Кіріспе
Руандадағы білім беру Руанданың жақын тарихында маңызды өзгерістерге ұшырады және қақтығыс кезеңдерінен туындаған үлкен қиындықтарға тап болды. Білім беру жыныс бойынша бөлінген, нәтижесінде әйелдер мен еркектер күнделікті өмірдегі міндеттеріне қатысты әртүрлі білім алған. Әйелдер көбінесе үй шаруашылығына үйретілсе, еркектер аң аулау, мал өсіру және балық аулауға баулушы еді. Бұл Руанданың әрбір мүшесі қоғамның жалпы дамуына белгілі бір үлес қосатын қауымдық қоғам болғандықтан болды. Әдетте, ата-аналар сияқты отбасының үлкен мүшелері білім берушілердің рөлін атқарды. 1994 жылғы геноцидтен кейін елдің қайта құруының бір бөлігі ретінде білім беру мен сауаттылықты жақсартуға қарамастан, білім беру жүйесі әлі де мектепке қабылдаудың төмен деңгейі және шектеулі ресурстар сияқты мәселелерге тап болып отыр. Білім беру жүйесі Білім министрлігінің бақылауында. Адам құқықтарын өлшеу бастамасы (HRMI) Руанданың елдің табыс деңгейіне сәйкес білім алу құқығының 73,1 пайызын ғана орындап отырғанын анықтады. HRMI білім алу құқығын бастауыш және орта білім алу құқығын қарастыру арқылы жіктейді. Руанданың табыс деңгейін ескере отырып, ел бастауыш білім беруде өзінің ресурстарына (табысына) негізделген мүмкіндіктің 94,7 пайызына қол жеткізіп отыр, ал орта білім беруде бұл көрсеткіш 51,6 пайызды құрайды.
Education in Rwanda has undergone considerable changes throughout Rwanda's recent history, and has faced major disruptions due to periods of conflict. Education was divided by gender whereby women and men had a different education relevant to their responsibilities in day to day life. Women were mostly taught housekeeping while men were mainly taught how to hunt, raise animals, and fish. This is because Rwanda was a community based society where every member had a specific contribution to the overall development of the community. Older family members like grandparents usually took on the role of educators. Despite improvements to education and literacy as part of the country's rebuilding after the 1994 genocide, the education system still faces challenges including low school enrolment rates and limited resources. The education system is overseen by the Ministry of Education. The Human Rights Measurement Initiative (HRMI) finds that Rwanda is fulfilling only 73.1 percent of what it should be fulfilling for the right to education based on the country's level of income. HRMI breaks down the right to education by looking at the rights to both primary education and secondary education. While taking into consideration Rwanda's income level, the nation is achieving 94.7 percent of what should be possible based on its resources (income) for primary education but only 51.6% for secondary education.
1900 жылдан 1960 жылға дейін
Бельгия Ұлттар Лигасының мандатымен Бірінші дүниежүзілік соғыстан Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін мүмкіндігінше көп балаға бастауыш білім беру жоспарын жасады. Мектептердің көпшілігі діни ұйымдар басқаруында болды және Бельгияның оқу бағдарламасын және басқа да талаптарды орындаса, мемлекеттік қолдауға ие болды. 1933 жылғы Бельгия халқының санағы нәсілдік және этникалық белгілер бойынша өлшеуге және жіктеуге алып келді. Туцилер беделді Астрида орта мектебінде сапалы білім алып, отарлық әкімшілік қызметтеріне дайындалды, нәтижесінде этникалық шиеленіс күшейді. Хутулар көбінесе күштеп жұмыс істеуге тартылды және көптегендері көрші елдерге қоныс аударды. Шиеленіс 1959 жылға дейін өсіп, азаматтық соғыс басталды, нәтижесінде көптеген туцилер қаза тапты. Ал қалғандары эмиграцияға кетті.
1960 жылдан 1994 жылға дейін
Руанда тәуелсіздік алғаннан кейін, білім беру жүйесін қайта құру және ұлттық оқу бағдарламасын әзірлеу негізгі назарда болды. Басты мақсат – көбірек руандалық балаларға қол жеткізу, әсіресе ауылдық аймақтардағы білімге қол жеткізуді жақсарту. 1966 жылы ұлттық оқу бағдарламасы және екі сменалы оқыту енгізілді. 1977 жылдан бастап, бастауыш мектепте оқу кіньяруанда тілінде сегіз жыл бойы жүргізілді, ал орта білімнен кейінгі үш жыл француз тілінде оқытылды.
2012 жылдан 2016 жылға дейін
2012 жылдан бері жаңа Білім беру саласының стратегиялық жоспары (ESSP 2013–2015) аясында назар 9 жылдық негізгі білім беруге қолжетімділікті және оқуға қабылдауды арттырудан мектеп білімінің сапасы мен маңыздылығын жақсартуға, сондай-ақ 12 жылдық негізгі білім беру (12YBE) саясатын енгізу арқылы орта білім беру деңгейіне қолжетімділікті ұлғайтуға, жоғары сыныптарға дейін білім алуды тегін етуге көшті.
Білім беруді қаржыландыру
Білім беру ұлттық бюджеттің он бес пайызын құрайды, оның 9,5 пайызы жоғары білімге бөлінеді. 2003 жылы мемлекеттің білім беруге жұмсаған жалпы шығыны 48 миллиард руандалық франк (48,6 миллион фунт стерлинг немесе 86 миллион доллар) болды. 1996 жылдан 2001 жылға дейін жалпы мемлекеттік шығындар 3,2 пайыздан 5,5 пайызға дейін өсті. Дегенмен, осының көп бөлігі бастауыш білім беру есебінен орта және жоғары білім беруге бағытталды.
