырды. Няк Хуэге Бак Хаға шабуыл жасамауды ескертті. Алайда Чин Хуэні «Трингті жою және Леге көмектесу» (, ) деген ұранмен сендіріп, Бак Ха халқының қолдауын алуға көмектеседі деп ойлады. Тринг армиясы мен Үш префектура армиясы тез жеңіліске ұшырады. Тринг Тонг өз-өзіне қол жұмсады. Император Чан Хынг жасынан қалып, көп ұзамай қайтыс болды және тақты Ле Дуй Киге (император Чио Тхонг) тапсырды. Нгуен Няк Нгуен Хуэнің бағынбауы туралы естігеннен кейін Тханг Лонгқа асығып барды және барлық Тэйшон әскерлеріне кері шегінуге бұйрық берді. Бірақ олар Нгуен Хю Чинды қасақана қалдырды. Чин оларды қуалай, Нге Ан провинциясындағы туған жеріне қайтты. Тэйшонның шегінуінен кейін Тринг тайпасының мүшелері, атап айтқанда Тринг Ле және Тринг Бонг, олардың жақтастарымен бірге Тханг Лонгқа кіріп, Чио Тхоңнан Тринг мырзасын қайта орнатуды талап етті. Тринг Самның әкесі өлтірілген Чио Тхоң, мәжбүрліктің нәтижесінде келісіп, Тринг Бонгты Ян До ханзадасы (, ) етіп тағайындады. Император Чио Тхоң Нгуен Хю Чинге оны құтқаруға құпия бұйрық жіберді. 1787 жылы Нгуен Хю Чин Солтүстікке аттанды, Тринг Бонгты және оның жақтастарын жеңіп, Тринг тайпасының 242 жылдық билігін аяқтады. 1787 жылдың соңында Нгуен Хуэ, енді Нгуен Някқа бағынбай, Нгуен Хю Чинды бағынбауы үшін жазалау сылтауымен Ву Ван Нхаңды Бак Хаға басып алуға жіберді. Нхаң 1788 жылдың қаңтарында Чинды тұтқындап, өлім жазасын орындады, император Чио Тхоң Хонг өзенінің шығысына қашып кетті. Ву Ван Нхаң Хуэнің келісімінсіз Ле Дуй Канды елдік бақылаушы (, ) етіп тағайындады. Нгуен Хуэ Нхаңды опасыздыққа айыптап, өлім жазасын орындады және Бак Ханы басып алды.

In 1782, Trịnh Sâm died and passed the throne to his 5 year old son Trịnh Cán instead of his 19 year old son Trịnh Tông, who was demoted after his failed coup d'état attempt in 1780. Trịnh Sâm assigned Hoàng Tố Lý (also known as Hoàng Đình Bảo) as Cán's regent. Trịnh Tông allied with the Three Prefectures Army (, ) to overthrow Trịnh Cán and kill Hoàng Tố Lý. The army then released the emperor's grandson Lê Duy Kỳ (also known as Lê Duy Khiêm) from imprisonment and forced the emperor to appoint him as the next successor. Trịnh Tông feared that army's power would grew stronger. He secretly ordered governors of the Four Provinces (Kinh Bắc, Sơn Nam, Hải Dương, Sơn Tây) to march into the capital and dismiss the Three Prefectures Army. However the plan was discovered by the army and Trịnh Tông had to cancel it. Hoàng Tố Lý's subordinate Nguyễn Hữu Chỉnh, after hearing about Tố Lý's death, took refuge in Tây Sơn. In 1786, king of Tây Sơn Nguyễn Nhạc wanted to recover the old territory of Nguyễn lords captured by the Trịnh. He ordered Nguyễn Huệ and Nguyễn Hữu Chỉnh to undertake the task. Nhạc warned Huệ not to attack Bắc Hà. However, Chỉnh convinced Huệ to do so, under the slogan "Destroy the Trịnh and aid the Lê" (, ) that would help them gain support from Bắc Hà people. Trịnh army and the Three Prefectures Army were quickly defeated. Trịnh Tông committed suicide. Emperor Cảnh Hưng died of old age shortly after and passed the throne to Lê Duy Kỳ (emperor Chiêu Thống). Nguyễn Nhạc, after having heard of Nguyễn Huệ's insubordination, hastily marched to Thăng Long and ordered all Tây Sơn troops to withdraw. However they intentionally left Nguyễn Hữu Chỉnh behind. Chỉnh chased after them and then stayed in his hometown in Nghệ An. After Tây Sơn's withdrawal, members of Trịnh clan, namely Trịnh Lệ and Trịnh Bồng, along with their supporters marched into Thăng Long and demanded Chiêu Thống to reinstall Trịnh lord. Chiêu Thống, whose father was killed by Trịnh Sâm, reluctantly agreed and assigned Trịnh Bồng as Prince of Yến Đô (, ). Emperor Chiêu Thống then sent a secret order to Nguyễn Hữu Chỉnh to come and save him. In 1787, Nguyễn Hữu Chỉnh marched North, defeated Trịnh Bồng and his supporters, ended the 242 years rule of Trịnh clan. In late 1787, Nguyễn Huệ, no longer served under Nguyễn Nhạc, sent Vũ Văn Nhậm to invade Bắc Hà under the pretense of punishing Nguyễn Hữu Chỉnh for insubordination. Nhậm captured and executed Chỉnh in January 1788, emperor Chiêu Thống fled to the east of Hong River. Vũ Văn Nhậm installed Lê Duy Cận as Country Supervisor (, ) without Huệ's approval. Nguyễn Huệ accused Nhậm of treason and executed him, took over Bắc Hà.

