Арманзи: ежелгі грузин құдайы. Грузин мифологиясы, Арманзи патшайымдарының ең басты құдайы, Арманзи бекінісі, Әулие Нино және Итрушанамен күресі туралы аңыз.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ежелгі грузиндердің пұтқа табынушылық құдайы.
Pagan deity of ancient Georgians
Орта ғасырлық грузин жылнамаларында Армази христиандыққа дейінгі Кавказ Ибериясы пантеонындағы ең жоғарғы құдай ретінде сипатталған.
According to the medieval Georgian Chronicles, Armazi was the supreme deity in the pantheon of pre Christian Caucasian Iberia.
Ибериялық Armazi және хетт-лувиялық Arma/Armaziti
Грузин әдеби дәстүрі Картлидің алғашқы патшасы Фарнаваз І Иберияның (шамамен б.з.д. 302-237 жылдары билеген) өзінің елордасындағы тауға Армази бейнесін – оның атымен аталған деген сенімде – орнатуымен және Армази бекінісін салуымен байланыстырады. Ниноның өмірі (IX немесе X ғасыр) еңбегінде Армази мүсіні "қоладан жасалған адам" деп сипатталады: "Денесіне алтыннан жасалған тізбекті зәрлі киім жабыстырылған, басында мықты шлем болған, көздеріне смарагд пен берилл қойылған, қолында шаңқайған найзағай сияқты жылтыраған қылыш ұстаған, және ол қылыш қолында айналып тұрған". Сол есепте айтылатындай, оның бейнесі, IV ғасырда грузиндерді шомырушы болған әулие Нино, бейнеге арналған үлкен тойдың тойлануына куә болған және ол дұға ете бастағанда, бейне найзағаймен өртеліп кеткен. Картлидің түрленуі Армази мен "Халдейлердің Итрушана құдайы" арасындағы ұзақ соғыс және Армаздың олардың қақтығысында теңізді қару ретінде пайдаланғаны туралы қысқаша айтады. Осы фактіні айтқан кейіпкер де сол халдей құдайының бейнені жойғаны үшін мақтанады. Хетт/лувий Арма – ай құдайы және көптеген теофоралық жеке есімдерде (мысалы, Армазити, "Арманың адамы") кездеседі, бұл оның танымал құдай болғанын көрсетеді. Темір дәуірінде ол Харанның ай құдайымен толыққандай бірігіп, жазуларда "Харрандық Арма" деп аталады. Ол қанатты және сақалды құдай ретінде бейнеленеді, оның шлемінде жарты ай бар. Оның аты лувий иероглифтерімен лунет түрінде жазылған. Қарғыс сөздерінде одан құрбанды "мүйізімен" "тесіп" өтіну керек.
Georgian literary tradition credits the first king of Kartli, Pharnavaz I of Iberia (assumed to have reigned c. 302 237 BC), with the raising of the idol Armazi – reputedly named after him – on a mountain at his capital, and the construction of an Armazi fortress. The Life of Nino (9th or 10th century) describes the statue of Armazi as "a man of bronze standing; attached to his body was a golden suit of chain armour, on his head a strong helmet; for eyes he had emeralds and beryls, in his hands he held a sabre glittering like lighting, and it turned in his hands". The same account asserts that its subject, a 4th century female baptizer of Georgians Saint Nino, witnessed the celebration of a great feast of dedication for the idol, and as she began praying, the idol was burnt by lightning. Conversion of Kartli briefly mentions an age long strife between Armazi and "the God of Chaldeans Itrushana" and that Armaz was responsible for using the sea as his weapon in their conflict. The character that mentions this fact, also credits the same Chaldean God for the destruction of the idol. Hittite/Luwian Arma was the moon god and appears in a large number of theophoric personal names (e. g. Armaziti, "Man of Arma"), suggesting that he was a popular deity. In the Iron Age he completely merged with the moon god [de] of Harran and is often referred to in inscriptions as "Harranian Arma". He is depicted as a winged and bearded god with a crescent moon on his helmet. His name was written in Luwian hieroglyphs with a lunette. In curse formulae he is asked to "spear" the victim "with his horn".
Армазидің пайда болуы туралы болжамдар
Рейфилдтің айтуынша, Мушки мен Мешки (ибериялықтар) құдайларға табыну арқылы байланысты болған: хеттік ай құдайы Армаз (Арма) және лувиялық құдай Сантуш (Санта/Сандан) – бұл ибериялық құдайлар Армаз бен Заден, олардың бейнелері христиан миссионерлерімен 4-шы ғасырда Иберия Корольдығында құлатылған. Христиандыққа өткеннен кейін бес немесе одан да көп ғасыр өткен соң жазылған ортағасырлық грузин жылнамаларынан басқа, христиандыққа дейінгі грузин пантеоны туралы жазбалар жоқ. Қазіргі ғалымдар Армазидің тегі туралы екіге бөлінген. Ол Зороастризмнің жоғарғы құдайы Ахура Маздамен (Орта парсы тілінде Охрмазд, армян тілінде Арамазд) байланысты сияқты, және қазіргі археологиялық деректер Зороастризмнің ежелгі Грузияға енгенін көрсетеді. Екінші жағынан, Георгий Меликишвили Армазиді хеттік мифологиядағы ай құдайы Арманың жергілікті түрі деп қарастырды. Бұл Иване Джавахишвилидің христиандық Киелі Георгиймен (Тетри Георгий) біріккен христиандыққа дейінгі грузин ай культі туралы пікірімен сәйкес келеді, Киелі Георгий орта ғасырдан бері Грузияның қамқоршысы болып табылады.
According to Rayfield, Mushki and Meshki (Iberians) were related to each other in the worship of gods: the Hittite moon god Armaz (Arma) and the Luwian god Santush (Santa/Sandan) are the pagan Iberian gods Armaz and Zaden whose idols were overthrown by Christian missionaries in the 4th century AD in Kingdom of Iberia. Beyond the medieval Georgian annals, composed five or more centuries after Christianization, there are no records of the pre Christian Georgian pantheon. Modern scholars are divided as to the origin of Armazi. It would appear to be connected to the Zoroastrian supreme god Ahura Mazdā (Middle Persian Ohrmazd, Armenian Aramazd) and contemporary archaeological evidence bears evidence to the penetration of Zoroastrianism in ancient Georgia. On the other hand, Giorgi Melikishvili proposed the identification of Armazi as a local variant of Arma, the god of the moon in Hittite mythology. This is in keeping with Ivane Javakhishvili's argument of a pre Christian Georgian moon cult, which fused with the Christian St. George (Tetri Giorgi), Georgia's patron saint since the Middle Ages.