Кіріспе
Орталық Африкадағы этникалық топ – бемба халқы, банту халықтарының ірі тобына жатады. Олар негізінен Замбияның солтүстік, Луапула, Мучинга және солтүстік-орталық провинцияларында қоныстанған. Бембалар 1740 жылға дейін Коладан Луапула өзенін кесіп өтіп Замбияға кірген. Замбияның солтүстік және Луапула аймақтарындағы басқа да бірнеше этникалық топтар бемба тіліне ұқсас, бірақ басқа текті тілдерде сөйлейді. Бемба халқы Мыс белдеуінің түпкілікті тұрғындары емес; олар 1930 жылдары мыс өндіруде жұмыс мүмкіндіктеріне байланысты осы аймаққа келген. 100-ден 200 адамға дейін тұратын ауылдарда өмір сүретін бемба халқының саны 1963 жылы 250 000-ға жеткен. Бүгінгі бемба этностарының Абена Нганду деп аталатын билеуші кланы бар. Бұл кланның тегі 1509 жылдан 1543 жылға дейін Конго Королдығын басқарған Мбемба Ншингаға дейін жетеді. Бемба этносының дәстүрлі билеушісі – Читимукулу. Бемба халқы Замбиядағы ірі этникалық топтардың бірі болып табылады және олардың тарихы Орталық Африканың кең және мәдени жағынан біртекті аймағында басшылықтың қалыптасуын көрсетеді. "Бемба" сөзі бастапқыда теңіз сияқты ұлы кеңістікті білдірген. Бемба тілінде сөйлейтін халықтар мен этникалық бембалар арасында айырмашылық бар. Бемба тайпаларының саны 18-ге жетеді. Осы тайпалар Чилеше Читапанква Мулуба басшылығымен нгуни және сото-цвана тайпаларынан тараған нгони халқының солтүстікке қарай жылжуын тоқтатқан. Бемба тарихы Замбияның басқа тайпаларына қарағанда Шығыс Африка тайпаларының тарихымен көбірек үйлеседі. Еуропалықтар Коладан келген бембалар туралы ақпаратты Ангола деп қате түсіндірген. Бемба халық ауыз әңгімелерінде бемба халқының аспаннан түскен, құлақтары ұзын Мумби Мукаса әйелден тарағаны айтылады. Кенияның кикуйу халқында да осыған ұқсас фольклор мен дәстүрлер бар, соның ішінде дәстүрлі үйлердің салыну әдісі де осыған жатады. Бемба сөздігінде шөлдер мен түйелер туралы сөздер бар, егер олар Анголадан келсе, олар туралы білмеуі мүмкін еді.
The Bemba belong to a large group of Bantu peoples, primarily in the Northern, Luapula, Muchinga and the northern Central Province of Zambia. The Bemba entered Zambia before 1740 by crossing the Luapula River from Kola. Several other ethnic groups in the northern and Luapula regions of Zambia speak languages which are similar to Bemba, but have different origins. The Bemba people are not indigenous to Copperbelt Province; they arrived there during the 1930s due to employment opportunities in copper mining. Living in villages of 100 to 200 people, they numbered 250,000 in 1963. The ethnicities known today as the Bemba have a ruling clan known as Abena Ng'andu. This clan traces its ancestry to Mbemba Nshinga who ruled the Kingdom of Kongo from 1509 to 1543. The traditional ruler of ethnic Bemba is Chitimukulu. The Bemba are one of the larger ethnic groups in Zambia, and their history illustrates the development of chieftainship in a large and culturally homogeneous region of Central Africa. The word Bemba originally meant a great expanse, like the sea. A distinction exists between Bemba speaking peoples and ethnic Bemba. There are 18 Bemba clans. These clans stopped the northward march of the Nguni and Sotho Tswana descended Ngoni people through Chief Chileshe Chitapankwa Muluba. Bemba history is more aligned with that of East African tribes than the other tribes of Zambia. The reported Bemba arrival from Kola was misinterpreted by the Europeans to mean Angola. Oral Bemba folklore says that the Bemba originated from Mumbi Mukasa, a long eared woman who fell from heaven. The Kikuyu of Kenya have the same folklore and similar traditions, including the way traditional huts were built. Bemba vocabulary includes deserts and camels, about which they would not have known if they were from Angola.
