Кіріспе

1972 жылы АҚШ Конгресінің қабылдаған заңы, Жаңа Зеландия заңы.

Теңіз сүтқоректілерін қорғау туралы заң (MMPA) – жануарлар дүниесін басқаруға экологиялық жүйелік тәсілді алғаш рет нақты талап еткен АҚШ Конгресінің заңы.

Билік

MMPA-ға 1972 жылғы 21 қазанда президент Ричард Никсон қол қойды және ол 60 күннен кейін, 1972 жылғы 21 желтоқсанда күшіне енді. Ол теңіз сүтқоректілерін "қолға түсіруге" тыйым салады және кез келген теңіз сүтқоректілерін, сондай-ақ теңіз сүтқоректілерінің кез келген бөлігін немесе өнімін АҚШ-та импорттауға, экспорттауға және сатуға мораторий енгізеді. Заңда "қолға түсіру" дегені – "әрбір теңіз сүтқоректісін аңдау, өлтіру, ұстау және/немесе мазалау әрекеті; немесе мұндай әрекет жасауға талпыну" деп анықталған. MMPA мазалауды "әрбір қуу, қиындық тудыру немесе жағымсыздық тудыру әрекеті ретінде анықтайды, бұл әрекеттер: а. теңіз сүтқоректісіне жарақат келтіруі мүмкін, немесе б. теңіз сүтқоректісінің мінез-құлқының бұзылуына себеп болып, оның ішінде көші-қон, тыныс алу, күтім, көбейту, тамақтану немесе паналану сияқты әрекеттерді бұзуы мүмкін". MMPA өзінің тыйымдарын орындауды және заңнамалық мақсаттарын іске асыру үшін ережелер шығаруды қамтамасыз етеді. MMPA-ны басқару құқығы АҚШ-тың Балық және жабайы табиғат қызметі (Қызмет) арқылы Ішкі істер министрі мен Ұлттық мұхит және атмосфера басқармасына (NOAA) жүктелген Сауда министрі арасында бөлінді. Кейіннен үшінші федералдық агенттік – Теңіз сүтқоректілері жөніндегі комиссия (MMC) құрылды, ол қолданыстағы саясатты қарап шығып, Қызмет пен NOAA-ға MMPA-ны тиімдірек іске асыру үшін ұсыныстар жасады. Осы үш федералдық агенттіктің арасында теңіз сүтқоректілерін басқарудың ең жақсы тәжірибесін қамтамасыз ету үшін үйлестіру қажет. MMPA аясында Қызмет теңіз суыры, морждар, ақ аюлар, манатидің үш түрі және дугонгтарды қорғауға жауапты. NOAA-ға киттер мен дельфиндер сияқты тұнбалар мен теңіз арыстандарын сақтау және басқару жауапкершілігі берілді.

NOAA жауапкершілігі

NOAA теңіз сүтқоректілерін қорғау туралы заңды теңіз сүтқоректілері популяцияларын тиімді басқару үшін әртүрлі саясаттар мен ережелерді іске асыру және күзеу арқылы қамтамасыз етеді. NOAA мұны Теңіз сүтқоректілерін қорғау туралы заңның (MMPA) бұзылуын анықтау, құрғырға шығып қалған және түйіліп қалған сүтқоректілерге көмек көрсету жөніндегі күш-жігерді үйлестіру, сондай-ақ жарақат алған теңіз сүтқоректілерін тиісінше емдеу және табиғатқа қайта жіберу арқылы іске асырады. NOAA өз құзыретіне жататын теңіз сүтқоректілері – киттер, дельфиндер, порпоизалар, теңіз тырналары және теңіз арыстандары туралы қор бағалау есептерін дайындауға да жауапты. Қор бағалау есептері теңіз сүтқоректілері популяцияларының өзгеру тенденцияларын анықтауға, аталған популяцияға қауіп төндіретін мүмкін болатын факторларды анықтауға, қазіргі табиғатты қорғау шараларының тиімділігін бағалауға және MMPA-ны тиімді күзеуді қамтамасыз ету үшін түзетулер қажеттігін анықтауға бағытталған. Барлық қор бағалауларында зерттелетін қордың географиялық ареалы, ағымдағы тенденциялар мен өнімділік көрсеткіштері, MMPA-да «табиғи өлім-жітімдерді ескермей, теңіз сүтқоректілері қорынан алынып тасталатын ең көп жануарлар саны, бұл қордың оңтайлы тұрақты деңгейге жетуіне немесе оны сақтауына мүмкіндік береді» деп анықталған, биологиялық жою деңгейі, адамдардың салдарынан болатын өлім-жітім мен жарақаттар деңгейінің бағасы, қорғау жұмысына қауіп төндіретін әлеуетті қауіптер, қордың қазіргі жағдайы және ең төменгі популяция бағасы сияқты нақты ақпараттар қамтылады. Бұл қор бағалаулары Гавайи, Массачусетс, Аляска, Флорида, Вашингтон және Калифорнияда орналасқан NOAA ғылыми-зерттеу орталықтарында жүргізілетін зерттеулер негізінде жасалады. Сондай-ақ, жоғарыда аталған бағдарламалармен байланысы жоқ зерттеушілер де зерттеу жұмысына үлес қосады.