Ле Чио Тхоң Қытайға қашып кетті

Ле Чио Тхоң Цин империясының императорлық сарайына Tây Sơn-ға қарсы көмек сұрау үшін елші жіберді. Цин империясының Цянлонг императоры Ле әулетін қайта орнату сылтауымен 200 000 сарбаздан тұратын зор әскерді Солтүстік Вьетнамға басып кірді, астана Тхан Лонгты жаулап алды. Соғыстың басында Нгуен Хуэ әскері оңтүстікке шегініп, Цин әскерімен шайқасудан бас тартты. Ол үлкен әскер жинап, 1789 жылғы Қызылша қарсаңында жаугершілерді жеңді. Чио Тхоң мен императорлық отбасы солтүстікке, Қытайға қашып кетіп, енді қайта оралмады. Лэ әулеті 356 жылдық биліктен кейін ақыры құлады. Ол Пекинге барып, Хан Сары Шекаралық Тудың төртінші дәрежесіндегі қытай мандарині болып тағайындалды, ал төменгі дәрежедегі адалдары мемлекеттік жерді өңдеуге және Сычуань мен Чжэцзяңдағы Жасыл Стандарттық Армияға қосылуға жіберілді. Олар Цин киімдерін киіп, шашты қысқа қырып (саптық шаш), Цин әулетінің азаматтарына айналып, Вьетнамның экстрадиция талаптарынан қорғалды. Осыдан кейін Ле Чио Тхоң Қытайдың Цин империясынан ешқандай қолдау алмады. Ол қайтыс болғаннан кейін Мэнь Ди (愍帝) атағымен марапатталды. Лэ әулетінің қазіргі ұрпақтары Оңтүстік Вьетнамда тұрады.

Киім және әдет-ғұрып

Төртінші қытайлық үстемдігінен кейін Đại Việt халқы елді қайта құруға кірісті. Император мен бюрократияның киім ережелері Вьетнамның бұрынғы династиялары мен Қытайдың Мин династиясынан алынды. Кейінгі Ле әулетінде áo giao lĩnh деп аталатын айқас жағалы көйлек халық арасында кең таралды. 1474 жылы Вьетнам императорлық жарлық шығарды, онда вьетнамдықтарға Лаос, Чам немесе Мин "солтүстіктерінің" киімдері, шаш үлгілері және тілдерін қабылдауы тыйым салынды. 1744 жылға дейін Đàng Ngoài (солтүстік) және Đàng Trong (оңтүстік) халқы giao lãnh y көйлегін thường (ұзын юбканың бір түрі)пен бірге киген. Еркектер мен әйелдердің шаштары ұзын болған. 1744 жылы Đàng Trong (Фу Сюань) Лорды Нгуен Фук Хоат өзінің сарайындағы ерлер мен әйелдердің барлығына шалбар және алдыңғы жағында түймелері бар көйлек киюді міндеттеді. Осылайша Нгуен иелері áo ngũ thân киім үлгісін енгізді. Đàng Trong сотының (оңтүстік соты) мүшелері Đàng Ngoài (Донг Кин) Тренг иелерінің сарайындағылардан ерекшеленді, олар ұзын юбкамен бірге áo giao lĩnh киетін. Екі отбасы арасындағы ұзаққа созылған елді бөлу салдарынан солтүстік және оңтүстік вьетнамдықтардың диалектісі мен мәдениетінде айқын айырмашылықтар пайда болды.

