Кіріспе

Шахматтағы қорғаныс техникасы

Шахматта бекініс – бұл ойын соңындағы тең ойнау тәсілі, онда артта қалған тарап қарсыласының еніп кете алмайтын қорғаныс аймағын құрады. Бұл жаудың патшасын өз позициясынан шығарудың алдын алу немесе жаудың сізді мәжбүрлеп шығара алмайтын аймаққа кіруі мүмкін (мысалы, қарама-қарсы түсті епископтар мысалында көрінеді). Элементар бекініс – бұл теориялық тұрғыдан тең ойналатын (яғни, жеңілуге ұшырамайтын) азайтқыш материалдық позиция, онда пассивті қорғаныс тең ойынды сақтайды. Бекіністердің әдетте келесідей сипаттамалары болады: пайдалы пешкалық қимылдар мүмкін емес. Егер күшті тарапта пешкалар болса, олар берік түрде тоқтатылады. Күшті тараптың патшасы еніп кете алмайды, өйткені ол бөлініп қалған немесе тақта жиегіне жақын. Зугаванг позицияларын мәжбүрлеуге болмайды, өйткені қорғаушының қолында мүмкіндіктер бар. Бекіністер компьютерлік шахмат үшін қиындық тудырады: компьютерлер мұндай бекініс позицияларын тани алмайды және жеңіске жету артықшылығына ие болса да, оларға қарсы жеңіске жете алмайды.

Қалдық бұрышта

Бәлкім, қорғанның ең көп таралған түрі, көбінесе ойын соңында тақтада санаулы ғана фигура қалғанда кездеседі, онда қорғаныстағы патша тақтаның бір бұрышына тығына алады және оны күштеп шығаруға немесе басым жақтың шахмат қоюына болмайды. Осы екі сурет екі классикалық мысал келтіреді. Екі жағдайда да қара патшасы a8 және a8-ге іргелес бос алаңдардың (a7, b7 немесе b8, ақ патша мен пешканың орналасуына байланысты) арасында қозғалады. Ақ патшаны шығаруға жол жоқ, олар тұйыққа тірелу арқылы немесе басқа тәсілдермен теңдікке ғана қол жеткізе алады. Суреттегі епископ пен дұрыс емес бұрыштық пешка аяқталуы (яғни, пешка – епископтың түсіне қарама-қарсы түсті алаңға жеткен бұрыштық пешка) пешка жетінші қатарда немесе одан да артта болса да теңдікке әкеледі. Эпископ пен дұрыс емес бұрыштық пешка аяқталуы – нашар жаққа қол жетімді жиі кездесетін теңдік мүмкіндігі. Алайда, суреттегі жылқы мен бұрыштық пешка аяқталуы тек ақ пешка жетінші қатарда болған жағдайда ғана теңдікке әкеледі, бұл қорғаныстағы жаққа осы мүмкіндікті жиірек ұсынады. Егер пешка жетінші қатарда болмаса және жылқыдан қорғалса, ақтар жеңеді. Пешка жетінші қатарда болғанда, қара патшасы бұрышта тұрып, тұйыққа тірелу арқылы қорғана алады.

Арқадағы қорғаныс

Кейбір мұнара мен пілге қарсы мұнара мен піл соңғы ойындарында артқы қатардағы қорғаныс – бұрыштағы бекіністің тағы бір түрі (диаграмманы қараңыз). Қорғаушы патшасын пілдің ханшаға айналатын алаңына қойып, көлденең шабуылдардан сақтау үшін мұнарасын артқы қатарда ұстайды ("патшаның ұзын жағында", мысалы, диаграммадағы h8 емес). Егер диаграммадағы жағдайда 1. Rg7+ болса, қаралар 1 Kh8! арқылы бұрышқа шегінеді. Бұл қорғаныс тек мұнаралық және атты пілдерге қарсы ғана жұмыс істейтінін ескеріңіз.

