Кіріспе
Ислам салыстырмалы зерттеулерінің бір саласы – суфизм. Суфизм – ислам мистикасының, суфилердің техникалық терминологиясын қолданып, өз идеяларының мәнін түсіндіретін салыстырмалы зерттеулердің нақты бір саласы, сондықтан суфилік тәріктерге жиі сілтеме жасалады. Оны екі негізгі бағытқа бөлуге болады: академиялық/ғылыми және рухани.
Sufi studies is a particular branch of comparative studies that uses the technical lexicon of the Islamic mystics, the Sufis, to exemplify the nature of its ideas; hence the frequent reference to Sufi Orders. It may be divided into two main branches, the orientalist/academic and the spiritual.
Францияда суфизмді зерттеудің алғашқы кезеңдері
Суфизмді зерттеген алғашқы еуропалықтар – француздар, олар (оң немесе бұрыс) Quietist қозғалысымен байланысты. Олар: Бартеломи д’Эрбело де Моленвилль (1625–1695), Еуропада қол жетімді мәтіндерден жұмыс істеген Collège de France профессоры, Франсуа Бернье (1625–1688), Моғол императоры Аурангзебтің дәрігері, 1655–1669 жылдары ислам әлемінде (көбінесе Аурангзебпен бірге) және Франсуа Петис де ла Круа (1653–1713), 1674–1676 жылдары Исфаханда болған дипломат, ол Румидің «Маснави йе Манави» еңбегін оқыды және Бекташи тәріқатымен танысты. Д’Эрбелоның «Шығыс кітапханасы» (1697 жылы, өлімінен кейін жарық көрген) суфизм туралы жазбаны (тасаввуф ретінде) және Әл-Халлаж, Наджмеддин Кубра және Абд әл-Кәрім Жили туралы толыққанды жазбаларды қамтиды. «Маснави» мен Румиге (Геллаледдин Мұхаммед әл-Балхи ретінде) қатысты бірнеше сілтемелер болды, сондай-ақ олар туралы жазбалар да болған болуы мүмкін. Бернье 1688 жылдың қыркүйек айында «Histoire des Ouvrages des Savans» журналында суфизм туралы «Mémoire sur le quïetisme des Indes» атты мақала жариялады. Осы мақаладан кейін Францияда таза махаббат (Pur Amour/Quietism) деп аталатын француздық сенімнің, шындығында исламның жасырын түрі екендігі туралы пікір қалыптасқан деседі. Киетизм мәселесі бойынша Фенелон мен Боссуэ епископтары арасындағы пікірталас «Querelle du Pur Amour» деп танылды. Көптеген Quietistтер (соның ішінде Жанна Мари Бувье де ла Мотте Гюйон) түрмеге қамалған. Басқалары сақтық танытып, өзін-өзі цензуралады. Петис де ла Круа өзі жарияламады, бірақ оның ұлы (кейін псевдониммен жазған) «Мевлевилердің кемелді Quietistтер» екеніне көз жеткізген себебін түсіндірді (Ахмед Франги, Хаджи Эффендидің Маркиза де Г-ға арналған хаттары, М. Ле Шевалье д’Арвие туралы естеліктер, Париж, 1735). Д’Эрбело де Моленвилльдің «Bibliothèque orientale» бірнеше рет қайта басылды, соңғы басылымдарының бірі 1777 жылы Гаагада жарық көрді. 1697 жылғы басылымда болған суфизм тақырыбына қатысты кейбір жазбалар 1777 жылғы басылымда болмаған деген болжам бар. «Суфи» сөзі 3-томның 329-бетінде кездеседі.