Христиан дінінің пайда болуы

Еуропалық миссионерлер Вьетнамға алғашқыда он алтыншы ғасырдың басында қысқа мерзімге келіп, елеулі әсер етпеді. «Хам định Việt sử Thông giám cương mục» еңбегінде алғашқы христиан миссионері Инасионың есімі Нгуен Хоа императорының билік басталған жылы (1533) Намдиньде тіркелген. 1580 жылдан 1586 жылға дейін португалдық және француздық екі миссионер – Луис де Фонсека мен Грегуар де ла Мотт Нгуен Хуанг билеушісінің басшылығымен Куанг Нам және Куй Нхон аймақтарында жұмыс істеді. Ле-Мак соғысы аяқталғаннан кейін және 1593 жылы бейбітшілік орнаған соң, Испания, Португалия, Франция, Италия және Польшадан келген миссионерлер христиан дінін тарату үшін Вьетнамға келді. Ең танымал миссионерлердің бірі – 1627 жылы Ханойға жіберілген француз иезуиті Александр де Родс болды. Ол тілді тез үйреніп, вьетнам тілінде уағыз айта бастады. Бастапқыда Родс Тринх сарайында жақсы қабылданып, 6000-нан астам адамды дінге өттіргені айтылады. Бірақ, сәттілігі оның 1630 жылы қуылған себебі болуы мүмкін. Ол Франсиско де Пина бірінші рет әзірлеген вьетнам тілінің латын әрпімен жазылатын жүйесін (chữ Quốc ngữ) жетілдіргенімен белгілі, бұл жүйе Родс сияқты бірнеше миссионерлердің бірлескен еңбегі болуы мүмкін. Ол вьетнам тілінде алғашқы катехизисті жазып, вьетнам-латын-португал сөздігін шығарды. Бұл еңбектер chữ Quốc ngữ тілінде басылған алғашқы кітаптар еді. Chữ Quốc ngữ бастапқыда тек миссионерлер ғана қолданды, ал chữ Hán немесе chữ Nôm сарай мен бюрократияда қолданыла берді. Кейіннен француздар chữ Quốc ngữ қолданысын қолдады, оның қарапайымдылығы сауаттылық деңгейінің жоғарылауына және вьетнам әдебиетінің дамуына әкелді. Вьетнамнан қуылғаннан кейін Родс келесі тридцать жыл бойы Ватикан мен француз католик шіркеуінен миссионерлік жұмысына қолдау іздеп, Вьетнамға бірнеше рет сапар жасады. Алайда, 1910 жылдан бастап француз губернаторы латын әрпімен жазылған chữ Quốc ngữ жүйесін Вьетнамның негізгі жазу жүйесі ретінде қабылдады, ал chữ Hán және chữ Nôm қолданыстан шығып, құлдырап кетті. Вьетнамдық христиан діні 1820 жылдары Нгуен әулетінің императоры Мин Мангтың қуғынына ұшырағанға дейін дамып, күшейді.