Қалқа мен бишоп

Қалқаның бішкекке қарсы аяғында қорғаушы "қауіпсіз" бұрышта – бішкек тұрған түстің түсіне сәйкес келмейтін бұрышта бекініс құра алады (диаграмманы қараңыз). Ақ мүмкін болатын паттан шығуға тиіс, бірақ олар өз позициясын жақсарта алмайды. 1. Rc3 Ba2 2. Rc2 Bb3 3. Rc7 Bg8

Бағана мен бішкек

Де ла Вилланың осы позициясында, ақтар патшасын бұрыштан шығармаса, тең нәтиже болады. Егер піл қарсы түсті болса, бұл да тең нәтиже, яғни пілдің түсі дұрыс емес деген мәселе емес.

Ойын үлгісі

Бұл жағдайда, қараның қозғалысы кезеңінде, қара тең ойнайтын бекініске жете алады. 1 б4 2. Kd6 Rc3 3. Kd7 және енді 3 Ka3 және басқа да бірнеше қозғалыс бекініске алып келеді. Нақты ойында қаралар 3 Rd3? әлсіз қозғалыс жасады және жеңіліске ұшырады.

Ұқсас мысал

1959 жылы Уайтакер мен Ферриз арасындағы ойында ақтар екі пілді алмастыру үшін бір мұнараны жылқыға құрбан етіп, осы позицияға жетті және (1) патшайым жалғыз өзі шахмат қоюға мүмкін емес, және (2) қара патша мен піл көмекке жақындаса алмайды деп теңдік жариялады. Дегенмен, ойын соңының кестелік талдауы қараның 19 ходта 50 Qc7+ (жеңіске жететін жалғыз ход) бастап, міндетті түрде жеңе алатынын көрсетті – мұнара қазірде қорғалмағандықтан, кестелер дәстүрлі ойын соңы теориясын қалай жетілдіріп жатқанының тағы бір мысалы.

Көптеген пештермен үлгі

Диаграммадан, Салов пен Корчной арасындағы 1997 жылғы Wijk aan Zee ойынында, ақ түстің мұнарасымен ханышаға қарсы теңдік сақтауға мүмкіндігі болды, тіпті екі жақта да одинаково саны қарапайымдықтар болғанда да. Ол мұнарасын бесінші қатарда ұстап, қараның патшасын шектеді, және мұнарасын шанышқыға бермеуге немесе қараның жеңіске жетуіне мүмкіндік беретін жағдайларда ханышаны мұнара үшін құрбан етуге жол бермеуге тырысты. Ойыншылар келесі қадамдардан кейін теңдікке келісті:

48. Kg2 Kg6 49. Rh5 Qe2+ 50. Kg3 Qf1 51. Kf4 Qe1 52. Rd5 Qc1+ 53. Kg3 Qc7+ 54. Kg2 Qf4 55. Rh5 Kf6 56. Rd5 Ke6 57. Rh5 Qd2+ 58. Kg3 f6 59. Rf5 Qc1 60. Rh5 Qg1+ 61. Kf4 Qe1 62. Rb5 Qc1+ 63. Kg3 Qg1+ 64. Kf4 Qh2+ 65. Ke3 Kf7 66. Rh5 Qg1+ 67. Kf4 Kg6 68. Rd5 Qh2+ 69. Ke3 Kf7 70. Rh5 Qg1+ 71. Kf4 Ke6 72. Rb5 Qh2+ 73. Ke3 Kd6 74. Rf5 Qb2 75. Rh5 Ke6 76. Kf4 Qc3 77. Kg3 Qc7+ 78. Kg2 Qf7 79. Rb5 Qe8 80. Rf5 Qg6 81. Rb5 ½–½

Қарама-қарсы түстегі бішкектер

Қарама-қарсы түсті бішкектері бар аяқталуларда (яғни бір ойыншының бішкегі ақ алаңшаларда қозғалса, екінші ойыншының бішкегі қара алаңшаларда қозғалса), бір ойыншы бір, екі немесе кейде тіпті үш піядадан кем болғанда, қамал құрып, терең ойнауға мүмкіндік туады. Типик мысалы диаграммада көрсетілген. Ақ, үш піядадан кем болса да, қамал құрып терең ойнауға қол жеткізді, себебі қараның ақтың ақ алаңшаларға басымдығына қарсы тұруына ешқандай мүмкіндік жоқ. Ақ бішкегін h3–c8 диагоналінде ұстап тұрады.