Теңіз сүтқоректілері жөніндегі комиссияның міндеттері

Теңіз сүтқоректілері комиссиясы (MMC) 1972 жылы MMPA арқылы құрылды, ол теңіз сүтқоректілерін қорғау саясатын, ережелерін және бағдарламаларын тиімді жүзеге асыру үшін жауапты федералдық агенттіктерге бақылау жасаумен айналысатын ұйым ретінде қызмет етеді. Олардың міндеттеріне АҚШ-тың теңіз сүтқоректілерін қорғауға қатысты халықаралық келісімдерді сақтауды қамтамасыз ету де кіреді, оның ішінде, бірақ олармен шектелмейтін, киіттерді аулауды реттеу жөніндегі халықаралық конвенция, 1949 жылғы Киіттерді аулау туралы конвенция, Солтүстік Тынық мұхитының терілі тұнбаларын сақтау туралы уақытша конвенция және 1966 жылғы Терилі тұнба туралы заң. MMC сонымен қатар MMPA мақсатында жүргізілген зерттеу бағдарламаларын қарауға, сондай-ақ зерттеу, қорғау немесе қоғамдық көрсету мақсатында рұқсаттар беруге жауапты. Егер MMC қазіргі қорғау шаралары MMPA бойынша анықталған түрлерді қорғауда тиімсіз екенін көрсетсе, олар мемлекеттік хатшылар, сауда немесе ішкі істер министрлері сияқты федералдық лауазымды тұлғаларға осы акті бойынша MMPA тиімділігін және теңіз сүтқоректілерін қорғауды қамтамасыз ету үшін қабылдануы қажет ұсынылатын шаралар туралы тиімді түрде хабарлауға міндетті. NOAA-ға ұқсас, АҚШ Балық және жабайы табиғат қызметі өздерінің қарауындағы теңіз сүтқоректілері популяцияларының жағдайын бағалауды жүргізеді, оларға морж, манат, теңіз суыры және ақ аюлар кіреді.

Теңіз сүтқоректілеріне рұқсат беру және халықаралық үйлестіру

MMPA кез келген теңіз сүтқоректілерін тиісті рұқсатсыз алуға және пайдалануға тыйым салады, ал рұқсаттарды тек Қызмет ғана бере алады. Қызмет рұқсаттың ММҚА ережелеріне сәйкес келетіндігін анықтағаннан кейін ғылыми зерттеулер, қоғамдық көрсетулер және теңіз сүтқоректілерінің бөліктері мен өнімдерін импорттау/экспорттау үшін рұқсаттар берілуі мүмкін. Ұлттық теңіз балық шаруашылығы қызметінің қорғалатын ресурстар жөніндегі кеңсесі екі түрлі рұқсат береді: кездейсоқ және тікелей. Кездейсоқ рұқсаттар, теңіз сүтқоректілерінің шағын санының белгілі бір деңгейде қасақана емес алуына мүмкіндік береді және олар белгілі бір географиялық аймақта коммерциялық балық аулаудан басқа белгілі бір қызметпен айналысатын АҚШ азаматтарына беріледі. Теңіз сүтқоректілерін алуды қамтитын теңіз сүтқоректілері туралы ғылыми зерттеулер үшін тікелей рұқсаттар қажет. Мұндай рұқсаттарға берілген өтініштерді Қызметтің Басқару органының бөлімі Халықаралық істер кеңсесі арқылы қарап, шығарады. Осы кеңседе Халықаралық қорғау бөлімі де орналасқан, ол АҚШ және халықаралық суларында кездесетін немесе АҚШ суларында жоқ теңіз сүтқоректілері түрлерінің халықаралық қызметін үйлестіруге тікелей жауапты. АҚШ және халықаралық суларында мекендейтін теңіз сүтқоректілері түрлеріне Батыс Үндістан манаты, теңіз сорысы, полярлық аю және Тынық мұхиты моржы жатады. АҚШ суларында кездеспейтін түрлерге Батыс Африка және Амазонка манаты, дугонг, Атлантика моржы және теңіз семіргіші кіреді.