1808 жылға дейін
Орталық Африкадағы Замбияның АбаБемба (Бемба халқы) бантулар. Олардың құжатталған тарихы 1484-1485 жылдары Диего Кам (Диого Као деп те аталады) бастаған португал экспедициясымен басталады, онда еуропалықтар Конго патшалығымен алғаш рет Конго өзенінің сағасында байланысқа түсті. Белгілі болған Бемба тарихының көп бөлігі, әсіресе олардың ерте тарихы, бірнеше көздердің синтезі болып табылады. Оған Бемба ауызша дәстүрлері, ертедегі императорлық және отарлаушылық іс-әрекеттер туралы тарихи мәтіндер және Берлиндегі конференциядан кейінгі аймақтағы еуропалық зерттеулер, Бембалық адамдардың атаулары, басқа Орталық Африка патшалықтары туралы тарихи жазбалармен байланыстар және өткен ғасырдың Бемба тарихнамасы кіреді. 1484 жылы Диего Кам Атлантика мұхитының Орталық Африка жағалауында Конго өзенінен өтті. Ол өзенді зерттеп, қазіргі Ангола, Конго Демократиялық Республикасы және Конго-Бразавильдің үлкен бөліктерін қамтыған Банту Конго патшалығымен байланысқа келді. Конгоның билік еткен монархы Нзинга а Нкуву болды. Монархиялық атағы Мани Конго немесе Мвене Конго ("Конго корольдігінің иесі") болды. Нзинга (Ншинга деп аталады) – VII Мвене Конго. Нкуву, префиксімен a, ата-анасының аты; Мвене Конго Нзинга Нкувудың ұлы болды. Негізінен католик миссионерлерінің күш-жігері арқылы Португалия Конго патшалығының ішкі саясатына ықпал етті; Мвене Конго VII Нзинга а Нкуву 1491 жылы Португалия патшасының атымен Жоао I (Жон I) деп шомылдырылды. Мвене Конго Нзинга 1506 жылы қайтыс болды және оның орнын оның ұлы Мвенба а Нзинга (Нзинганың ұлы Мвенба) бағындырды. VIII Мвене Конго Мвенба (Мухемба, Мэмба немесе Мумбеба деп те аталады) да христиандық шомылдыру рәсімінен өтті және шомылдыру рәсімінен өткен аты ретінде португалдық патшалық есімді алды: Альфонсо I. 1543 жылы VIII Мвене Конго Мвенба (Альфонсо Мумбема) қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай, Бембалар Конго патшалығына қарсы көтерілді. Патшалық португалдардың билігіне айналды, негізінен христиандыққа, құлдыққа, саудаға және еуропалық білімге айналды. Көтерілісшілер Конго патшалығынан бөлініп, Коладағы қоныстарынан шығысқа қарай көшіп, қазіргі Конго Демократиялық Республикасындағы Люба патшалығының бөлігіне айналды. 17 ғасырда Люба патшалығында португалдарға қарсы көтеріліс болды, бұл Бембаның тағы бір шығысқа қарай қозғалысына әкелді. Көтерілісшілерді Луба патшасы Мукулумпедің екі ұлы Нколе мен Чити басқарды. Нколе мен Читидің анасы Бенна Нганду кланынан Мумби Люлу Мукаса болды, ол патшалық Бемба кланы болды. Крокодил (қазіргі Бемба тілінде инг'вена; ескі Бемба тілінде инг'анду) – кланның тотемі. Читимукулу сарайының патшалық мұрағатында (баbenye) 600 жыл бұрын Конго патшалығында алғашқы католик миссионерлерінен алынған төрт христиан мүсіні бар. VIII Мвене Конго Мвенба а Мзинга (Альфонсо Мумбема) – Бембаның түпкі атасы деп саналады. Бембалар Люба патшалығынан көшіп, Луапула өзенінен өтіп, Исандулаға (Мверу көліне жақын), Бангулу көліне жақын Келекаға, Чулунгомаға, содан кейін Каши-ка-Лвенаға қоныстанды. Содан кейін олар Сафва теңізінің арғы жағына қарай Чамбеши өзенінен өтіп, Читабата, Чибамбо, Ипунга, Мунгу және Муламбалала қалаларына қоныстанды. Олар Чамбеши өзенінен қайта шығып, батысқа қарай Чикулуға қарай жылжи бастады. Миландо өзеніндегі патшалық белгі Бембаны қоныстануға мәжбүр етті (Мушиндо, 1977; Тангуй, 1948; Твиди, 1966). Нг'вена деген бұл елді мекен Бемба патшалығының алғашқы астанасы болды. 19 ғасырдағы Бемба Нгони соғыстары Нг'вена айналасындағы аймақта болды. Бембаларды бір ғана бас немесе патша басқарған (Робертс, 1970, 1973; Тангуй, 1948). XVIII ғасырдың соңында XXII Читимукулу билік құрған кезде олар экспансияға бел буды. Читимукулу Мукука ва Малекано лунгу халқын қазіргі Касама аймағынан қуып шыға бастады. Ол лунгуларды батысқа көшіріп, Луомбе өзенінің батыс жағына қоныстандырғаны кезінде, Бемба патшалығы УлуБембадан басқаруға тым үлкен болды. Читимукулу Мукука ва Малекано жаңадан сатып алынған Итуна аймағын өзінің кіші інісі Читундуға берді, ал Мвамба патшалығы Бемба патшалығының үлескер мемлекеті болды (Мушиндо, 1977; Тангуй, 1948). Читунду Мвайн Туна, Мвамба I болды.
