Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Швед синологы және тіл білімі маманы (1889–1978)
Swedish sinologist and linguist (1889–1978)
Клас Бернхард Йоханнес Карлгрен (15 қазан 1889 – 20 қазан 1978) – қазіргі заманғы салыстырмалы әдістерді пайдаланып, қытай тарихи фонетикасын зерттеуді бастаған швед синологы және тіл білімі маманы. 20 ғасырдың басында Карлгрен қытай тілінің диалектілерін кеңінен зерттеді және ежелгі қытай поэзиясындағы ұйқас туралы тарихи мәліметтерді зерттеді, содан кейін оларды орта қытай және көне қытай тілдері деп аталатын алғашқы толық реконструкцияларды жасау үшін пайдаланды.
Klas Bernhard Johannes Karlgren (; 15 October 1889 – 20 October 1978) was a Swedish sinologist and linguist who pioneered the study of Chinese historical phonology using modern comparative methods. In the early 20th century, Karlgren conducted large surveys of the varieties of Chinese and studied historical information on rhyming in ancient Chinese poetry, then used them to create the first ever complete reconstructions of what are now called Middle Chinese and Old Chinese.
Ерте өмір және білім
Бернхард Карлгрен 1889 жылғы 15 қазанда Швецияның Йончёпинг қаласында дүниеге келген. Оның әкесі, Йоханнес Карлгрен, жергілікті гимназияда латын, грек және швед тілдерін оқытқан. Карлгрен жас кезінен тілдерге қабілетті екенін көрсетті, сонымен қатар Швецияның диалектілері мен дәстүрлі халық ертегілеріне қызығушылық танытты. Ол классикалық тілдерді жақсы меңгерген және грек поэзиясын ана тіліне шебер аударған. Ол Қытайға ерте қызығушылық танытып, жасөспірім кезінде осы елде өтетін «Ақ бұлан» атты драма жазды. Оның алғашқы ғылыми мақаласы – Йохан Август Лунделл жасаған жүйеге негізделген, туған өлкесі Смоландтың дәстүрлі халық ертегілерінің фонетикалық транскрипциясы, 14 жасында аяқталды және 1908 жылы, 18 жасында жарияланды. Ол Уппсала университетінде салыстырмалы тіл біліміне қызығушылық танытқан славист Йохан Август Лунделл басшылығымен орыс тілін оқыды. 1909 жылы ол скандинав, грек және славян тілдері бойынша бакалавр дәрежесін алды. Бастапқыда скандинав тілдеріне маманданғысы келсе де, ағасы Антон Карлгреннің (1882-1973) кеңесімен, қытай тілінің көптеген диалектілері бар екендігіне байланысты, оған назар аударуға шешім қабылдады. Ол Василий Васильев басшылығымен қытай тілін зерттеудің ірі еуропалық орталықтарының біріне айналған Санкт-Петербургке аттанды. Сол жерде Карлгрен А. И. Ивановтан сабақ алып, қытай тіліндегі білімі болмаса да, қытай диалектілерін зерттеуге грант алды. Карлгрен 1910-1912 жылдары Қытайда тұрды. Ол бірнеше ай оқығаннан кейін негізгі тілдік дағдыларға ие болып, сауат ашты және қытай диалектілері туралы ақпарат жинау үшін 3100 қытай иероглифінен тұратын сауалнама дайындады. Грант ақшасы біткеннен кейін Карлгрен француз және, әйгілі болғандай, ағылшын тілдерін оқыту арқылы өзін асырады. Бір әңгіме бойынша, ол бұл тілді ешқашан оқымаған, бірақ Еуропадан Қытайға бара жатқан кемедегі ағылшын тілді жолаушылардан үйренген. Шындығында, ол гимназияның соңғы емтиханында ағылшын тілінен жоғары баға алған. Соңында ол 19 түрлі мандарин диалектісін, сондай-ақ Шанхай диалектін, Шығыс Миннің Фучжоу диалектін және кантон тілін, сонымен қатар сауалнамадағы иероглифтердің вьетнам және жапон тілдеріндегі айтылуын зерттеді.
Bernhard Karlgren was born on 15 October 1889 in Jönköping, Sweden. His father, Johannes Karlgren, taught Latin, Greek, and Swedish at the local high school. Karlgren showed ability in linguistics from a young age, and was interested in Sweden's dialects and traditional folk stories. He mastered classical languages and was an accomplished translator of Greek poetry into his native language. He displayed an early interest in China, and wrote a drama, The White Hind, set in that country in his early teens. His first scholarly article, a phonetic transcription, based on a system devised by Johan August Lundell, of traditional folk stories from his native province of Småland, was completed when he was 14, and published in 1908 when he was only 18 years old. He studied Russian at Uppsala University under Johan August Lundell, a Slavicist interested in comparative linguistics. He graduated in 1909 with a bachelor's degree in Nordic, Greek, and Slavonic languages. Although he initially intended to specialize in the Scandinavian languages, on the advice of his elder brother Anton Karlgren (18821973) he decided to focus on Chinese instead, attracted to it also by the fact that, as Lundell had told him, Chinese contained a great number of dialects. He departed for St. Petersburg, which, under the guidance of Vasily Vasilyev, had created one of the major European centres for the study of Chinese. While there, Karlgren, studying under A. I. Ivanov, won a grant to study Chinese dialects, even though he had no background in Chinese at that point. Karlgren lived in China from 1910 to 1912. He achieved basic fluency and literacy after only a few months of study, and prepared a questionnaire of 3,100 Chinese characters to gather information on Chinese dialects. After his grant money ran out, Karlgren supported himself by teaching French and, famously, English, which, according to one anecdote, he had never been taught but had picked up from English speaking passengers on the ship from Europe to China. In fact he had received a high credit in English in his final High School exams. He eventually gathered data on 19 different Mandarin dialects, as well as Shanghainese, the Fuzhou dialect of Eastern Min, and Cantonese, plus the Vietnamese and Japanese pronunciations of the characters in his questionnaire.
