Кіріспе

Генри Джеймстің 1894 жылы жарық көрген «Театрлық қойылымдар» кітабы екі пьесадан тұрады. «Жалдамалылар» және «Бос жүргендер» атты пьесалары сахнаға қойылмағандықтан, Джеймс оларды сахнаға шығара алмауы туралы өкініш білдіретін алғы сөзбен кітап түрінде жариялады.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Анри Ривьердің "Флавиан: Заманауи өмір сахналары" атты әңгімесі негізінде жазылған "Тененттер" пьесасы толған ағылшын, сэр Фредерик Бинг, оның ұлы Норман және оның қамқоршысы Милдред Стэнмордың тағдырын баяндайды. Норман мен Милдред бір-бірін жақсы көреді, бірақ сэр Фредерик оған қарсы болып, ұлын Үндістанға жұмысқа жіберуге мәжбүрлейді. Сонымен қатар, сэр Фредериктің бұрынғы сүйіктісі, ұзақ жылдар жесірлік көрген Элеонора Виберт, отбасылық үйдің жанындағы Клердегі шатырын жалға алады. Элеонора өзінің ұлы Клодымен бірге келеді, ол (өзі білмейтін) сэр Фредериктің заңды емес ұлы. Көптеген қиындықтардан және ұсақ-түйек төбелесдерден кейін, Милдред пен отанына оралған Норман үйленеді, Клод өзінің тегі туралы шындықты біліп анасын кешіреді, ал Элеонора сэр Фредериктің неке ұсынысын қабылдамайды. Пьеса Милдред Элеонораны құшақтап аяқталады, бұл оқиғаға ағытпалы нота қосады. Осы кітапқа енген тағы бір пьеса – "Бейтарап", Джеймстің "Шешім" атты әңгімесінен алынған. Лондоннан қырық шақырым қашықтықтағы Брискет-Плейс ауылында, тәжірибесіз армия капитаны Льюэллин Прайм, Бландина Вигмордың ар-намысын жоғалтқанына сендіріліп, оған үйлену ұсынысын жасауға мәжбүр болады. Ол солай етеді және ол қабылдайды. Содан кейін көптеген кірулер мен шығулар, сондай-ақ көптеген сахналық амалдар орын алады. Ақырында, жас толған жесір Жаспер Праймды Бландинамен жасаған келісімінен босатады, содан кейін оның неке ұсынысын қабылдайды. Ол бастапқыда Бландинаға ұсыныс жасағандардың бірі болған, бірақ өзінің ақымақтығына тез өкінді. Ал Бландина Перси Траффордқа келіседі, ол да Праймді қиын жағдайға түсіргендердің бірі болған, бірақ кейін өкінген.

Негізгі тақырыптар

Кітаптың ең жақсы бөлігі Джеймстің қысқа, бірақ өткір кіріспесі болуы мүмкін, онда ол осы екі пьесаны сахнаға қоюға келмегені туралы айтады. Ол пьесалардың кітап түрінде жарық көргенімен өзін жұбатады: "Кітаптың мұқабалары ақысыз орындықтан достық көрініс сияқты көріне алады, ал жазылған жолдар сахнадағы әртүрлі дауыстарды еске түсіре алады; егер осылар оқырманға бір суретті көрсетіп немесе бір үн жеткізе алса, онда қиын сынақтан өтілген болып саналады және әлсіз жарықтарға қарама-қарсы тұрады". Осы әңгімемен салыстырғанда, пьесалардың өзі жасанды да тым құлпытады. "Жатақтар" екеуінің арасында, Элеонора Виберттің өзінің өткенінің құпияларымен бетпе-бет келіп, оларды жеңгеніне байланысты жақсырақ болуы мүмкін. "Ажырасып қалғандар" пьесасындағы үздіксіз келіп-кетулер, пьесаның тудырған қызығушылығын толығымен жояды. "Компромитке түскен" әйел туралы мүлде ескірген идеяға негізделген және шапшаңдыққа ұмтылумен тым ауырланған "Ажырасып қалғандар" Джеймстің тырысқан әрекеттерінен құлдырайды. Қызығы, бұл пьеса 1902 және 1909 жылдары Нью-Йоркте бірнеше рет қойылды. Оны "жансыз, жүрексіз, рухсыз" және "фантастикалық сұқақ" деп айыптап сынады.

Санаткерлік бағалау

Джеймстің пьесалары сыншылардың жағымсыз пікірлерін алды деу – Эверест тауындай шамадан тыс жұмсақ айту болар еді. Кейбіреулері тіпті Джеймстің туындыларын оқымақ болғандарға пьесаларын мүлдем оқымауға, не болмаса оның басқа жазғандарының бәрін оқығаннан кейін ғана сақтықпен қарауға кеңес береді. Джеймстің көркем прозасындағы маңызды бөлік болған ішкі монолог пен сананың терең талдаусыздан қалған бұл кітаптағы пьесалар, оның әңгімелерімен салыстырғанда, тыңсыз және сенімсіз көрінеді. Джеймс ерте жасынан-ақ театрға құмар болғанымен, тек диалог арқылы жанды кейіпкерлерді және маңызды драмалық оқиғаларды көрсету өнерін толық меңгерген жоқ.