Кіріспе

Костелло синдромы, сондай-ақ фациокутанеоскелет синдромы немесе ФКС синдромы деп аталады, – дененің көптеген мүшелеріне әсер ететін сирек кездесетін генетикалық ауру. Оның ерекше белгілері – дамудың қалыптан қалуы, зиякерлік қабілеттерінің шектелуі, ерекше бет пішіні, тым икемді буындар және, әсіресе, қол-аяқтардағы артық терінің бүктелуі. Жүрек аномалиялары жиі кездеседі, оның ішінде жүрек соғудың тездігінің артуы (тахикардия), жүрек құрылымының ақаулары және жүрек бұлшық етінің үлкейіп өсуі (гипертрофиялық кардиомиопатия). Костелло синдромымен туған нәрестелердің салмағы көп болуы мүмкін, бірақ олар басқа балаларға қарағанда баяу өседі және тамақтануда қиындықтар туындайды. Өмір бойында осы синдроммен ауыратын адамдардың бойы салыстырмалы түрде төмен болады және көптеген жағдайда өсу гормондарының деңгейі төмендейді. Бұл – РАСопатия. Балалық шақтан бастап Костелло синдромы генінің белгілі бір мутацияларын тасымалдаған адамдарда қатерлі және қатерлі емес ісіктердің даму қаупі артады. Папилломалар деп аталатын кішкентай өскіндер осы синдроммен байланысты ең көп кездесетін қатерлі емес ісіктер болып табылады. Олар көбінесе мұрын және ауыз айналасында пайда болады. Костелло синдромымен байланысты ең жиі кездесетін қатерлі ісік – жұмсақ тіндердің ісігі, рабдомиосаркома. Бұл аурумен ауыратын балалар мен жасөспірімдерде дамып келе жатқан жүйке жасушаларында пайда болатын ісік (нейробластома) және көкбауырдың қатерлі ісігінің бір түрі (өткінші жасушалық карцинома) сияқты басқа да қатерлі ісіктер де кездеседі. Костелло синдромын 1977 жылы Жаңа Зеландиялық педиатр Джек Костелло ашқан. Ол алғаш рет осы синдром туралы 1977 жылы «Австралиялық педиатриялық журналдың» 13-томы, 2-нөмірінде жариялаған.

Белгілері мен симптомдары

Бұл жағдай кешіккен дамумен және интеллектуалдық қабілеттердің бұзылуымен, әсіресе қолдар мен аяқтарда байқалатын, бос тері бүктемелерімен, тым иілгіш буындармен және ерекше бет пішінімен сипатталады, оның ішінде кең ауыз және толық еріндер. Сонымен қатар, жүрек аномалиялары да болуы мүмкін. Бұл жағдаймен туған нәрестелер дүниеге келген кезде ірі болуы мүмкін, бірақ басқа балаларға қарағанда өсуі баяулайды және тамақтануда қиындықтар туындайды. Ересек жасқа келгенде, бұл жағдайға шалдыққан адамдардың бойы салыстырмалы түрде төмен болады және көптегендерде өсу гормондарының деңгейі төмендейді.

Генетика

Костелло синдромы 11-хромосомадағы HRAS геніндегі кем дегенде бес түрлі мутацияның кез келгенінен туындайды. Бұл ген H Ras ақуызын жасауға қатысты нұсқаулар береді, ол жасушалардың өсуі мен бөлінуін реттеуге көмектеседі. Костелло синдромын тудыратын мутациялар H Ras ақуызының тұрақты түрде белсенді болуына әкеледі. Сыртқы сигналдарға жауап ретінде жасушаның өсуін қозғаудың орнына, осы тым белсенді ақуыз жасушаларды үнемі өсуге және бөлінуге бағыттайды. Бұл бақылаусыз жасушалардың бөлінуі, ауруға шалдыққан адамдардың қатерлі және қатерсіз ісіктерге даму қаупін арттырады. HRAS-тағы мутациялар Костелло синдромының басқа да белгілерін қалай тудыратыны әлі анықталмаған, бірақ көптеген белгілер мен симптомдар жасушалардың шамадан тыс өсуінен және жасушалардың бұрмаланған бөлінуінен туындауы мүмкін. HRAS – протоонкоген, ондағы соматикалық мутациялар сау адамдарда да қатерлі ісіктердің пайда болуына себеп болуы мүмкін. Костелло синдромы бар балалардың денесіндегі әрбір жасушада HRAS мутациясы кездеседі, ал HRAS мутациясының салдарынан ісігі бар сау адамда мутация тек ісікте ғана болады. Ісіктегі мутацияны анықтау тестісі Костелло синдромын анықтау үшін балаларды тексеруге де қолданылуы мүмкін. Костелло синдромы аутосомалық-доминантты жолмен мұраға беріледі, яғни бұзылған геннің бір ғана көшірмесі осы ауруды тудыруға жеткілікті. Шамамен барлық жағдайлар жаңа мутациялардың нәтижесінде пайда болған және отбасы тарихында бұл аурудың болмауымен байланысты. Бұл жағдай сирек кездеседі; 2007 жылдың 20 сәуіріне дейін әлем бойынша 200-300 жағдай тіркелген.