Алғашқы аудармалар
1671 жылы Оксфорд профессоры Эдвард Пококкінің (1604–1691) ұлы Эдвард Покок (1648–1727) Ибн Түфайлдың «Хайй ибн Яхтан» еңбегінің латын тіліндегі аудармасын жариялады. Бұл одан әрі аудармалар жасауға себеп болды, соның ішінде 1674 жылғы ағылшын тіліндегі аудармалар (Джордж Кит жасаған) және 1686 жылғы (Джордж Эшвелл жасаған) аудармалар, сондай-ақ 1701 жылғы голланд тіліндегі аударма. Голланд тіліндегі анонимді аудармашы «С. Д. Б.» мәтінмен байланысты философтардың қысқаша өмірбаянын келтірді: Әл-Фараби, Авиценна, Әл-Ғазали, Ибн Баджа, Ибн Рушд, Жүнайд және Мансур әл-Халлаж (оның қазасын сипаттап, оның танымал «Ана әл-Хаққ» сөзіне сілтеме жасады). «Хайй ибн Яхтан» Робинзон Крузо тудыруға ішінара себепкер болған болуы мүмкін. 1812 жылы Йозеф фон Хаммер-Purgstall Хафиздің диванының аудармасын жариялады, оны Гёте зор қуанышпен қарсы алды, бұл оны 1819 жылы өзінің «Westöstlicher Diwan» атты еңбегін жариялауға шабыттандырды. Готтхольд Эфраим Лессингтің «Натан мудры» пьесасында суфи бейнеленген, пьеса алғаш рет 1779 жылы қойылған. Лессинг суфизмді қайдан білгені белгісіз, бірақ бұл Йоханн Якоб Райскемен араласуы арқылы болған болуы мүмкін. 1821 жылы Ф. А. Г. Тьоллук Берлинде (латын тілінде) «Ssufismus sive Theosophia persarum pantheistica» атты кітап жариялады.
Алғашқы әлеуметтану зерттеулері
Суфизмнің ең алғашқы әлеуметтанулық талдауларының бірі 1825 жылы сэр Джон Малкольмның «Персия тарихы, ең ерте кезеңнен қазіргі уақытқа дейін» атты еңбегінде кездеседі, онда осы мемлекеттің халқының діні, үкіметі, әдет-ғұрыптары мен мінез-құлқы туралы мәліметтер келтірілген. Малкольмның талдауы қызығушылық тудырса да, жеткілікті мәліметке негізделмеген. Эдвард Уильям Лэйн 1833-1835 жылдары (1836) Египетте жазылған «Қазіргі египеттіктердің мінез-құлқы мен әдет-ғұрыптары туралы есеп» еңбегінде, Қайырда «жасырын» өмір сүрген кезде Рифаи дервиштерін жақыннан байқап, өз суреттерімен бейнелеген. Оның еңбегінің сәттілігі «жасырын өмір сүру» тәсілінің де танымалдығына әкелді. Сэр Ричард Бертонның «Әл-Медина мен Меккеге қажыналық сапар туралы жеке баяндамасы» (3 томдық, 1855-1856 ж.) қадири ретінде саяхаттағанда жасалды, ал Армин Вамбери 1863 жылы мурид кейпінде Бахауддин Нақшбанд Бухаридің қабіріне бару үшін Бохара маңындағы Бавединге жетті. Арминий Вамберидің «Орталық Азияға саяхат, Тегераннан Хива, Бохара мен Самарқанға» атты еңбегі танымал және көп суреттелген «Le Tour Du Monde, Nouveau Journal Des Voyages (Édouard Charton)» журналының төрт бөлімінде жарияланды. Париж, Лондон, Лейпциг, 1865, екінші жартыжылдық, Hachette et Cie баспасы. «Жасырын өмір сүру» тек сыртқы көрініс емес, тіл білімі және әлеуметтік интеграция саласындағы түрлі ресурстарды қажет етті, бұл саяхаттар туралы жазылған кітаптардың ғана емес, одан да кең ауқымды із қалдырды. XIX ғасырдың соңында Солтүстік Африканы еуропалықтардың жаулап алуына қарсылықты көбінесе суфилер, әсіресе Абд әл-Қадыр және кейіннен Сануси ордені басқарды. Бұл суфилер мен суфизмге қызығушылықты арттырып, бірқатар зерттеулер жүргізіліп, жарияланды. Бұл зерттеулер көбінесе авторларының қауіпсіздік туралы алаңдауынан зардап шекті.