Мансап
Карлгрен 1912 жылы қаңтарда Еуропаға оралды, алдымен Лондонда, содан кейін Парижде болып, Упсалаға келді. 1915 жылы ол «Études sur la phonologie chinoise» («Қытай фонологиясы бойынша зерттеулер») атты докторлық диссертациясын қорғады. Диссертациясы француз тілінде жазылса да, оның кейінгі ғылыми еңбектерінің көп бөлігі ағылшын тілінде болды. Докторлық дәрежесін алғаннан кейін Карлгрен Гетеборг университетінде оқытумен айналысты және 1931 жылдан 1936 жылға дейін ректор болып қызмет атқарды. 1939 жылы Карлгрен Йохан Гуннар Андерссоннан кейін Қашық Шығыс көнеліктері мұражайының (Östasiatiska Museet) директоры лауазымын иеленді және 1959 жылға дейін осы қызметте болды. Бұл мемлекеттік мұражай 1926 жылы Андерссонның 1920 жылдары Қытайда жасаған тарихқа дейінгі археологиялық маңызды ашылуларының негізінде құрылды, кейіннен Азияның басқа аймақтарымен қатар, одан кейінгі кезеңдерді де қамтыды. Карлгрен көп жылдар бойы Андерссонмен тығыз байланыста болды және мұражай журналының редакторы, «Қиыр Шығыс көнеліктері мұражайының бюллетені» (BMFEA, 1929–) лауазымын да Андерссоннан кейін иеленді, 1970 жылдарға дейін осы қызметін жалғастырды. Карлгрен өзінің маңызды еңбектерінің көп бөлігін осы жылдық журналда немесе мұражайдың монографиялық сериясында кітап түрінде жариялады. 1946 жылы Карлгрен ежелгі Қытай тарихының сол кездегі шала аргументтелген тарихнамасына қарсы кең ауқымды шабуыл жасады. «Ежелгі Қытайдағы аңыздар мен культтар» атты мақаласында Қытайдың Хань дәуірінен бұрынғы тарихы туралы әдебиеттерді қарап, «осы зерттемелердің көпшілігіне тән ерекшелік – материалды талдау кезіндегі сындық әдістемелердің жетіспеушілігі» екенін көрсетті. Карлгрен Қытайдың ежелгі тарихын қайта құру үшін әртүрлі дәуірлерге жататын құжаттарды таңдаусыз қолдануды сынады. «Осылайша, өте толық және егжей-тегжейлі есептер жасалды, бірақ олар ғылыми тұрғыдан негізделгендердің карикатурасынан аспайды». 1950 жылы Карлгрен Нидерланды Корольдік өнер және ғылым академиясына сайланды.
Karlgren returned to Europe in January 1912, first staying in London, then in Paris, before arriving in Uppsala, where in 1915 he produced his doctoral dissertation, "Études sur la phonologie chinoise" ("Studies on Chinese Phonology"). Although his dissertation was written in French, most of his subsequent scholarly works were in English. After obtaining his doctorate, Karlgren taught at the University of Gothenburg, serving as its rector from 1931 to 1936. In 1939, Karlgren succeeded Johan Gunnar Andersson as director of the Museum of Far Eastern Antiquities (Östasiatiska Museet), a post he held until 1959. This public museum was founded in 1926 on Andersson's pioneering discoveries of prehistoric archaeology made in China in the 1920s, and later expanded to cover later periods as well as other parts of Asia. Karlgren had been in close contact with Andersson for many years, and also succeeded Andersson as editor of the museum's journal, the Bulletin of the Museum of Far Eastern Antiquities (BMFEA, 1929–) and continued in this position until the 1970s. Karlgren himself first published many of his own major works in this annual journal, or as books in the monograph series of the museum. In 1946, Karlgren began a far reaching attack on the then rather loosely argued historiography of ancient China. Reviewing the literature on China's pre Han history in his article Legends and Cults in Ancient China, he pointed out that "a common feature to most of these treatises is a curious lack of critical method in the handling of the material". In particular, Karlgren criticised the unselective use of documents from different ages when reconstructing China's ancient history. "In this way very full and detailed accounts have been arrived at—but accounts that are indeed caricatures of scientifically established ones." In 1950, Karlgren was inducted into the Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences.