European missionaries had occasionally visited Vietnam for short periods of time, with little impact, beginning in the early sixteenth century. Khâm định Việt sử Thông giám cương mục recorded the first Christian missionary's name Inácio in the first year of Nguyên Hoà Emperor (1533) in Nam Định. From 1580 to 1586, two Portuguese and French missionaries Luis de Fonseca and Grégoire de la Motte worked in Quảng Nam and Quy Nhơn region under lord Nguyễn Hoàng. After the Lê–Mạc War ended and peace was restored in 1593, more missionaries from Spain, Portugal France, Italy and Poland came to Vietnam to spread Christianity. The best known of the early missionaries was Alexandre de Rhodes, a French Jesuit who was sent to Hanoi in 1627, where he quickly learned the language and began preaching in Vietnamese. Initially, Rhodes was well received by the Trinh court, and he reportedly baptized more than 6,000 converts; however, his success probably led to his expulsion in 1630. He is credited with perfecting a romanized system of writing the Vietnamese language (chữ Quốc ngữ) first developed by Francisco de Pina, which was probably developed as the joint effort of several missionaries, including Rhodes. He wrote the first catechism in Vietnamese and published a Vietnamese Latin Portuguese dictionary; these works were the first books printed in chữ Quốc ngữ. Chữ Quốc ngữ was used initially only by missionaries; chữ Hán or chữ Nôm continued to be used by the court and the bureaucracy. The French later supported the use of chữ Quốc ngữ, which, because of its simplicity, led to a high degree of literacy and a flourishing of Vietnamese literature. After being expelled from Vietnam, Rhodes spent the next thirty years seeking support for his missionary work from the Vatican and the French Roman Catholic hierarchy as well as making several more trips to Vietnam. However, since 1910, Latinized chữ Quốc ngữ was adopted by the French governor as the main writing system of Vietnam, while chữ Hán and chữ Nôm fell into decline. Vietnamese Christianity developed and became stronger before it was cracked down on by Emperor Minh Mạng of the Nguyễn dynasty in the 1820s.

Ғылым мен философия

Ле дәуірі – вьетнамдық ғылыми ой-пікір мен конфуциандық білімнің үздіксіз гүлденген кезеңі болды. Нгуен Трай – 15 ғасырдағы Ле шенеунігі, географиялық кітап «Дư địa chí» авторы, сонымен қатар неоконфуциандық ғалым. Ле Кви Дьон – ақын, энциклопедияшы, мемлекеттік қызметкер, географиялық кітап «Phủ biên tạp lục» авторы. Хай Шан Лан – әйгілі вьетнамдық дәрігер және фармацевт, оның толық жинағы 28 томдық «Hải Thượng y tông tâm lĩnh» дәстүрлі вьетнам медицинасы туралы. 1516 жылы Моғол империясынан Đại Việt-ке мачлок мылтықтарының технологиясы жетіп, 1530 жылдары Ле армиясы қолданды.

Әдебиет және өнер

Жазбаша қытай тілі Ле әулеті кезінде Вьетнамда басым жазу тілі болды, бірақ 17 ғасырда вьетнам тілінде жазылған chữ Nôm әдебиеті кеңінен танымал бола бастады. Қытай жазуларын вьетнам тіліне бейімдеу үшін қытай идеограммалары chữ Nôm-ға өңделді. Ле әулеті кезінде поэзия, сурет, романдар, hát tuồng, chèo, cải lương және ca trù сияқты вьетнам әдебиеті мен өнерінің түрлі салалары гүлденді. Көптеген жазушылар chữ Hán немесе chữ Nôm тілінде жазды; мысалы, Нгуен Дудың «Кио әңгімесі», Đoàn Thị Điểm-нің «Чинь phụ ngâm» және Нгуен Гиа Thiều-дың «Cung oán ngâm khúc» шығармалары. Тіпті Льо Сьи Тонг та chữ Hán және chữ Nôm тілдерінде жазды. 1426-1527 жылдар аралығында Ле әулеті елордада 26 императорлық емтихан өткізіп, 989 tiến sĩ және 20 trạng nguyên бітірді. 1750 жылдары неоконфуциандық идеология төмендеп, императорлық емтихандарда түлектердің саны артып, джинси мен мандариндердің сапасы нашарлады, сыбайлас жемқорлық күшейді. Соттар ақсүйек отбасыларының балаларын мандариндер етіп тағайындауға басымдық берді, осылайша 18 ғасырдың соңында Вьетнамда конфуциандық емтихан жүйесі құлдырады. Бұл Нгуен әулетінің құрылуына дейін жалғасты. Ле әулеті кезінде императорлық емтихан жүйесін бітірген ғалымдар мен әкімшілер қатарында Нгуен Бỉnh Хием, Нгуен Тхи Дуэ, Фунг Хак Хоан, Ле Кви Дон, Лунг Тхь Вин және阮登道 болды.