Диагностика

Костелло синдромын дәрігерлерге бірден клиникалық тұрғыдан диагноз қою қиын болуы мүмкін, себебі осы синдромға ұқсас жағдайлар кездеседі. Дәрігер баланың бойы, бас өлшемі және туған кездегі салмағын бағалаудан бастайды. Костелло синдромын диагностикалау үшін толық геномдық және экзомдық келесі буын ДНК тестілеуі негізгі құрал болып табылады.

Емдеу әдістері

2005 жылы Америкалық адам генетикасы қоғамының мәжілісінде Фрэнсис Коллинз прогериямен ауыратын балаларға арналған өзі әзірлеген ем туралы баяндама жасады. Ол фарнезилтрансфераза ингибиторларының (ФТИ) H Ras-қа қалай әсер ететінін талқылады. Оның баяндамасынан кейін Костелло синдромымен ауыратын отбасылар желісінің мүшелері ФТИ-дің Костелло синдромы бар балаларға көмектесу мүмкіндігін талқылады. 2007 жылы 1-ші Халықаралық Костелло синдромы зерттеу симпозиумында баяндама жасаған Марк Киран ФТИ-дің Костелло синдромы бар балаларға көмектесуі мүмкін екендігімен келісті. Ол Костелло синдромынан зардап шегушілермен FTI-мен прогерия клиникалық сынағын құру және жүргізу кезінде алған тәжірибесін бөлісті, оларға келесі қадамдарды қарастыруға көмектесті. H Ras-қа әсер ететін тағы бір препарат – ловастатин, ол I типті нейрофиброматозды емдеу үшін жоспарланған. Бұл туралы бұқаралық ақпарат құралдарында хабарланғанда, Костелло синдромы бойынша кәсіби кеңес тақтасынан Костелло синдромында оны қолдану мүмкіндігі туралы сұрады. Ловастатиннің әсерін зерттеу Альчино Сильвамен байланысты, ол 2007 жылғы симпозиумда өз зерттеулерінің қорытындыларын ұсынды. Сильва сондай-ақ, өзі зерттеген препараттың Костелло синдромы бар балалардың танымдық дамуына көмектеседі деп сенді. Костелло синдромы бар балаларға көмектесетін үшінші препарат – МЭК ингибиторы, ол жасуша ядросына жақын жолды тежеуге көмектеседі.

Зерттеу

Испаниялық зерттеушілер 2008 жылдың басында G12V мутациясы бар Костелло тышқаны жасалғанын хабарлады. G12V мутациясы Костелло синдромымен ауыратын балалардың арасында сирек кездеседі, және G12V тышқаны күтілгендей ісіктерге шалдықпайды, бірақ тышқан моделінің жүрегі туралы мәліметтер адамдарға қатысты болуы мүмкін. Италиялық және жапондық зерттеушілер 2008 жылдың соңында G12V мутациясы бар Костелло зебра балығын жасағанын жариялады. Жануарлар моделінің пайда болуы емдеу амалдарын анықтау процесін үдетуі мүмкін.

Тарихи

HRAS-тегі генетикалық мутациялар Костелло синдромын тудыратыны алғаш рет 2005 жылы хабарланды. Бұл мутациялар, сондай-ақ кардиофациокутан синдромын тудыратын мутациялар генетиктерді таң қалдырды және генетикалық синдромдарды жіктеу тәсілін өзгертті. Осыған дейін генетиктер белгісіз синдромға ұқсас синдромдарды тудыратын мутациялары бар гендерде жаңа мутацияларды іздеді. Мысалы, зерттеушілер ең көп кездесетін Нонан синдромы мутациясы – PTPN11-ді зерттеді, бірақ Костелло синдромы немесе кардиофациокутан синдромымен байланысты ештеңе таппады. Костелло синдромының аллельдерінің бірі ретінде кейін анықталған алғашқы мутация жапон зерттеушілері Костелло синдромы бар балалардың ДНК-сын басқа Нуннан генін іздеу үшін бақылау ретінде пайдаланғанда күтпеген жерден табылды.

Генетиктер олардың белгілері мен симптомдары бойынша клиникалық тұрғыдан топтастырған синдромдардың олар ешқашан түсінбеген жаңа байланысқа ие екенін түсінді: Костелло синдромы, Нонан синдромы және кардиофациокутан синдромдарын тудыратын мутациялар белгілі мутациясы бар генде немесе оған жақын орналасқаннан емес, олардың жасушалық функциялары арқылы байланысты. Оларды байланыстыратын жасушалық функция – жасуша сыртынан ядроға ақпарат жеткізетін ортақ сигналдық жол. Бұл жол Ras MAP киназа сигналдық трансляция жолы (Ras MAPK Pathway) деп аталады.