1808 жылдан кейін
23-ші Читимукулу Чилиамафва АбаБембаның тұсында кеңейу 1808 жылға дейін жалғасты. Читимукулу мамбу халқын солтүстікке, Мпанда деп аталатын аймаққа ығыстырды. Читимукулу Чилямафваның кіші інісі Мубанга Кашампупо, Мвамба тағына Мвайн Туна Мвамба II ретінде көтеріліп, лунгуларды батысқа және оңтүстікке Калунду аймағына ығыстыруды жалғастырды. Читимукулу Чилямафва оның ұлы Нондо Мпя, Макаса I ретінде билік ететін Мпанда патшалығын құрды; Мвамба Кашампупо оның ұлы Мунконге I ретінде билік ететін Калунду патшалығын құрды (Тангуй, 1948). Бемба патшалары жаулап алуларын жалғастырды, Чилеше Чепела (1810-1860) және Мутале Читапанква (1866-1887) жақын маңдағы тайпаларды өздерінің билігіне бағындырды. 1800-жылдардың соңында Замбияда алғашқы еуропалықтардың болуы сезіле бастаған кезде, Бембалар көптеген ертедегі қоныс аударғандарды (Табва, Биса, Лунгу және Мамбуе) Танганьика платосына ығыстырған болатын. Олар әртүрлі дәрежеде солтүстікке қарай Танганьика көліне дейін, оңтүстік-батысқа қарай Бангулу көлінің батпақтарына дейін, шығысқа қарай Мучинга жартастығы мен Луангва аңғарына дейін, батысқа қарай Мверу көліне дейін созылып кетті. Бембалар Читимукулудың ағалары, ұлдары мен немерелері басқаратын он бестен астам басшылыққа бөлінді. Ричардс (1939) Читимукулудың саяси ықпалы Африканың төрт Ұлы көлдері (Мверу, Бангаулу, Танганьика және Ньяса) белгілеген аумақтың көп бөлігін қамтығанын және оңтүстікке қарай қазіргі Замбияның Орталық провинциясындағы Лала еліне дейін жеткенін жазады. Колониялық билік пен кейін тәуелсіздікке қарамастан, көптеген Бемба саяси институттары бұрынғы формаларына ұқсас күйінде сақталды. Читимукулу – Мвине Любемба (Бемба патшалығының иесі) және ең басты басшы; УлуБемба Читимукулудың ағаларының, ұлдарының және немерелерінің басшылығымен жартылай тәуелсіз басшылықтарға бөлінеді. Нкула мен Мвамба – Читимукулудың аға ағалары, және әдетте Читимукулу тағына мұрагерлер; Нколе Мфуму және Мпепо – Читимукулудың кіші ағалары. Нколе Мфуму әдетте Мвамба тағына отырады, ал Мпепо әдетте Нколе Мфуму тағына отырады. Кейде Мпепо мен Нколе Мфуму Читимукулу тағына көтерілді. ХХ ғасырдың басында Мутале Чикванданың (1911-1916) билігі кезінде протекторат орнағаннан бері Читимукулу тағының мәні көбінесе мәдени және салтанатты, атқарушы және әкімшілік емес сипатқа ие. Алайда бұл басшының саяси маңыздылығын азайта қоймады. Читимукулу, Читимукулу Каньянта манга II, Читимукулу тағында 38-ші болып табылады. Ол 2013 жылдың тамызында таққа отырды және 2015 жылдың 31 шілдесінде таж кигізілді. Читимукулу Каньянта манга II 2016 жылы «Читимукулудың иллюзивті рөлі» атты мақала жазды, ол оның иеленген институтын зерделеп, оның басшылық рөлін анықтады.
