Кіріспе
Гаскон тілінің беарн диалектісі (өз атауы bearnés немесе biarnés) – Беарн аймағында қолданылатын гаскон тілінің бір түрі. Беарн тіліне арнайы атау берудің себебі Беарнның тарихында, виконттықтан Гастон Фебус басқаруымен тәуелсіз княздыққа айналуында жатыр. 13 ғасырдың ортасынан Француз революциясына дейін беарн тілі осы аймақтың мемлекеттік тілі болды. Әкімшілік және сот актілерінде қалыптасқан стандартты жазу жүйесі Беарн шегінен тыс, Гасконияның бір бөлігінде ғана емес, сондай-ақ кейбір баск аймақтарында да қолданылды. 1620 жылы Беарнның Франция провинциясы ретінде қосылуына байланысты француз тілі 16 ғасырдың ортасынан бастап Беарнға күшті әсер етті. Беарн тілінің мемлекеттік тіл ретінде қолданылуы революциямен аяқталды, ал оның қолданылуы халық мәдениетімен шектелді. Мысалы, Сиприан Депуррен, Ксавье Наварро және Алексис Пейрет өзінің шығармалары арқылы беарн тілін жаңғыртты. 19 ғасырдың екінші жартысынан 20 ғасырдың бірінші жартысына дейін беарн тілі, әсіресе Вастин Леспи, Симин Палей және Жан Бузет еңбектері арқылы қалыптастырылды. 18 ғасырда беарн тілі беарн халқының көпшілігі үшін негізгі тіл болып қала берді. 19 ғасырдың екінші жартысына дейін француз тілінің ықпалы артып, беарн тілінің қолданылуы төмендеді. Француз мектебі 19 ғасырдың соңғы үштен бір бөлігінде және 20 ғасырдың бірінші жартысында аймақтық тілдердің қолданылуына тікелей қарсылық көрсетті, нәтижесінде 1950 жылдардан бастап отбасыларда беарн тілінің берілуі күрт азайды. Осыған жауап ретінде 1980 жылы Пау қаласында алғашқы каландрета мектебі ашылды, бұл тілді оқытуды қайта жандандыруға мүмкіндік берді. Беарн тілінде сөйлейтіндердің санын анықтау қиын; 2008 жылғы сауалнама бойынша халықтың 8-15% беарн тілінде сөйлейтіні анықталды, бұл көрсеткіш таңдалған анықтамаға байланысты өзгереді.
Béarnese (endonym bearnés or biarnés) is the variety of Gascon spoken in Béarn. The usage of a specific name for Béarnese lies in the history of Béarn, a viscounty that became a sovereign principality under Gaston Fébus. From the middle of the 13th century until the French Revolution, Béarnese was the institutional language of this territory. The standardised orthography defined by the administrative and judicial acts was adopted outside the limits of Béarn, not only in a part of Gascony, but also in some Basque territories. The French language exerted an increasing influence on Béarn from the middle of the 16th century, due to its annexation as a French province in 1620. The use of Béarnese as an institutional language ended with the Revolution, its use being limited to popular culture. Cyprien Despourrins, Xavier Navarrot and Alexis Peyret, for example, bring Béarnese to life through their works. From the second half of the 19th century to the first half of the 20th century, the Béarnese language was standardized, particularly by Vastin Lespy, Simin Palay and Jean Bouzet. Béarnese remained the majority language among the Bearnais people in the 18th century. It was not until the second half of the 19th century that its use declined in favor of French. The French school entered into direct conflict with the use of regional languages in the last third of the nineteenth century and until the first half of the twentieth century, causing a clear decline in the transmission of Béarnais within the families from the 1950s. As a reaction, the first calandreta school was created in Pau in 1980, allowing for the revival of its teaching. The number of speakers of Béarnais is difficult to estimate; a 2008 survey suggests that 8 to 15% of the population speaks Béarnese, depending on the definition chosen.