Қытай

1428 жылы Ле Лой өзінің патшалығын мойындау және ресми қорғау үшін Мин әулетімен тәуелділік қарым-қатынасын орнатты. Сюанде императоры Ле Лойға "Ан Нам Кюнг Вунь" (Аннамның патшасы) атағын берді және Вьетнамның ішкі тәуелсіздігі мен егемендігін мойындады (бұл 1526 жылға дейін сақталды). Сондай-ақ, тәуелділік қарым-қатынасының бір бөлігі ретінде Мин Ле мемлекетіне сыртқы әскери қолдау көрсетуге міндетті болды. 1537 жылы Мак көтерілісіне қарсы Леге Миннің көмегі келді. 1667 жылы Цин империясының Канкси императоры Ле Дуй Вуға Вьетнамның табысты дипломатиялық миссиясы арқылы Ан Нам Кюнг Вунь атағын берді.

Еуропа

Вьетнамдық тарихнама Вьетнам мен Ватикан арасындағы байланыс император Лэ Тхэ Тонгтың (1572–1599) билігі кезінде классикалық қытай тілінде жазылған дипломатиялық хат арқылы орнатылғанын көрсетеді. Бұл хат қазір Ватикан кітапханасында сақтаулы. XVII ғасыр – еуропалық миссионерлер мен саудагерлердің Вьетнам сарайының өмірі мен саясатына елеулі ықпал еткен кезең болды. Олардың екеуі де XVI ғасырдың басында келгенімен, XVII ғасырға дейін шетелдік саудагерлер мен миссионерлер Вьетнамға көп әсер етпеді. 1680 жылға дейін португалдар, голландтар, ағылшындар және француздар Пху Хиньде сауда бекеттерін ашты. Бірақ еуропалықтар арасындағы талас-тартыс және вьетнамдықтардың қарсылығы осы кәсіпорындарды тиімсіз етті, нәтижесінде барлық шетелдік сауда бекеттері 1800 жылға қарай жабылды.

Экономикалық даму

1527 жылға дейін императорлық сарай адамдарды шетелдік саудадан шектеді, негізінен ауыл шаруашылығы мен жергілікті нарық саудасына баса назар аударды. 1505-1527 жылдар аралығындағы кезең саяси тұрақсыздыққа толы болды, бұл экономиканы тежеді. 1517-1521 жылдары Ле Тыонг Дык патшалығы тұсында Хай Дыонг және Кинг Бак префектураларында (Бак Нинь, Бак Зянг) бірнеше ауыр ашаршылықтар болды. 16 ғасырдағы саяси дағдарыс Вьетнамның ауыл шаруашылығына зор зиян келтірді, үздіріспейтін әскери науқандардың нәтижесінде жұмылдыру қажет болды; бұған табиғи апаттар да себеп болды, бұл егін жинаудың үнемі нашарлауына әкелді. Жерсіз шаруалардың саны жылдам өсті, Солтүстік Вьетнамда жұмыссыз күштің үлкен артығын тудырды. 1527 жылы Мак Данг Дунг билікке келгеннен кейін, ол осы жұмыссыз шаруаларды қалаларға және фабрикаларға тарту арқылы экономиканы жаңғыртуға тырысты, сондай-ақ ірі қолөнер және өнеркәсіптік өндіріс, теңіз саудасын дамытты. Бұл экономиканың негізінен егіншіліктен шығыс жағалаудағы Қызыл өзен дельтасынан теңіз саудасына қарай өзгеруіне әкелді. Вьетнамдық саудагерлер мен теңізшілер бірігіп, Хай Мон портында (қазіргі Хай Фонг) орташа өлшемді кемелер салып, Оңтүстік Қытай теңізі сауда жолында жылдам үстемдікке ие болды, олар негізінен Жапониядан Малаккаға жібек пен керамика сату үшін бағытталды. Олардың кейбіреулері 1570 жылдары Осман империясының билігінде болған Египетке және Грекияға жетті. 18 ғасырдың соңына дейін эпидемия, Қызыл өзен дельтасындағы ауыр су тасқыны, үкіметтің кең таралған жемқорлығы және кейіннен бүкіл елге тараған Оңтүстік Вьетнамдағы Тэй Сон көтерілісі экономиканың көп бөлігін қиратты және халықаралық саудаға нұқсан келтірді, бұл династияның құлауына ықпал етті.

