Кіріспе
Құқықтық принцип – бір адамның басқа адамның іс-әрекеті үшін жауапты болуын қамтамасыз ететін құқықтық қағида, егер олар бірлескен немесе ұжымдық қызметпен айналысса.
The legal principle of vicarious liability applies to hold one person liable for the actions of another when engaged in some form of joint or collective activity.
Тарих
Мемлекеттік полиция және тәуелсіз сот жүйесін ұстауға қажетті жоғары шығындарды көтере алатын мемлекеттер пайда болғанға дейін, жергілікті қауымдастықтар бейбітшілікті сақтау және келісімшарттарды орындау үшін өздігінен көмектесу жүйелерін қолданды. Он үшінші ғасырға дейін пайда болған институттардың бірі – топтың бір мүшесі жасаған іс-әрекеттері үшін ерікті емес, ұжымдық жауапкершілік болды. Бұл қауымдық жауапкершілік жүйесіне (CRS) ресми түрде енгізілді, ол қауымның беделінің төмендеуінен және егер тиісті өтемақы төленбесе, зардап шеккен қауымның кек алуынан қорқуға негізделген. Кейбір елдерде саяси жүйе оны қолдағандықтан, ұжымдық жауапкершілік жеке жауапкершілікке көшу үшін біртіндеп тоқтатылды. Германия мен Италияда ұжымдық жүйелер XVI ғасырға дейін қолданылып келді. Қауымдастықтар салыстырмалы түрде шағын және біртекті болған кезде CRS жақсы жұмыс істеді, бірақ халық саны артып, саудагерлер кеңірек аумақтарда сауда жасаған кезде, жүйе жаңа қоғамдардың жеке жауапкершілік пен жауапкершілікке қажеттіліктерін қанағаттандыра алмады. Англияда Генрих I 1133 жылы Лондонға CRS-тен бас тартуға және шериф пен судьяларды тағайындауға рұқсат берді, ал 1225 және 1232 жылдар аралығында Генрих III Ипр саудагерлеріне "ешқайсысы Англияда ұсталмайды және ешқайсысы басқаның қарызы үшін бөлінбейді" деп сендірді. Дегенмен, кінәсіздігіне қарамастан, басқа біреуге жауапкершілік жүктеу идеясы толығымен жойылған жоқ және соттар жұмыс берушінің қызметкердің іс-әрекеттері мен іс-әрекетсіздігі үшін жауапкершілікке тартуға болатынын қалыптастырды, егер ол қызметкердің жұмыс барысында жасалған болса және жұмыс беруші қызметкердің міндеттерін орындау тәсілін бақылауға құқылы болса (respondeat superior). Осы жағдайларда, ведомстволық жауапкершілікті қолдану келесі негіздемелермен негізделген: Бақылауды жүзеге асыру: Егер айыптар жеткілікті түрде ауыр болса, рационалды жұмыс берушілер қызметкерлердің үшінші тараптарға зиян келтірмеуі үшін шаралар қабылдайды деп есептеледі. Екінші жағынан, рационалды жұмыс берушілер тәуекелдік операциялар мен процестер үшін тәуелсіз мердігерлерге сене алады. Қауіпті бөлу: Көптеген адамдар әлеуметтік тұрғыдан зиян шеккен немесе шығынға ұшыраған адамға емес, оған байланысты адамға, тіпті арада бір деңгей болса да, іс-әрекеттің құнын жүктеуді дұрыс деп санайды. Бұл принцип кейде "қаржылық мүмкіндігі мол" деп те аталады. Іс-әрекеттің әлеуметтік шығындарын ішкі жүйеге енгізу: Жұмыс беруші әдетте (бірақ әрқашан емес) зиянды өтеу шығындарын тұтынушылар мен клиенттерге аударады. Нәтижесінде өнімнің немесе қызметтің жеке құны оның әлеуметтік құнын жақсырақ көрсетеді. Бұл негіздемелер бір-біріне қарсы жұмыс істей алады. Мысалы, сақтандыру тәуекелді бөлу мүмкіндігін арттырады, бірақ бақылауға ынталандыруды азайтады.
Exercise of control: If penalties are serious enough, it is assumed that rational employers will take steps to ensure that employees avoid injuring third parties. On the other hand, rational employers may choose to rely on independent contractors for risky operations and processes. Risk spreading: Many consider it socially preferable to impose the cost of an action on a person connected to it, even if a degree removed, rather than on the person who suffered injury or loss. This principle is also sometimes known as the "deep pocket" justification. Internalizing the social costs of activities: The employer usually (though not always) passes on the cost of compensating injury or loss to the customers and clients. As a result, the private cost of the product or service will better reflect its social cost. These justifications may work against one another. For example, insurance will increase the ability to do risk spreading, but will reduce incentives for the exercise of control.
Қазіргі заманғы орнын алмастыру жауапкершілігі
Қылмыстық құқықтағы жалпы ереже бойынша, біреудің іс-әрекеті үшін жауапкершілікке тарту болмайды. Бұл қылмыстың actus reus (латынша "күнәлі іс") және mens rea (латынша "күнәлі ниет") деген екі құрауынан тұратындығын және адам екі құраудың бір уақытта орын алуына тікелей жауапты болған жағдайда ғана сотталуға тиіс екендігін көрсетеді (конкуренцияға қараңыз). Осылайша, бір адамды екінші адамның іс-әрекеті үшін жауапты деп тану – қылмыстық құқықта ереже емес, ерекше жағдай болып саналады.