Тіл
Бемба тілі (Ичибемба) банту тілдерімен, Шығыс Африкадағы суахили, Замбия мен Демократиялық Конго Республикасындағы каонде, Демократиялық Конго Республикасындағы люба, сондай-ақ Замбия мен Малавидегі нсенга және чева тілдерімен ең жақын туыс. Замбияда бемба тілі негізінен Солтүстік, Луапула және Коппербелт провинцияларында қолданылады. Коппербелт аймағында бұл тіл туған тіл емес.
Мәдениет
Бембалар – жаруыл өңдеумен айналысатын егіншілер, олардың негізгі егістіктері – маниок және саусақты дән. Көптеген Бембалар ешкі, қой және басқа да мал өсіреді. Кейбір Бембалар тау-кен өнеркәсібінде де жұмыс істейді. Бемба қоғамы аналық туыстыққа негізделген, және әйелдер арасындағы, әсіресе ана мен қызының арасындағы жақын қарым-қатынас өте маңызды деп есептеледі.
AbaBemba зерттеулерінен үзінділер
Ричардс (1939, б. 29–30) мәртебе мәселесі бемба халқының басты ойы екенін, олар өздерінің қадір-қасиетін үнемі қорғауға тырысатынын айтады, бұл, әсіресе, мәртебеге байланысты қоғам үшін табиғи жағдай. Олардың барлық қарым-қатынастары жасқа және лауазымға қатысты құрмет ережелерімен басым. Бәлкім, дәрежеге деген құқықтардың жалпыға бірдей мойындалуы бембаларды еуропалықтар алдында өте мойынсұнғыш, тіпті құл тәрізді көрінуіне себеп болады. Менің ойымша, олардың ең тартымды қасиеттері – адамдармен қарым-қатынастағы шапшаңдық, бейімделушілік, жоғары әдеп және этикет сезімі, сондай-ақ сөз өнеріндегі шеберлік. Патша (sic, "Патша" деп түсіну керек) сарайында өткен бір күн еуропалық байқаушының манерлерін салыстырып қарағанда, өрескел және қарапайым етіп көрінуі мүмкін (б. 139–140). Мукука (2013, б. 139–140) былай жазады: Ағылшын үкіметінің (Солтүстік Родезия) колониясына енгізілуімен, бемба өркениеті мен оның ішкі психологиялық шындықтары ұзақ уақыттан бері бұзылды. Көптеген абаБемба үшін 70-тен астам этностың кездейсоқ бірігуі 1) түсініксіз және негізсіз жаңа жеке бас пенсенесін білдірді; 2) өмірлерін басқару туралы білгендерін (саяси, әлеуметтік және экономикалық) жоғалту қорқынышын; және 3) олар басқаруға үйренуге тиіс жаңа билік орталықтарын (саяси, әлеуметтік және мәдени) тудырды. Бемба ұлдар мен қыздарын тәрбиелеу үшін ұзақ жылдар бойы құрылған Инсака мен Ифибвансе мектептері, "ақ" отарлаушылармен тең әлеуметтік мәртебеге ие болуға уәде берген батыс мектептеріне қарағанда, күшін жоғалтты. Бемба мәдени дәстүрлері мен идеалдары отарлаушылар мен христиан миссионерлері тарапынан қатаң сыналып бағаланды. Осының салдарынан, абаБемба: "Біз кімбіз?" – деп сұрады. Солтүстік Родезияда "біздің орнымыз" қайда? Біз қалай "қосыламыз" ? Жазба мәтінінің арқасында "біз кімбіз, қайдамыз" және "қалай қосыламыз" деген сұрақтар бемба әдебиетінде, әсіресе, құжатталған жиырмадан астам бемба деректі романында көрініс тапты.