Абд әл-Қадыр және әл-Тиджани
Ақбаридің Батыс Еуропада Әмір Абд әл-Қадир тұлғасында бастау тарихы болған, ол француздың Алжир үшін отарлық күресіндегі құрметті қарсыласы еді және ол Амбуаз қамалында (1848–1853) ұсталып тұрды. 1858 жылы Imprimerie Nationale (Париж) оның «Rappel à l'Intelligent; avis à l'Ignorant» атты мақаласын басып шығарды, ол 1855 жылы Société Asiatique-ке жіберген болатын. Әмір Абд әл-Қадирді шейх Дия әл-Дин Халид әл-Шаразури Нақшбанди тәріқатына, ал өз әкесі Сиди Мухиуддин – Солтүстік Африкадағы Кадири тәріқатының басшысы – Кадири тәріқатына кіргізген. 1863 жылы қажылығы барысында ол Меккеде Мұхаммед әл-Фаси әл-Шадлимен кездесті, ол оның соңғы тікелей ұстазы болды. Мұхаммед әл-Фаси әл-Шадлидің мұғалімі әл-Араби ад-Даркавиден Шадхили тәріқатын үйренген, оның хаттарының бір бөлігін Мартин Лингс (1961) аударған; олар Мартин Лингстің Ахмад әл-Алавидің автобиографиялық еңбектерінің жоспарының негізін құрайды, ол ад-Даркави арқылы Шадхилиге байланысты. Шейх Ахмад әл-Алави 1932 жылы қайтыс болды. Басқаша көзқараспен қарасақ, 1815 жылы Фезде қайтыс болған және өз заманының «жолдарының» мұрагері болған, атап айтқанда Кадири және Шадили тәріқатының мұрагері шейх Ахмад әл-Тиджаниге де тоқталуға болады. Францияға мәжбүрлі түрде жер аударылып, онда қайтыс болған шейх Хаммала бен Мохаммед бен Сиддена Омар Францияның Монлусон қаласында жерленген. Ол Тиджания тәріқатының бұрынғы Құтб әл-Заман болған. Оның қайтысының жағдайларын африкалық дәстүрді сақтайтын және мәдениеттің елшісі Амаду Хампате Ба, өзі Тиджани болған, өз шейхінің өмірбаянында, Тиерно Бокарда терең әңгімелеп берген.
à l'Ignorant", an essay he had sent to the Société Asiatique in 1855. The Emir Abd Al Qadir had been initiated into the Naqshbandi by Sheikh Diya al Din Khalid Al Sharazuri and into the Qadiri by his own father Sidi Muhiuddin who led a North African branch of the Qadiri Order. In 1863, during his Hajj, he met with Muhammed al Fasi al Shadili, who became his last living teacher, in Mekka. Muhammad al Fasi al Shadili's proper teacher had been initiated into the Shadhili by al Arabi ad Darqawi, some of whose letters were translated by Martin Lings (1961); they form the background to Martin Lings' outline of the autobiographical writings of Ahmad al Alawi, who was linked to the Shadhili through ad Darqawi. Sheikh Ahmad al Alawi died in 1932. An approach from a different angle may be traced to Sheikh Ahmad al Tijani who died in Fez in 1815 and was said to be the inheritor of the "paths" of his time, a. o. Qadiri and Shadili. Sheikh Hammalah ben Mohammed ben Sidna Omar, who died in forced exile to France, lies buried in Montluçon, France. He was the former Qutub al Zaman of the Tijaniyyah. A moving account of the circumstances of his death is given by the great African traditionalist and cultural ambassador Amadou Hampâté Bâ, himself a Tijani, in the biography of his own sheikh, Tierno Bokar.