Білім беру стандарттары
Төменде көрсетілген салалар бойынша жауапкершілікке ие білім беру стандарттарын қадағалайтын органдар келтірілген. Құрылыс және жабдықтар бөлімі: Сыныптар мен мектептерді салу стандарттарын белгілейді. Ұлттық емтихан кеңесі: Бағалар мен білім берудің келесі деңгейіне өту стандарттарын белгілейді. Жоспарлау департаменті: Жүйе көрсеткіштері бойынша стандарттарды белгілейді және оларды бақылайды. Білім беру бас инспектораты: Стандарттардың орындалуын тексеріп, оларға қатысты кеңес береді.
Білім берудегі АКТ
Руанда үкіметі ақпараттық және коммуникациялық технологиялар (АКТ) саласындағы ұлттық стратегияны қалыптастырды. Бұл жұмысты Руанданың ақпараттық технологиялар басқармасы (RITA) үйлестіреді, ол мемлекеттік және жеке секторларда Ұлттық ақпараттық және коммуникациялық инфрақұрылымды дамыту мен іске асыруды қолдау үшін ұлттық орган ретінде жұмыс істеуге арналған. Білім министрлігі (MINEDUC) мектептерде АКТ қолдануын ынталандыруда белсенді және елде «Бір балаға бір ноутбук» жобасын үйлестіруде. Қазіргі уақытта АКТ дағдылары мен техникалық қолдаудың жетіспеушілігіне қарамастан, АКТ білімі жоғары оқу орындарынан басталып, барлық бастауыш және орта мектептерге дейін таралуда. Бұл оқыту қазірдің өзінде нәтижесін беріп жатыр, көптеген студенттерге жергілікті стандарттар бойынша жақсы жалақы төленетін жарты күндік жұмыс ұсынылуда. Руанда көптеген жергілікті тұрғындардың француз және ағылшын тілдерін білуі арқасында бизнесті тартуға мүмкіндік алады. Руанданың білім беру ортақ қоры (REC) – білім беруде АКТ-ны тиімді пайдалануды ілгерілету үшін USAID қаржыландыратын төрт жылдық бағдарлама. 2009 жылдың қаңтар айында REC MINEDUC ішінде кеңсесін ашқаннан бері ұстаздардың сапалы ресурстарға қолжетімділігін кеңейту, педагогтарды бір-бірімен байланыстыру, ұстаздарды ынталандыру және күштендіру үшін жұмыс істеп келеді. REC өз мақсаттарына жетуде және Руанданың білім берудегі АКТ мақсаттарына жетуіне көмектесетін практикалық және тиімді серіктес ретінде танылған. REC білім беруге арналған онлайн платформаны www.educationcommons.rw құрды. Бұл онлайн-қоғамдастыққа оқу бағдарламасына сәйкес келетін жоғары сапалы ресурстардың цифрлық кітапханасы, талқылау алаңдары, әлеуметтік желі құралдары және ақпараттық бөлімдер кіреді. Порталға 1630-нан астам мұғалім тіркелді және олар оны үнемі пайдалануда. Кейбір студенттер Африкалық виртуалды университет арқылы оқып жатыр, бұл оларға басқа елдердің оқытушыларынан онлайн оқыту мүмкіндігін береді. 2006 жылдың қазан айында NEPAD e Africa комиссиясы Руанда мектептерінде АКТ-ны одан әрі дамыту жобасын бастады. Жоба Африкадағы мектептерді, соның ішінде бастауыш және орта білім беру деңгейлерін байланыстырады және одан әрі дамуы күтілуде; соңында ол Руанданың барлық орта мектептерін қамтиды. АКТ білімі саласында екі мекеме белсенді жұмыс істеп жатыр: KIST (Кигали ғылым және технология институты) және KIE (Кигали білім институты). 2005 жылдан бері KIE Ұлыбританияның Халықаралық даму департаменті (DfID) қаржылаған және төрт африкалық серіктес елді қамтыған EdQual жобасының аясында АКТ білімі саласындағы бастамаға қатысып келеді. EdQual жобасы Руандадағы он екі бастауыш және орта мектептің мұғалімдерімен жұмыс істеді. Семинарлар мен мектептегі іс-шаралар бағдарламасы арқылы мұғалімдер өздерінің АКТ дағдыларын дамытып, ғылым мен математиканы оқыту мен үйренуде АКТ-ны қолдануда. EdQual жобасының тағы бір шағын зерттеуі Руанда мен Кениядағы NEPAD e мектептерін салыстырды. 2021 жылы Руанда үкіметі Руанданың білім сапасын жақсарту бағдарламасы – RwandaEQUIP-ті іске қосты, оның мақсаты – оқыту мен оқуды жақсарту үшін білім беруде технологияны пайдалануды арттыру. Бағдарлама қазіргі уақытта 761 мемлекеттік бастауыш мектепте іске асырылуда.
Сауаттылық деңгейі
Елдегі сауаттылық деңгейі, яғни 15 жасқа толған және одан үлкен жастағы оқу-жазу білетін адамдардың саны, 2009 жылы 71 пайызды құрады, бұл көрсеткіш 1978 жылы 38 пайыз, ал 1991 жылы 58 пайыз болған.