Đông Kinh және қалалық өмір

Дунг Кин (қазіргі Ханой) 11 ғасырдан бері Вьетнамның астанасы болып табылады. Кейінгі Ле әулеті кезінде ол 13 ауданға және 239 бөлімшеге (36 негізгі сауда бөлімшесі бар) және коммуналарға бөлінді. 16 ғасырдың ортасынан бастап Дунг Кин Оңтүстік-Шығыс Азияның жібек және керамика өндірісінің орталығы болды. Вьетнамдық саудагерлер Осман империясы мен Сафавид империясына экспорттады, соның ішінде тонкиндік сегізбұрышты бөтелкелер (астыңғы жағы кобальтпен боялған) немесе астыңғы жағы кобальтпен боялған пион гүлдері салынған ыдыстар қытай өнімдерімен тең дәрежеде саналды. 17 және 18 ғасырларда батыстықтар солтүстік Вьетнамды білдіру үшін Тонкин (Дунг Киннен) деген атауды қолданды, сол кезде оған Трин мырзалары билік етті (ал Оңтүстік Вьетнамды білдіру үшін Кочинчина қолданылды, оған Нгуен мырзалары билік етті, ал Вьетнамды тұтас білдіру үшін Анам, бұрынғы қытай провинциясының атынан алынған атау қолданылды). Тонкин 1730 жылдарға дейін Азиядағы маңызды өнеркәсіптік және сауда орталығы болды. Ле әулеті кезіндегі гүлдену Батыс деректемелерінде Тонкиндегі қала құрылысы арқылы сипатталды: "Качао (Дунг Кин) шамамен 200 000 үйге ие болған болуы мүмкін. Қаланың көлемі Еуропаның ірі қалаларынан үлкен болса да, Азияның басқа ірі қалаларымен салыстырылатын болды. Ол Қызыл өзен бойында орналасқан, онда 36 тас төселген басты көше бар, көптеген шетелдіктер, мысалы, қытайлар, жапондар, ағылшындар өздерінің бизнес компанияларын, фабрикаларын және дүкендерін ашты. Императордың үш кішкентай, бірақ сәнді сарайы бар, олар көбінесе қызыл ағаштан және терракота кірпіштен салынған, 15 фут биіктіктегі қабырғамен қоршалған, ал басты қақпасы император сыртқа шығуды қалағанда ғана ашылады. Трин мырзасы мен оның отбасылары 30 метрлік Нгу Лонг қамалында тұрады, ол Та Вонг көліне жақын орналасқан және Қызыл өзеннен ең биік нүктеден көрінеді".