Атауы
Беарн сөзінің ендонімі – bearnés немесе biarnés. Бұл термин Беарнға өз атын берген Венарни немесе Бенарни халқынан тікелей туындайды. Венарни қаласы – Бенехарнум, 5-ші ғасырдың басында Новемпопулания құрамына енді. Беарн атауының шығу тегіне қатысты бірнеше гипотеза бар, олардың бірі оны баск тіліндегі "behera" сөзімен байланыстырады, ол "төмен" деген мағынаны білдіреді. XIII ғасырдың ортасынан бастап князьдіктің басқаруында қолданылғанымен, беарн тілі Франция корольдығындағыдай тілдің "мистикасынан" үлес алмады. Тілдік сана қалыптаспады, тіл ешқашан жазбаларда аталған жоқ. "Беарн" термині алғаш рет француз тілінде пайда болды, бірақ француз тілінде қолданылмады. "Беарн" термині алғаш рет 1533 жылғы 1 наурыздағы құжатта кездеседі, онда Беарн штаты француз тілінде жазылған мәтіндерді қарастырудан бас тартып, оларды беарн тіліне аударуды талап етеді. 1556 жылы Жанна д'Альбрет те штаттардың сот ісіне қатысты өтініштері мен жазбаларында беарн тілін ғана пайдалану қажеттігін қолдады. Арно де Салет 1568 және 1571 жылдар аралығында жазылған Женева псалмының аудармасында rima bernesa түрінде жазуды қолданған алғашқы автор болып есептеледі, ол 1583 жылы Ортезде жарияланды. "Беарн" атауының қолданылуы келесі ғасырларда да жалғасты, мысалы, Жан Анри Фондевилл XVII ғасырдың соңындағы пасторальдарында: "En frances, en biarnes, chens nat mout de latii" деп айтады. Он тоғызыншы ғасырдың соңында "беарн" сөзін қолдану біртіндеп "патуа" сөзімен ысталды, оның мағынасы теріс. Бұл үрдіс Францияның барлық аймақтарына тән. 1980 жылдардан бастап аймақтық тілдердің жаңаруымен байланысты "патуа" терминінің қолданылуы азайды. Сонымен қатар, окцитандық қозғалыстың күшеюімен "окцитан" атауының қолданылуы артты. 2018 жылы Пиреней-Атлантика департаменті кеңесі тапсырысымен жүргізілген социолингвистикалық сараптама барысында Беарн халқынан олардың аймақтық тіліне қандай атау бергендері туралы сұралды. Тиісті қауымдастыққа байланысты "беарн" термині 62%-дан 70%-ға дейін дауыс алды, ал "патуа" үшін 19%-дан 31%, "окцитан" үшін 8%-дан 14% және "гаскон" үшін 3%-ға дейін дауыс берілді. "Беарн тілі" деген тіркес Арно де Салет 16 ғасырда "la lengoa bernesa" деп қолданған, бұл қолданыс ғылыми тұрғыдан негізделмеген, бірақ Беарн ұлтшылдығының күшеюіне байланысты сәйкестікке бағытталған. "Langue béarnaise" тіркесі содан бері тұрақты түрде қолданылып келеді, бұл қазір тарихи тұрғыдан маңызды, бірақ әлі де ғылыми тұрғыдан толыққанды дәлелденбеген.
Беарн тілінде сыбызғылау
Пиреней Атлантиктеріндегі Аас ауылында шопандар 20-шы ғасырға дейін сыбызғы тілінде сөйлеген. Грэхам Роббтың сөзінше, 1959 жылы телеарнада көрсетілгенге дейін бұл тіл туралы сырттан білетін адамдар өте аз болған. Сыбызғының дыбысы 100 децибелге дейін жететін, оны таулардағы шопандар мен егістікте жұмыс істейтін әйелдер байланыс үшін пайдаланған. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, нацистер оккупациялаған уақытта, бұл тіл Франция-Испания шекарасы арқылы босқындарды өткізу үшін қолданылған. Қазір бұл тілді Пау университеті мен Адур аймағында үйренуге болады.
Тілдік аймақ
Беарн тілінің пайда болуы тек саяси факторларға негізделген. 16 ғасырдың ортасында Беарн өз егемендігін күшпен қорғады, бұл нақты ұлтшылдықпен байланысты болды. Тіл осы беарндық ерекшеліктің қосымша элементіне айналды. Осылайша, беарн тілінің тілдік аймағы мен Беарнның саяси шекаралары бірікті. "Тарихи Беарн" 11 және 12 ғасырларда "алғашқы Беарнға" түрлі аумақтар қосылу арқылы біртіндеп қалыптасты. Беарн Француз революциясына дейін өз шекараларын сақтап келді. Эскиуле және Лихос коммуналары екі ерекше жағдайды құрайды: Эскиуле – Беарнда орналасқан баск мәдениетіне жататын коммуна, ал Лихос – Суледегі беарн мәдениетіне жататын коммуна. Монтори және Оссеран-Риварейт коммуналары да беарн тілінде сөйлейтін болып саналады. Революция кезінде жиырмаға жуық гаскон коммунасы жаңадан құрылған Бас-Пиреней департаментіне қосылды. Бұл коммуналардың барлығы қазір Беарн кантондарымен және қалалық муниципалитеттерімен байланысты, сондықтан олар "қазіргі Беарнның" шекарасына енгізілді, демек, "беарн" терминін осы жаңа аймақтарға қолдануға болады. Беарн тілінің институционалдық деңгейде қолданылуы беарн орфографиясының қалыптасуына әкелді, ол 13-15 ғасырларда Беарннан тыс, Гаскон аймақтарында (Бигорре және кейде Комминг) және Баск аймақтарында (Суле, Төменгі Наварра және Гипускоа) қолданылды.