Теңіз сүтқоректілерін қорғау

Теңіз сүтқоректілерін сақтау және басқару мақсатында, қызмет серіктестермен бірлесіп халық санағын жүргізу, халықтың денсаулығын бағалау, сақтау жоспарларын әзірлеу және іске асыру, ережелерді қабылдау және халықаралық ынтымақтастық қарым-қатынастарын құру үшін жұмыс істейтін далалық қызметкерлерді тағайындады. Екі жағалауда да теңіз сүтқоректілерін басқарудың әртүрлі кеңселері орналасқан. Аляска штатындағы Анкоридж қаласындағы теңіз сүтқоректілерін басқару кеңсесі Аляскадағы мұзды аюлар, Тынық мұхиты морждары және солтүстік теңіз суырықтарын басқару және сақтау үшін жауапты. Вашингтон штатында кездесетін солтүстік теңіз суырықтары Батыс Вашингтон далалық кеңсесінің, ал Калифорнияда тұратын оңтүстік теңіз суырықтары Вентура далалық кеңсесінің басқаруында. Батыс Үнді манатының популяциясы Техас штатынан Род-Айленд штатына дейін таралады, сондай-ақ Кариб теңізінде де кездеседі; алайда, бұл түр Флорида (Флорида түршесі) және Пуэрто-Рико (Антиль түршесі) маңында ең көп таралған. Қызметтің Джексонвиллдегі кеңсесі Флорида манатын, ал Бокерон кеңсесі Антиль манатын басқарады. Мұзды аю, оңтүстік теңіз суырығы, теңіз суырығы, манаттардың барлық үш түрі және дугонь бір мезгілде Құрып бара жатқан түрлер туралы заңға сәйкес тізімделген.

Жергілікті қоғамдастықтармен бірлесіп басқару

1994 жылы өзгертілген MMPA-ның 119-бабына сәйкес, NMFS және FWS Алясканың жергілікті халықтарының ұйымдарымен (ANO) ынтымақтастық келісімдерін (бірлескен басқару жоспары) жасауға уәкілдік алды. Бұл, жергілікті тайпалық үкіметтерге NOAA, USFWS, MMC немесе басқа да MMPA-ға қатысты агенттіктермен жеке бірлескен басқару келісімдері арқылы теңіз сүтқоректілерін қорғау және тіршілік ету мәселелерімен айналысуға мүмкіндік береді. Бірлескен басқару – бұл жергілікті халықтың егемендігі мен өзін-өзі анықтау құқығының іске асырылуы. 119-бап бойынша бірлескен басқаруға келесі шаралар кіреді: Аляскадағы белуга аң аулауын басқару үшін 1988 жылы Аляска Белуга Аң Аулау Комитеті (ABWC) құрылды. MMPA-ға өзгерістер енгізілгеннен кейін ABWC Ұлттық теңіз балық шаруашылығы қызметімен (NMFS) бірлесіп басқару жоспарын әзірлеуді бастады, мақсаты – «мемлекеттік, ұлттық және халықаралық мәселелермен айналысатын бас ұйым» болу. NMFS-тің қолдауымен ABWC ғылыми ақпаратты тарату, аң аулауды бақылау, белуганы қадағалау, әуеден зерттеулер жүргізу және генетикалық зерттеулерге негізделген қорларды зерттеуге бағытталды. ABWC-нің аймақтық топтары «жергілікті басқару жоспарларын, аңшылық ережелерін және оларды іске асыру тәсілдерін әзірлеуге» бекітілді. Дегенмен, балық аулаудың қосалқы өнімдері туралы деректердің және стандартталған қорғау шараларының жетіспеуіне байланысты барлық экспорттаушы елдерден осындай салыстыру күту қиын, бұл бейкөрікті зиянға әкелуі мүмкін. Заң стратегиялық маңызы бар теңіз сүтқоректілерінің қорларын қалпына келтіруге және олардың азаюын болдырмауға баса мән береді. 118-бап бойынша, Take Reduction Plan іске асырылғаннан кейін алты ай ішінде балық шаруашылығынан туындайтын кездейсоқ өлім-жітім мен ауыр жарақаттарды азайтуды және бес жыл ішінде өлім-жітім деңгейін нөлге дейін төмендетуді мақсат етеді.

Қорытындылар

Конгресс мынаны анықтады: теңіз сүтқоректілерінің барлық түрлері мен популяциялары адам қызметі салдарынан жойылу немесе азаю қаупі бар немесе болуы мүмкін; бұл сүтқоректілердің оңтайлы тұрақты популяциясынан төмен азаюына рұқсат етілмеуі керек; осы деңгейден төмен азайған кез келген сүтқоректіні қалпына келтіру үшін дереу шаралар қабылдануы керек, сондай-ақ маңызды мекендеу орталарын қорғауға күш салынуы керек; осы сүтқоректілердің экологиясы және популяция динамикасы туралы жеткілікті мәліметтер жоқ; осы сүтқоректілерді зерттеу және қорғау жөніндегі халықаралық келісімдерді ынталандыру үшін дереу келіссөздер жүргізілуі керек. Конгресс теңіз сүтқоректілерінің зор халықаралық маңызы бар ресурстар (эстетикалық, демалыстық және экономикалық) екенін жариялады және оларды қорғау және ресурстарды басқарудың дұрыс саясатымен үйлесімді, мүмкіндігінше толық дамытуға шақыру қажеттігін мәлімдеді. Басқарудың негізгі мақсаты – теңіз экожүйесінің денсаулығы мен тұрақтылығын сақтау. Мақсат – мекендеу ортасының сыйымдылығы шегінде оңтайлы тұрақты популяцияға қол жеткізу.