1612 жылы Жосон армиясы Джеджу аралында Тонкиннен келген вьетнамдық сауда кемесіне тап болды, ол құны мол ақша мен қазынаға толы болған. Кореялықтар барлық теңізшілерді өлтіріп, кемедегі қазынаны тонады, содан кейін кеменің "қарақшылар кемесі" екенін жалған мәлімдеді. 1637 жылы голландтар Тонкинмен сауда және дипломатиялық қатынастар орнатты және 1700 жылға дейін Дунг Кинде сауда бекетін сақтап тұрды. Голландтардың табысты "Вьетнам жібегі үшін жапон күмісі саудасы" кейіннен 1672 жылы ағылшындарды және 1682 жылдың басында француздарды Тонкинге тартты. Британдықтар 1670 жылдары вьетнамдық жібекті импорттады, бірақ тұрақты емес. Қаланың Қытай кварталы, сондай-ақ Қызыл өзен бойында голланд және ағылшын компанияларына тиесілі фабрикалар болды. Алайда, 17 ғасырдың соңында Тонкин табысты сауда орталығы болмай қалды. Вьетнамдық жібек Жапонияда үлкен пайда әкелмейтін болды, ал вьетнамдық керамика Оңтүстік-Шығыс Азияның аралдық нарықтарында сатылымға жарамсыз болып шықты. Тонкинде сауда жағдайы да тез нашарлады. Содан кейін табиғи апаттар ел экономикасын қиратты, ал бір-бірінен кейін келген ашаршылықтар жергілікті қолөнершілерді экспортқа тауар өндіруден айнытты. Одан да жаманы, 1672 жылы аяқталған Квинам (немесе Джанг Тронг) оңтүстік вьетнам патшалығымен ұзаққа созылған азаматтық соғыстан кейін Тонкин билеушілері шетелдік саудаға салқын қарады, өйткені олар енді батыстан қару-жарақпен қамтамасыз етуге мұқтаж емес еді. Ұзақ мерзімді стратегияларын, әсіресе Қытаймен сауда қатынастарын ашу мүмкіндігін ескере отырып, голландтар қазіргі пайдасыз жағдайға қарамастан Тонкин саудасын сақтауды қалады, өйткені олар елден шыққаннан кейін Тонкинмен қарым-қатынасты қалпына келтіру өте қиын болады деп санайды. Хой Анға Нгуен мырзасы Нгуен Хоанг 1570 жылы сауда порты ретінде негіз салды. Нгуен мырзалары солтүкке билік еткен Трин мырзаларына қарағанда коммерциялық қызметке көбірек қызығушылық танытты. Нәтижесінде Хой Ан сауда порты ретінде гүлденді және Шығыс Вьетнам теңізіндегі ең маңызды сауда портына айналды. Капитан Уильям Адамс, ағылшын теңізшісі және Токугава Иэясудың сенімді адамы, 1617 жылы Қызыл мөрлі кемемен Хой Анға бір сауда миссиясын жасағаны белгілі. Алғашқы португал иезуиттерінің Хой Анда екі резиденциясының бірі болды. 1640 жылы Нгуен мырзасы Нгуен Фук Лан Хой Андағы барлық голланд дүкендері мен фабрикаларын жабуға, голландтарға Кочинчинада сауда жасауға тыйым салуға бұйрық берді, өйткені ол VOC солтүстіктегі Трин мырзаларымен одақтасып жатыр деп күдіктенді. XVII ғасырда поляк иезуит миссионері Войцех Мечинский Хой Анға барған деп есептеледі. XVIII ғасырда Хой Анды қытай және жапон саудагерлері Оңтүстік-Шығыс Азиядағы, тіпті Азиядағы сауда үшін ең жақсы орын деп есептеді. Сауда және қолөнер өндірісі Тонкиннен Хой Анға көшті. Хой Анның маңызы 18 ғасырдың соңында Нгуен билігінің құлауына байланысты күрт төмендеді (Тай Шон көтерілісі салдарынан). Содан кейін, император Зя Лонгтың жеңісімен, ол француздарға олардың көмегі үшін жақын жердегі Дананг портына эксклюзивті сауда құқығын берді. Дананг Орталық Вьетнамдағы сауданың (және кейіннен француз ықпалының) жаңа орталығы болды, ал Хой Ан ұмытылған шеткері аймаққа айналды. Жергілікті тарихшылар Хой Анның өзен сағасының лайлануына байланысты сауда порты ретіндегі мәртебесін жоғалтқанын да айтады. Нәтижесінде Хой Ан келесі 200 жылдың ішінде Вьетнамдағы өзгерістерге дерлік тиіспеді.