Ойын үлгісі

Бір-біріне қарама-қарсы түсті бишоптармен ойналған ойынның соңында, позициялық факторлар материалдық факторларға қарағанда маңызды болуы мүмкін. Бұл жағдайда, Қара қамалға жету үшін пішінді құрбан етеді (үш пішінді кем қалдырады). 1 Kf5! 2. Kxf7 Bh5+ 3. Kg7 Bd1 4. Be7 ½ ½

4 Be2 ойналса, 5 Kh6 Bd1 6. h5 Қара 6 Be2 ойнап күтеді.

Король екі кіші ұсақпен

Мұнда екі ладьяға қарсы бір патшайыммен бекіністерді салу көрсетілген. Әдетте, қорғаныс жағы мұндай позицияның біріне жете алмайды.

Епископ және рыцарь

Епископ пен атты бекініс – бұрыштағы бекіністің тағы бір түрі. Қажет болған жағдайда, патша бұрышқа жақын алаңдардың біріне көше алады, ал епископ бұрышқа қайта орналасады. Бұл нашар жаққа зугцвангтан сақтану үшін жеткілікті уақытты береді. Мысалы: 1. Kb5 Ka7 2. Qd8 Ba8 3. Ka5 Bb7.

Екі епископ

Екі бишіге қарсы патшайымның аяғында, егер Лолли позициясына жетілмесе, патшайым жеңеді, бірақ кейбір жағдайларда шахмат қою немесе бишіні ұту үшін жетпіс бір қадамға дейін созылуы мүмкін, сондықтан елу қадамдық ереже қолданылады. Диаграммадан: 1. Qe7+ Kc8 2. Qe6+ Kb7 3. Qd6 Ba7 4. Qe7+ Kb6! 5. Qd8+ Kb7! 6. Ka5 Bc5! және ақтар Bb6-ны тоқтатуға шамасы келмейді, бұл қайтадан Лолли позициясына әкеледі.

Екі салт атты

Екі аттының бекінісінде аттар бір-біріне жақын тұрады, ал олардың патшасы олардың және шабуылдаушы патшаның арасында болуы керек. Бірақ қорғаушы нақты ойнауы тиіс. Екі аттының патшайымға қарсы тең ойнайтын бірнеше жағдайы бар. Ең жақсысы – бір тік немесе көлденең қатарда бір-біріне жақын орналасқан, патшалары мен қарсылас патшасының арасында болуы. Бұл толыққанды бекініс емес, себебі ол өзгермейтін емес. Аттардың орны қарсыластың қимылдарына байланысты өзгеруі мүмкін. Осы жағдайда (Lolli, 1763), 1. Qd1 Nd2+ 2. Ke2 Nb3 және қараның қорғаныс жағдайы өте жақсы. Егер аттар бір тік немесе көлденең қатарда жақын тұра алмаса, екінші жақсы жағдай – олардың диагональ бойынша жақын болуы (суретті қараңыз). Қорғанудың үшінші түрі – аттардың бір-бірін қорғауы, бірақ бұл тәсіл қауіптірек.