Ағылшын құқығындағы орынбасарлық жауапкершілік
Негізгі ерекшелік заңдық түсіндіру арқылы туындайды, онда қылмыстық құрамды (actus reus) анықтау үшін қолданылатын етістік, қызметкердің физикалық және жұмыс берушінің заңдық әрекетін білдіреді. Мысалы, "көлік жүргізу" әрекеті – руль артындағы адамның таза физикалық іс-әрекеті. Бірақ кассир тауарлар үшін ақша алғанда, бұл тек сатудың физикалық әрекеті болып табылады. Тауарлардың сатылуы үшін, тауар иесі оларға заңды құқықты беруі керек. Әйтпесе, клиент ұрлық жасаған болады. Сондықтан, иесі тауарды сатумен бірге, қызметкер ақшаны алады. Сол сияқты, құқық иеленуші ғана басқа біреуге лицензия бере алады немесе басқа біреуге, әдетте заңсыз боларлық нәрсені жасауға рұқсат бере алады. "Иелену", "басқару" және "пайдалану" етістіктері де контекстке байланысты екі мағынаға ие болуы мүмкін. Олардың көпшілігі қатаң жауапкершілік немесе реттеушілік құқық бұзушылықтар болып табылады, бірақ бұл принцип бизнестік немесе коммерциялық ортада жүзеге асырылатын кең ауқымдағы іс-әрекеттерге жауапкершілік тағу үшін қолданылған.
АҚШ-тағы орынбасарлық жауапкершілік
Бұл әдетте қылмыстық ниетті талап етпейтін қылмыстарға қолданылады, мысалы, қоғамдық мүддеге зиян келтіретін, бірақ түрме жазасын талап етпейтін қылмыстар. Мұндай жағдайларда қоғамдық мүдде жеке мүддеден артық деп есептеледі, сондықтан жауапкершілік демеушілікпен жүктеледі, бұл жұмыс берушілерді қатаң ережелер енгізуге және қадағалауды күшейтуге итермелеу немесе ынталандыру үшін жасалады. *Коцвараға қарсы* ісінде айыпталушы кәмелетке толмағандарға алкоголь сатқан тавернаның лицензияланған операторы болды. Қылмыс, қоғамның осал және әлсіз мүшелерін қорғау қажеттілігіне байланысты, демеушілік жауапкершілік ретінде қатаң немесе абсолютті жауапкершілікке айналды, ал кейбір қылмыстарда "білумен", "қасақана" немесе "іштен ниетпен" сияқты сөздердің болмауы заң шығарушының осы мүмкіндікті қарастырғандығын көрсетеді. *Staples v United States* ісінде айыпталушы тіркелмеген автоматты мылтық иелігі үшін сотталды. Бұл мылтық тез ату үшін өзгертілген, соның салдарынан Ұлттық қару заңын бұзды. Жоғарғы сот істі қайта қарауға жіберді. Көпшілік айыпталушының оның қаруының табиғатын білуі сотталуы үшін қажет деп шешті. Дауысқа қатыспағандардың пікірінде, оның өзгерту туралы білмеуі маңызды емес, өйткені қауіпті қаруларды реттейтін заңдар қоғамдық мүддеге қызмет ететін заңдар болып табылады және оларды білу талабын алып тастауға болады. Сондықтан, егер айыпталушылар қауіпті өніммен немесе құрылғымен жұмыс істеп жатқанын білсе, олар қатаң ережелердің күшіне енуі мүмкін екенін мойындауы керек және АҚШ Конгресі оның әрекеті заңның тыйым салуына сәйкес келе ме, жоқ па, оны өз қатерімен анықтау міндетін жүктеуі мүмкін деп есептеуі керек. Соттар, жұмыс берушілердің білмегеніне қарамастан, олардың қызметкерлерінің заңсыз әрекеттері үшін айыптайды. Бірақ *Мемлекетке қарсы Гуминга* ісінде официантка кәмелетке толмаған адамға алкоголь ұсынды, сот оның жұмыс берушісінің кінәлі деп табылғаны тиісті процестің бұзылуы болып табылады және Миннесота заңына сәйкес конституциялық емес деп шешті. Осылайша, айыпталушыға қылмыстық емес, азаматтық жазалар ғана берілуі керек. Бұл тыйым 1905 жылдан бері күшінде, бұл заң шығарушыға заңды реформалауға жеткілікті уақыт берді. Көпшілік заң шығарушының ымыраға келгендігі туралы аргументті қабылдамады. Конституциялық тұрғыдан қарағанда, тиісті процестің бұзылуы мәселесі қоғамдық мүдделер мен жеке бостандықты теңестіруді қажет етеді. Жұмыс берушілерді олардың қызметкерлерінің іс-әрекеттері үшін жауапкершілікке тарту заңы, қызметкерлерді қорқыту арқылы қоғамдық мүддеге қызмет ете алады, бірақ зардап шеккен жеке мүдделер (яғни бостандық, репутацияның зардап шегуі және т.б.) қоғамдық мүдделерден басым, әсіресе қорқытудың осы мақсатына жетудің басқа да жолдары бар болса, мысалы, азаматтық айыппұл немесе лицензияны тоқтату.