Әлеуметтік-лингвистика
Беарнез тілі қазіргі уақытта гаскон тілінің ең кең таралған түрі болып табылады. Ол стандартты гаскон тілін жасауға жасалған нормативтік әрекеттерде кеңінен қолданылады және осы аймақтың күшті мәдени ерекшелігі мен өнімділігіне байланысты табысқа жетуі мүмкін диалект болып саналады. 1982 жылы Беарн тұрғындары арасында жүргізілген сауалнама көрсеткендей, халықтың 51% беарнез тілінде сөйлей алады, 70% оны түсінеді және 85% тілді сақтауды қолдайды. Дегенмен, соңғы жылдары тілдің қолданылуы төмендеді, себебі беарнез тілі отбасы ішінде жас ұрпаққа сирек беріледі. Бірақ, жағдайды жақсартуға бағытталған жаңа күштер пайда болды, нәтижесінде балалар мектепте осы тілді үйрене бастады (ирланд студенттеріне ирланд тілінің стандартталған түрін үйретумен салыстыруға болады). Қазіргі уақытта мәдени қауымдастықтардың көпшілігі гаскон тілін (беарнез тілін қоса алғанда) окситан тілінің диалектісі деп есептейді. Алайда, басқа да сарапшылар оларды жеке тілдер деп санайды, соның ішінде гаскон тілінің лингвистикалық және лексикографиялық шолуын шығаратын Жан Лафитт, «Ligam DiGam» баспасының иесі. 2004 жылы Б. Морекс (Дереккөздерді қараңыз) тілдің қазіргі жағдайын (қолданылуын және әртүрлі сөйлеушілердің пікірлерін) зерттейтін егжей-тегжейлі әлеуметтік-лингвистикалық зерттеу жүргізді: ана тілінде сөйлейтіндердің көпшілігі оны ауызша үйренген және көбінесе олар егде жастағы адамдар. Екінші жағынан, тілді сақтау және қайта жаңғыртуды қолдайтындар үш топқа бөлінеді: беарнистер, гасконистер және окситанистер, бұл терминдер олардың қызығушылық танытатын тілдеріне – Беарн, Гаскония немесе Окситания аймақтарына – тиісінше назар аударуын көрсетеді.
Статусы мен танылуы
13 ғасырдың ортасынан бастап осы бұрынғы баск тілінде сөйлейтін аймақта латын тілінің орнына қолданыла бастаған беарн тілі 1347 жылдан 1620 жылға дейін Беарн егемен княздығының ресми тілі болып сақталды. Бұл тіл елдің әкімшілік және сот актілерінде пайдаланылды. 16 ғасырдың ортасында француз тілі де Беарн әкімшілігінің кейбір құжаттарында қолданыла бастады. 1620 жылы Беарн Франция Корольдігіне қосылғаннан кейін, беарн тілі француз тілімен бірге жаңа француз провинциясының басқару жүйесінде де қолданыла берді. Француз революциясынан бері беарн тілінің ресми мәртебесі жоқ. Францияның Бесінші Республикасының Конституциясының 2-бабында: «Республиканың тілі – француз тілі» делінген, аймақтық немесе азшылық тілдерге орын қарастырылмаған. 2008 жылы Конституцияға енгізілген өзгерістерден кейін беарн тілі, сондай-ақ басқа да аймақтық тілдер Францияның мұрасының бір бөлігі деп танылды. 75-баптың 1-тармағында «Аймақтық тілдер Францияның мұрасы болып табылады» делінген. Халықаралық деңгейде беарн тіліне ISO 639 коды тағайындалмаған, ол «oc» кодына кіреді. Лингвистикалық обсерватория өзінің Linguasphere тізілімінде беарн тіліне 51 AAA fb кодын берген. Атлантикалық Пиреней департаменті «беарн/гаскон/окситан» деп аталатын тілді оқыту және білім беру және мәдени мазмұн жасау арқылы қолдауға бағытталған шаралар қабылдады. Iniciativa – бұл «беарн/гаскон/окситан» тіліне бағытталған тіл саясатының негізгі қағидаларын белгілейтін департаменттік жоспардың атауы. Веб-сайттың бір бөлігі ағылшын, испан және баск тілдерінде қолжетімді. Бірнеше беарн муниципалитеттері өздерінің муниципалитеттеріне кіреберісте екі тілді табелькалар орнатты, мысалы, Bordes, Etsaut, Artix, Lacq немесе Billère.