Баспалдақтармен

Кейде екі кіші фигура тақтада пілдер болған кезде де патшайымға қарсы бекініс құра алады. Ree Hort, Wijk aan Zee 1986 (бірінші диаграмма) ойынында қара түстілер патшайымға қарсы ладья мен пілдің материалдық кемшілігіне тап болды. Дворецкийдің пікірінше, қаралар 1. Bf2+? табиғи жүрістен кейін 2. Kxf2 Rxh4, одан соң 3. Kg3 Rh7 4. Kf3 және патшаның c6-ға қарай жылжуынан немесе 3. Qg7!? Rxf4+ 4. Kg3 Rg4+ 5. Kf3, 6. Qf6 немесе 6. Qc7 қауіпті жағдайынан кейін жеңіледі. Оның орнына Хорт 1. Rxh4!! жүрісімен теңдікке қол жеткізді. 2. Kxh4 Bd4! (ақ патшайымын тұтқындап) 3. Kg3 Ke7 4. Kf3 Ba1 (екінші диаграмма), және ойыншылар теңдікке келісті. Ақ патшайымның қозғалуына мүмкіндік жоқ, қараның барлық пілдері қорғалған, ал оның пілі a1, b2, c3 және d4 алаңдарында алға-артқа жылжиды.

Ат пен пештің қарсыласы

1924 жылы Нью-Йорк қаласында өткен ірі турнирде бұрынғы әлем чемпионы Эммануэль Ласкер өзімен аты жөнінен ұқсас Эдвард Ласкерге қарсы қиын жағдайға түсті, бірақ жаңа ендшпиль бекінісін тауып, баршаны таң қалдырды. Мұнара мен піл үшін тек қана атты болғанымен, ақ түстің атты b2 мен a4 арасында алға-артқа жылжыту арқылы тең ойнауға мүмкіндігі болды. Қаралардың жеңіске жетудің жалғыз мүмкіндігі – олардың патшасын c2-ге жеткізу. Бірақ, мұны істеу үшін қара патшасын пілден тым алыс жылжытуға мәжбүр болады, сонда ақ Ka3–b2 және Nc5xb3 ойынын жасап, мұнараға қарсы аттың ендшпилі оңай теңеседі. Ойын былай аяқталды:

93. Nb2 Ke4 94. Na4 Kd4 95. Nb2 Rf3 96. Na4 Re3 97. Nb2 Ke4 98. Na4 Kf3 99. Ka3! Ke4
Егер 99...Ke2 болса, 100. Nc5 Kd2 101. Kb2! (101. Nxb3+?? Kc2 және қара жеңіске жетеді) және 102. Nxb3 теңеседі. 100. Kb4 Kd4 101. Nb2 Rh3 102. Na4 Kd3 103. Kxb3 Kd4+ ½–½.

Бишоп пен күрке және бишоп - алтыншы қатардағы пеш

Бишоп мұнара мен бишоп пешін алтыншы қатарда тоқтатуға қарсы бекініс жасай алады, егер бишоп пештің жетінші қатарындағы квадраттың түсімен сәйкес келсе және қорғаныс патшасы пештің алдында болса. Бұл жағдайда, ақ патша пештің алдында алтыншы қатарға жеткенде жеңіске жетер еді. Қара a2-ден e6-ға дейінгі диагональде бишопты ұстап, теңдік сақтайды, тек шабуыл жасағанда ғана одан бас тартады. Бишоп ақ патшаны e6-дан ұстап, ол g6-ға өткенде шабады, оны ығыстырып шығарады. Мүмкін жалғасы: 1 Ba2 2. Kf4
2. f7 қызықты әрекет, бірақ содан кейін қара 2 Kg7! ойнайды (2 Bxf7?? емес, онда ақ 3. Kf6 ойнап жеңеді) және содан кейін 3 Bxf7, теңдікпен. 2 Kg7 3. Kf6 жеңіске жетілуіне кедері келтіреді. 2 Bc4 3. Kg5 Bd5! – теңдік үшін жалғыз мүмкіндік, себебі бишоп патша g6-ға өткенде шабуылдай алуы керек. 4. Rc7 Ba2! 5. Kg6 Bb1+! 6. Kh6 Ba2! 7. Ra7
Егер 7. f7 Bxf7!: ақ патша h6-да болғанда пеш қауіпсіз болады. 7 Bc4
Теңдік, себебі ақтар прогресс жасай алмайды.