In 1612, the Joseon army encountered a Vietnamese merchant ship from Tonkin wrecked in Jeju Island which carried a large heap of treasure and money. The Koreans killed all the sailors, looted the treasures on board and then falsely reported the ship "was a pirate ship". In 1637, the Dutch successfully established commercial and diplomatic relations with Tonkin and maintained their trading station in Đông Kinh until 1700. The lucrative Dutch ‘Vietnamese silk for Japanese silver trade‘ later also attracted the English and the French to Tonkin in 1672 and early 1682 respectively. The British imported Vietnamese silk around the 1670s, but not regularly. The city had a Chinatown, as well as factories owned by the Dutch and English companies along the Red river. However, by the last quarter of the 17th century, Tonkin was no longer a profitable trading place. Vietnamese silk no longer reaped a handsome profit in Japan and Vietnamese ceramics proved unmarketable in the insular Southeast Asian markets. In Tonkin, trading conditions also deteriorated rapidly. Subsequently, natural disasters ravaged the economy of the country and a wave of successive famines discouraged local craftsmen from producing goods for export. Worse still, after the protracted civil war with the southern Vietnamese kingdom of Quinam (or Đàng Trong) that ended in 1672, the Tonkinese rulers seemed to be more indifferent towards foreign trade as they were no longer in urgent need of a supply of weapons from the Westerners. Bearing in mind their long term strategy, especially the prospect of opening up trading relations with China, the Dutch still wanted to maintain their Tonkinese trade despite its current unprofitable state, perceiving that it would be extremely difficult to re establish the relationship with Tonkin once they left the country. Hội An was founded as a trading port by the Nguyễn Lord Nguyễn Hoàng in 1570. The Nguyễn lords were far more interested in commercial activity than the Trịnh lords who ruled the north. As a result, Hội An flourished as a trading port and became the most important trade port on the East Vietnam Sea. Captain William Adams, the English sailor and confidant of Tokugawa Ieyasu, is known to have made one trading mission to Hội An in 1617 on a Red Seal Ship. The early Portuguese Jesuits also had one of their two residences at Hội An. In 1640, Nguyễn lord Nguyễn Phúc Lan ordered to close all Dutch stores and factories in Hội An, ban the Dutch in trading within Cochinchina as he suspected the VOC was allying with the Trịnh lords to the north. In the 17th century, Polish Jesuit missionary Wojciech Męciński was believed to visited Hội An. In the 18th century, Hội An was considered by Chinese and Japanese merchants to be the best destination for trading in all of Southeast Asia, even Asia. Trading activities and handicraft manufacturing had been shifted from Tonkin to Hội An. Hội An's importance waned sharply at the end of the 18th century because of the collapse of Nguyễn rule (due to the Tây Sơn Rebellion). Then, with the triumph of Emperor Gia Long, he repaid the French for their aid by giving them exclusive trade rights to the nearby port town of Đà Nẵng. Đà Nẵng became the new centre of trade (and later French influence) in central Vietnam while Hội An became a forgotten backwater. Local historians also say that Hội An lost its status as a desirable trade port due to silting up of the river mouth. The result was that Hội An remained almost untouched by the changes to Vietnam over the next 200 years.

Жаңыл

XVII ғасырдың басында аймақты вьетнамдық қоныс жайлаушылардың қоныстануы Меконг дельтасындағы кхмерлерді Камбоджадағы туыстарындарынан бірте-бірте оқшаулап, олардың дельтада азшылыққа айналуына себеп болды. 1623 жылы Камбоджа патшасы Чей Четта II (1618–1628) Вьетнамдағы Тринь–Нгуен азамат соғысынан қашқан вьетнамдық босқындарға Прей Нокор аймағында қоныстануға және онда кеден үйін құруға рұқсат берді. Камбоджа патшалығы Таиландпен болған соғыстан әлсірегендіктен, вьетнамдық қоныс жайлаушылардың күшеюіне тосқауыл жасай алмады, бұл аймақты бірте-бірте вьетнамдастырды. Уақыт өте келе Прей Нокор Сайгон деп атала бастады. Прей Нокор кхмерлер үшін ең маңызды сауда порты болды. Қаланың және Меконг дельтасының қалған бөлігінің жоғалтылуы Камбоджаның Шығыс теңізіне қол жеткізуін қиындатты. Содан кейін кхмерлердің теңізге шығудың жалғыз мүмкіндігі Таиланд шығанағының оңтүстік-батыс бөлігі болды (яғни Кампонг Саом және Кеп). 1698 жылы вьетнамдық ақсүйек және саяхатшы Нгуен Хюу Кань Хуэдегі Нгуен билеушілері тарапынан аймақта вьетнамдық әкімшілік институттарды құру үшін кемемен жіберілді, осылайша аймақты Камбоджадан бөліп алды, ол араласуға жеткілікті күшті емес еді. Ол Сайгонды Kinh және Hoa халқының маңызды қонысына айналдырғаны үшін жиі мақталады. Нгуен Аньның француз жалдамалы әскерлерінің бірі Виктор Оливье де Пуйманель Гья Дин деп аталатын үлкен Вобан цитаделін салдырды. Кейіннен бұл цитадель Кьи Хоа шайқасынан кейін француздар тарапынан қиратылды (Саигон цитаделіне қараңыз). Бастапқыда Гья Динь деп аталған вьетнамдық қала 18 ғасырда Сайгонға айналды. Ол кезде Гья Дин халқы шамамен 200 000 адамды, 35 000 шаруашылықты құрады.