Массиньоннан Насрға дейін
Осылайша, дәстүршіл мектептің жақтастары қол жеткізген ағым серпінді болып шықты. Рене Геноның суфи аудармаларын редакциялау ниеті орындалмады, бірақ сол кезде Луи Массиньон осы жұмысқа дайындалып жатты. 1922 жылы ол суфизмнің техникалық терминологиясына және әл-Халлаж туралы толғауға кірісіп, мәтіндік зерттеулердің, аудармалардың және басылымдардың алғашқы қадамын жасады. Бұл Генри Корбин мен Сейид Хосейн Наср бас инженерлік жасаған, маңызды жаңалықтарға толы су айдынына айналды. Осы айдынды әзірге француздық әсерлі аймақтан сумен толықтырып отырғанын ескерсек, көзқарасты кеңейту үшін ой-сананы жұмылдыру қажет. Сейид Хосейн Насрдың Генри Корбинмен ынтымақтастықта жұмыс істеуі осы салаға ислам мәдениетінің терең сырларын (Ирфан) шынайы түрде зерделеуге және экологияға ерекше заманауи көзқарас ұсынуға мүмкіндік берді. Осы тұрғыдан суфизмді зерттеуге екі еңбектерді салыстыру қызықты болар еді: (1) Сейид Хосейн Насрдың "Құрандағы уахи, ақыл және зия" ("Суфи мақалалары", Лондон және Албани, Нью-Йорк, 1972). – (2) Реза Арастех: "Суфи жолымен жеке тұлғаны дамыту психологиясы" ("Суфи зерттеулері: Шығыс және Батыс", Рушбрук Уильямс редакциясы, Нью-Йорк, 1973). Екеуі де адамның мәңгілік сипатын өзгертетін "нафс" – рухани "демі" үстемдігін сипаттайды; интеллекттің батыс және шығыс дәстүрлі формаларын салыстыратын зерттеу. Профессор Арастех осы "Суфи жолын" психиатриялық теория бойынша академиялық еңбектерінде ("Ересектер тұлғасындағы соңғы интеграция", Brill Leiden, 1965) бұрыннан таныстырған болатын.
Идрис Шах
Профессор Реза Арастех М. Д. (Томас Мертонмен хат алмасып, есте қалған) Сайид Идрис Шахтың құрметіне жазған, оның ғалым ретіндегі беделі қызу дауға түскендей, бірақ халыққа жеткізудегі қарым-қатынасы табысты болды. Дегенмен, Сайид Идрис Шах ағылшын тіліндегі ой-пікірлердің жаңа саласын ашты – өзінің оңай түсінілетін жазу стилі арқылы, классикалық мәтіндердің қолжетімді басылымдарын ұсына отырып, сондай-ақ Николсон мен Арберриге қатысты Оксфорд/Кембридж арасындағы бәсекелестікке қарсы тұрып, "Шығыс сиқыры" кітабының 1957 жылғы VII тарауында Сайид Идрис Шах көрсеткен он бір Нақшбанди ережесін немесе жаттығу мақсатын қазіргі заманғы ресми арналар арқылы жарияланғандармен салыстырып, студенттің өзі тексеруіне мүмкіндік берді. Олар шынымен де бірдей. "Шығыс сиқыры" Лондон этнологиялық институтында салыстырмалы зерттеу ретінде оқылды. Суфизмді зерттеулер адамның түсінігін салыстыруға бағытталған зерттеулер болып табылады және оларды психосоциология саласындағы зерттеулер ретінде қарастыруға болады (қараңыз: Альберт Хуранидың "Маршалл Ходжсон және Исламның мәдениеті" туралы "Еуропалық ойдағы Ислам" еңбегі – Кембридж университетінің баспасы, 1991 жыл).
Кейінгі ғалымдар
XX ғасырдың соңына қарай суфизмді академиялық тұрғыдан зерттеу университеттердің дінтану факультеттерінде кеңінен орнықты. Осы кезеңдегі ғалымдардың көзқарастары әртүрлі болды. Бірі – толығымен ғылыми, екіншілері Массиньонның, ал кейбіреулері (көбінесе жеке) Генон мен дәстүршілдердің ізбасарлары болды, бірақ академиялық ортаға бейімделіп, сәл өзгертілді. Бұл зерттеулердің маңызды бағыттарының бірі – нақты суфилер мен басқа діни дәстүрлердегі олармен салмақтас тұлғалардың салыстырмалы зерттеулері. Мысалы, Тошихико Идзуцудың «Суфизм және даосизм» (1984), Майкл Селлстің «Жайсыздықтың мистикалық тілдері» (1994), Реза Шах Каземидің «Трансценденттік жолдар» (2006) және Саид Зарраби Заденің «Ислам мен христиандықтағы практикалық мистицизм» (2016) еңбектерін атауға болады. Қазіргі академиялық зерттеулердің «жағдайы» туралы толық мәлімет алу үшін: «Батыстағы суфизм» библиографиялық көрсеткіште 190–202 беттерді қараңыз (Джамал Малик және Джон Хиннеллз редакторлары. Routledge: Лондон және Нью-Йорк, 2006).