Өлім және мұра
Карлгрен 1978 жылы 20 қазанда 89 жасында Стокгольмде қайтыс болды. Карлгрен қытай тілін зерттеуде тарихи лингвистиканың еуропалық үлгідегі принциптерін қолданған алғашқы ғалым болды. Ол сондай-ақ қазіргі орта қытай және көне қытай тілдерінің дыбыстарын қайта құруға бірінші болып ұмтылды (ол оларды тиісінше "Көне қытай" және "Ескі қытай" деп атады). Карлгрен ең ерте сақталып қалған кезеңде жеке есімдіктердің жағдай бойынша өзгешеленгенін болжады. Карлгрен қытай тілінің тілдік дамуы мен таралуы арқылы қытай тарихының өзін ашуға тырысты. Ол өзінің ағылшын тіліндегі "Қытай тіліндегі дыбыс және символ" (1923) еңбегінің І тарауында былай жазды: "Осылайша, қытай дәстүрлері қандай да бір шетелден көшіп келу туралы ешқандай мәлімет бермесе де, және де сыртқы хронологиялық тірек болмаса да, ішкі дәлелдерге сүйене отырып, император Яоның билігін біздің заманымыздан бұрынғы жиырма төртінші ғасырға жатқызған қытай дәстүрінің дұрыс екенін айта аламыз; қытайлықтар тіпті сол алыс заманда да білікті астрономдар болған; олар есте қаларлық оқиғаларды қытай тілінде жазбаға түсірген, және, әрине, оқиғалардан кейін дереу есептерін жазған; қысқасы, Қытай жерінде екі мың жыл бұрын, көптеген ғасырлар бұрынғы негіздерде қалыптасқан дамыған қытай өркениетінің болғанына күмән жоқ". Карлгреннің тарихи қытай лингвистикасының алғашқы зерттеулері маңызды болғанымен, оның бастапқы нәтижелері кейіннен басылып кетті. Бүгінгі таңда Карлгрен ұсынған фонологиялық жүйелер көбінесе ескірген, өйткені олардың кемшіліктері айқын: "Карлгрен өзін фонология емес, фонетиканы қайта құрушы ретінде қарастырды және фонологиялық құрылымға көп көңіл бөлмеді. Соның салдарынан, ол қайта құрған жүйелерде табиғи тілдердің фонологиялық жүйелеріне тән симметрия мен үлгілер көбінесе кездеспейді". Дегенмен, Карлгреннің жаңалыққа толы еңбектері қазіргі заманғы қытай тарихи лингвистикасының негізін қалады және оның көптеген еңбектері әлі де анықтамалық материал ретінде қолданылады.
Karlgren died on 20 October 1978 in Stockholm at age 89. Karlgren was the first scholar to use European style principles of historical linguistics to study the Chinese language. He was also the first one to reconstruct the sounds of what are now called Middle Chinese and Old Chinese (what he called "Ancient Chinese" and "Archaic Chinese" respectively). Karlgren suggested that at the very earliest stage recoverable, the personal pronouns were declined for case. Karlgren attempted to unearth Chinese history itself from its linguistic development and diffusion. As he writes in his English adaptation Sound and Symbol in Chinese (1923), Chapter I: "Thus, though Chinese traditions give no hint whatever of an immigration from any foreign country, and though there consequently is no external chronological point d'appui, we are nonetheless able to state, from internal evidence, that the Chinese tradition which places the reign of the emperor Yao in the twenty fourth century B. C. is correct; that the Chinese even in those remote times were skilled astronomers; that they put down in writing in the Chinese language records of memorable events, and in all probability wrote their accounts soon after the events; in short, that a well developed Chinese civilization—resting undoubtedly on foundations many centuries old—together with the Chinese language, existed on Chinese soil two thousand years before Christ." Although important as a pioneer of historical Chinese linguistics, Karlgren's original findings have been surpassed. Today the phonological systems proposed by Karlgren have largely been superseded, as their weaknesses are obvious: "Karlgren saw himself as reconstructing phonetics, not phonology, and paid little attention to phonological structure. As a result, the systems he reconstructed often lack the symmetry and pattern which are in the phonological systems of natural languages." Nevertheless, Karlgren's groundbreaking works laid the foundation of modern Chinese historical linguistics and many of his works are still used as works of reference.
Таңдалған шығармалар
Қытай тіліндегі дыбыс және символ ретінде бейімделген: Лондон: Оксфорд университетінің баспасы, 1923. 2007 жылы қайта басылды: Торонто: Global Language Press, қайта басылды Dover Publications баспасынан. Швед тілінде қытай тілі, мәдениеті және тарихы туралы көптеген танымал еңбектер жариялады. 1940 жылдары ол Klas Gullman атты бүркеншік атымен үш роман жариялады.
Adapted as Sound and symbol in Chinese, London: Oxford University Press, 1923. Reprinted 2007: Toronto: Global Language Press,
Reprinted by Dover Publications,
In Swedish he published numerous popular works on Chinese language, culture and history. In the 1940s, he published three novels under the pen name Klas Gullman.