Басқа мысалдар

Міне, тағы бірнеше суреттегі қамалдар.

Екі бишіге қарсы екі бишіге қарсы жартылай бекініс

Екі епископ пен рыцарь арасындағы ойын соңының тең ойналатыны жүз жылдан астам уақыт бойы қабылданған еді. Бұл позициядағы уақытша қорғаныс бекінісі бірнеше жүргізілістен кейін бұзылатыны белгілі болғанмен, бекініс басқа бұрышта қайта құруға болатыны болжалданған. Компьютерлік ойын соңы кестелері епископтардың көбінесе жеңіске жететінін көрсетсе де, бұл 66 жүргізіліске дейін созылады. Қараны бұрыштағы уақытша бекіністен шығару үшін бірнеше жүргізіліс қажет; содан кейін епископтармен нақты ойын Қараның басқа бұрышта бекініс құруына кедергі келтіреді. Диаграммадағы позицияны Клинг пен Хорвиц тең деп есептеген, бірақ компьютерлік талдау Ақтардың 45 жүргізілісте жеңетінін көрсетіп тұр (шах немесе рыцарды ұтып алу арқылы). Бұл ойын соңындағы барлық ұзақ жеңістер осы типтегі жартылай бекініс позициясы арқылы өтеді. Жозеф Пинтер мен Дэвид Бронштейн арасындағы бұл ойын ойын соңындағы адам ойынын көрсетеді. Қорғаушының екі идеясы бар: (1) патшаны тақта шетінен алыс ұстау және (2) рыцарды патшаға жақын ұстау. Ақтар 71. Nb2! жүргізілісінен кейін жартылай бекініске жетеді, одан кейін 75. Kb5! келеді. Ақтар 90. Ng2+ жүргізілісінен кейін тағы да бір бұрышта жартылай бекініске жетеді. 100. Ke3 жүргізілісінен кейін Ақтар бұл жартылай бекіністі ұзақ ұстай алмайды, бірақ 112. Nb7! жүргізілісінен кейін басқа бұрышта жаңа бекініс құрайды. 117-ші жүргізілісте Ақтар 50 жүргізіліс ережесі бойынша теңдік алды.

