Кіріспе

Ваю Пурана (Ваю пурана) – санскрит мәтіні және индуизмнің он сегіз маңызды Пурананың бірі. Ваю Пурана Махабхарата қолжазбаларында және басқа индуистік мәтіндерде еске алынады, бұл ғалымдарды мәтіннің Пурана жанрындағы ең көнелердің бірі болуы мүмкін деген болжамға жетеледі. Ваю мен Ваявия Пураналары құрылымы мен мазмұны жағынан өте ұқсас, бәлкім, бір кезде олар біреу болған, бірақ ғасырлар бойы үнемі қайта қаралып, өңделгендіктен, түпнұсқа мәтін екі түрлі мәтінге айналды, ал Ваявия мәтіні Брахманда Пурана деп те аталады. Дәстүр бойынша және басқа Пураналардағы өлеңдерге сәйкес, Ваю Пуранада 24 000 өлең (шлока) бар. Дегенмен, қолжазбаларда шамамен 12 000 өлең сақталған. Мәтін ғасырлар бойы үнемі қайта қаралып, өңделген, сондықтан қазіргі қолжазбалары бір-бірінен өте өзгеше. Кейбір қолжазбаларда 112 тараудан тұратын төрт пада (бөлім) бар, ал кейбіреулерінде 111 тараудан тұратын екі ханда бар. Әртүрлі қолжазбаларды салыстыру нәтижесінде, келесі бөлімдердің кейінгі ғасырларда көне Ваю Пуранасына қосылғаны анықталды: география және храмдарға қатысты, Махатмия деп аталатын саяхат нұсқаулары, касталар мен жеке ашрамалар туралы екі тарау, Дхарма және құрбандықтар туралы үш тарау, тазалық және Санскара (өткізу рәсімі) туралы он бір тарау және өмірден кейінгі тозақ туралы бір тарау. Мәтін орта ғасырлық үнді әдебиетіндегі көптеген сілтемелерімен, 380 жылға дейін дараланған Матура жотасындағы жазулармен байланысты болуы мүмкін, сондай-ақ ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұрасы орны – Элефанта үңгірлеріндегі ою-өрнектер мен бейнелердің көзі болып табылады.

Тарих

Ваю-пурана Махабхаратаның 3.191 тарауында және Харивамсаның 1.7 бөлімінде еске алынады, бұл мәтін біздің заманымыздың 1-мыңжылдығының бірінші жартысында болған болуы мүмкін екенін көрсетеді. 7 ғасырдағы санскрит прозашысы Банабхатта өзінің «Кадамбари» және «Харшахарита» еңбектерінде осы туындыға сілтеме жасайды. «Харшахарита» кітабының 3-тарауында Банабхатта Ваю-пурананың өзінің туған ауылында оқылып берілгенін айтады. 973-1048 жылдары өмір сүрген парсы ғалымы Алберуни, 11 ғасырдың басында Үндістанның солтүстік-батысына сапар шегіп, көп жылдар бойы онда тұрғаннан кейін, өзінің сапары кезінде болған Ваю-пурана нұсқасынан цитата келтірді. Басқа мәтіндерде Ваю-пуранаға жасалған әртүрлі сілтемелер ғалымдарды оны ең көне Пураналардың бірі деп мойындауға итермеледі. 20 ғасырдың басындағы ғалым Дикшитар көптеген мәтіндерді б.з.д. 1-мыңжылдыққа дейін, өте ерте және жақсы деп санаған мерзімдеу ұсыныстарымен белгілі болды. Кейінгі зерттеулер мәтіннің ең ерте нұсқасы біздің заманымыздың 300-500 жылдарында қалыптасқан болуы мүмкін деп жорамалдайды және оның ең көне Пураналардың бірі екендігіне келісім білдіреді. Барлық Пураналар сияқты, бұл мәтін де тарихында өзгерістерге, қосымшаларға және аралық енгізілген мәліметтерге ұшыраған болуы мүмкін. Раджендра Хазра, сондай-ақ басқа ғалымдар, мысалы, Гаяға арналған саяхат жолдарының нұсқаулығы болып табылатын Гая махатмьясын кейінірек қосылған деп есептейді. Гая махатмья 15 ғасырға дейін Ваю-пурананың ескі бөлімдерін алмастырды. Ваю-пурана, барлық Пураналар сияқты, күрделі мерзімдеуге ие. Диммит пен ван Буйтенен Пураналардың әрқайсысы энциклопедиялық стильде жазылғанын және оларды қашан, қайда, не үшін және кім жазғанын анықтаудың қиын екенін айтады.

Басылымдар мен аудармалар

Калькуттадағы Азия қоғамы бұл мәтінді 1880 және 1888 жылдары Bibliotheca Indica сериясының бір бөлігі ретінде екі томдық түрінде жариялады. Оны Раджендралал Митра редакциялады. Венкатешвара баспасының Бомбей қаласындағы басылымы 1895 жылы жарық көрді. Содан кейін "Андашрама" (Андашрама санскрит сериясы 49), Пуна қаласында тағы бір басылым жарыққа шықты. 1910 жылы Калькуттадағы Вангаваси баспасы мәтіннің редакторы Панчанан Таркаратна жасаған бенгал тіліне аудармасымен бірге басылым шығарды. 1960 жылы Мотилал Банарсидас өзінің "Ежелгі үнді дәстүрлері мен мифологиясы" сериясының бөлігі ретінде ағылшын тіліне аудармасын жариялады.