Позициялық тартылыс

Позициялық теңдік – бұл эндшпильдік зерттеулерде жиі қолданылатын түсінік және паттан басқа тұйықталуды сипаттайды. Ол әдетте екі тараптың да прогресс жасауға немесе қауіпсіз түрде ауытқуға мүмкіндік бермейтін қадамдарды қайталауды қамтиды. Әдетте, бір артықшылық позициялық артықшылықпен теңестіріледі. Бетондық қорғаныстар мен мәңгілік шах – позициялық теңдіктің мысалдары. Кейде олар материалдық кемшіліктен үмітсіз көрінетін позициядан теңдікке жетеді. Грандмастер Джон Нанн позициялық теңдікті бір тараптың әдетте жеңіске жету үшін жеткілікті материалға ие болған, тікелей шабуылға ұшырамаған, бірақ позицияның ерекше ерекшелігі (көбінесе блокада) оның жеңіске жетуіне кедергі келтіретін позиция деп сипаттайды. Оның қарапайым мысалын Лайош Портиш пен Любомир Кавалек арасындағы ойыннан көруге болады. Ақ 1. Be1 Kc6 2. b4 арқылы оңай жеңе алатын еді. Алайда, ойын 1. b4? Nb8 2. b5 Nc6+! деп жалғасты. 3. Nxa5 қауіптің алдын алудың жалғыз жолы – 3. bxc6 Kxc6, бірақ нәтижелі позиция тең, өйткені слон промоушенды күштеу үшін дұрыс түсте емес (жоғарыда қараңыз, дұрыс емес слон және дұрыс емес бұрыштық пешка). Людек Пахман диаграммадағы эндшпильдік позицияны позициялық теңдіктің қарапайым мысалы ретінде келтіреді. Ақ тек слонмен күту қадамдарын жасайды (Bb1–c2–d3). Ал Қараға келетін болсақ, "Егер ол слонмен роктің тартылып бітуіне жол беруге дайын болмаса, оған [e5]-тегі рокті [e қатары] бойымен үнемі жоғары және төмен жылжытудан басқа ештеңе қалмайды". Пахман түсіндіреді: "Бұл жердеғы шешілмейтін нәтиже фигуралардың құнына қатысты қағидаларға қайшы келеді және қара фигуралардың жаман орналасуынан (e4-те тігілген рокі) туындайды". 1951 жылғы КСРО чемпионатында Михаил Ботвинник пен Пол Керес арасындағы ойынның бұл позициясы тең, өйткені қара патша босауға алмайды және рокі c-да қалуы керек. Ойыншылар төрт қадамнан кейін теңдікке келісті. Бірінші диаграммада бұрынғы әлем чемпионы Михаил Тал мен болашақ әлем чемпионы Бобби Фишер арасындағы 1962 жылғы Кюрасаода өткен кандидаттар турниріне қатысты ойынның позициясы көрсетілген. 41 қадамнан кейін Тал артықшылыққа ие болды, бірақ Фишер алмасуды құрбан етті (рокіні атқа). Ойын 58-ші қадамда тең аяқталды. Пал Бенко мен Халықаралық шебер Джей Бонин арасындағы ойында Ақ блокаданы бұзуға болмайтынын және қосымша материалға қарамастан ойын тең аяқталатынын түсінді. Аққа бұл жағдай жоғалған сияқты, өйткені ол h-пешканы ферзьге айналдырудан тоқтата алмайды, бірақ оның логика ережелеріне қарсы келетін қорғанысы бар. Ақ ақылмен "бекініс" салады, ол оның фигураларын шабуылдан жасырады. Ақ бекінісінің жалғыз әлсіздігі – g-пешкасы. Бұл пешканы слон қорғауы керек және бұл қауіпсіз орындалуы мүмкін жалғыз квадрат – h6. 1. Bf6! Ақ Be5+ арқылы h-пешканың алға жылжуын тоқтатумен қорқытады; бірден бекініс салу жұмыс істемейді: 1. f6? h2 2. Kf8 h1=Q 3. Kg7 (3. Kg8 Qg2 4. Bf8 Qa8 5. Kg7 Kd7 6. Kg8 Ke6 7. Kg7 Kf5 8. Kg8 Bb3 9. Kg7 Qh1−+) 3. Kd7 4. Bb4 Ke6 5. Bd2 Kf5 6. Be3 Qf3 7. Bd2 Qe2 8. Bc1 Qd1 9. Be3 Qd3 10. Bc1 Qc3−+; 1. Kd6 2. Be7+ 2. fxg6? Бұл қадам бекіністі жояды 2. fxg6 3. Be7+ Kc6−+. 2. Kc6 2. Ke5 Ақ 3. fxg6 fxg6 4. Bd8 Kd6 5. Nf6! h2 6. Ne4+ Ke6 7. Nf2 Bd5 8. Bf6 h1=Q 9. Nxh1 Bxh1= арқылы бекініссіз тартады; 3. f6! Шахматтық бағдарламалар "бекініс" позицияларын бағалауда қиындыққа тап болады, өйткені фигуралардың қалыпты құндылықтары қолданылмайды. Ақ a8–h1 ұзын диагоналінің жабылуын жеткізді. Бұған жол бермеудің жалғыз жолы – қараның қадамдарды қайталауы. Енді Ақ "бекінісін" патшайымның ұзын диагонал арқылы артқы қатарға жетуінен қауіпсіз салуға болады. 3. h2 4. Bf8! h1=Q 5. Bh6! 6. Kf8 және 7. Kg7 идеясымен. Ақ пешкалардың тосқауылының артында қауіпсіз болады. Бұл позициялық теңдік.