Кіріспе

Провинциялық сот судьяларының еңбекақысы жөніндегі мәселе (P. E. I.) [1997] 3 S. C. R. 3 – Канада Жоғарғы Сотының провинциялық сот судьяларының сыйақысы және тәуелсіздігі мен бейтараптығына қатысты сауалға берген маңызды жауабы. Көпшілік пікірде барлық судьялар тәуелсіз деп танылды, конституцияда көрсетілгендей, тек жоғары сот судьялары және қылмыстық құқықпен айналысатын төменгі сот судьялары ғана емес. Бұл тұжырымды дәлелдеу үшін конституциялық құқықтың жазылмаған принциптері пайдаланылды, осылайша конституциялық түсіндіруде олардың маңыздылығы артып келе жатқаны көрсетілді. Бұл мәселе Канададағы барлық судьялардың Конституциямен қорғалатындығы туралы ең анық мәлімдемелердің бірі болып табылады. Көпшілік пікірде, жалақыны саяси ықпалдан қорғау үшін тәуелсіз комиссиялардың қажеттігі айқындалды. Көпшілік бұл комиссияларды "институционалдық сүзгі" деп, ал қарсы пікір білдірушілер "де-факто төртінші билік тармағы" деп сипаттады. Олар үкіметтердің тек негізді түсіндірулермен ғана өзгерте алатын ұсыныстар жасайды. Дегенмен, бұл мәселеге қатысты жарияланған көптеген сындық пікірлер бар.

Өмірбаян

Бұл жағдай үш түрлі сын-қатердің біріктірілуіне қатысты, олар Манитоба, Принс-Эдвард аралы және Альберта провинцияларындағы провинциялық соттардың төрешілерінің бейтараптығы мен тәуелсіздігіне күйкеледі. Провинциялық соттар судьяларының жалақысын азайту провинциялық заң шығару органдарының өкілеттігіне қарсы шара ретінде, Канаданың Құқықтар және бостандықтар туралы Хартиясының 11(d) бабын бұзу деп есептелді. Аталған бап айыпталушыға "тәуелсіз және бейтарап соттың әділ және ашық отырысында" кінәлі екені дәлелденгенге дейін кінәсіз деп саналуға құқық береді. Принс-Эдвард аралы мен Манитобада судьялардың жалақысы басқа мемлекеттік қызметкерлермен бірге дефицитті жеңу мақсатында төмендетілді. Принс-Эдвард аралында сотталушылар судьялардың тәуелсіздігіне қатысты бірнеше мәселе көтеріп, үкіметтің Жоғарғы Сотқа екі сауал жолдауына себеп болды. Тек бір сауалға жауапта, сот тәуелділікке жеткені анықталды, атап айтқанда, қызметтік орнының жеткілікті кепілдікпен қамтамасыз етілмегені. Манитобада жалақыны қысқартуға провинциялық судьялар қауымдастығы тікелей қарсы шықты. Ал Альбертада сот төрешілерінің жалақысын қысқартуды сотталушылар даулады. Альбертада алаңдаушылықты Альбертаның премьер-министрі Ральф Клейн радио арқылы белгілі бір судьяны "өте-өте жылдам" жұмыстан босату керектігін айту арқылы күшейтті. Сот судьясы жалақысының жеткіліксіздігіне байланысты жұмысты тоқтатуға дайын екенін мәлімдеген еді. (Жоғарғы Сот бұл мәселеге қысқаша тоқталып, Клейннің сөздерін "жағымсыз және Канададағы сот тәуелсіздігінің теориясы мен тәжірибесін түсінбеушілікке көрсетеді" деп бағалады.)

Соттың пікірі

Ламер C. J. L'Heureux Dubé, Sopinka, Gonthier, Cory және Iacobucci JJ-мен бірге апелляциялық шағымдарды ішінара қабылдады, барлық судьялардың сот тәуелсіздігі мен бейтараптылығының конституциялық қорғанысы бар екенін мәлімдеді. Анықталған мәселелердің бірі – 1867 жылғы Конституциялық актінің 96-100-баптарына сәйкес, федералды судьяларға қарағанда провинциялық судьялардың тәуелсіздігі толыққанды қорғалмаған. Көпшілік пікір бойынша, 11(d) бабы тек қылмыстық істерді қарау кезіндегі тәуелсіздікті қорғайды (яғни, қылмыстық құқықпен айналысатын судьяларды қорғайды, бірақ азаматтық құқықпен айналыспайды). Дегенмен, 11(d) бабы кең ауқымды не толық кодекс емес. Сот конституциялық нормаларға жүгініп, сот тәуелсіздігінің Конституцияның преамбуласында көрініс тапқан нормалардың бірі екенін анықтады. Ламер преамбуланың техникалық тұрғыдан міндетті күші жоқ екенін атап өткен «Патриаттық сілтеме» сияқты сот шешімдерін мойындады, бірақ сонымен бірге преамбула Конституциялық актінің 1867 жылғы маңызды ережелерінің бастау көзі болып табылатын «негізгі қағидаларды» ашатынын және конституциялық жүйенің нақты шарттарындағы олқылықтарды толтыру үшін осы қағидаларды пайдалануға шақыратынын көрсетті. Сот тәуелсіздігінің маңыздылығы преамбулада Канада Конституциясының Ұлыбритания Конституциясына ұқсас болуы керек деген талаптан туындады, ал Ұлыбританияда сот тәуелсіздігінің ұзақ тарихы бар. 1701 жылғы «Жабылу актісі» тәуелсіздік үшін маңызды болды. Жоғарғы Сот бұрын «Beauregard v. Canada» (1986) ісінде осы тұжырымға келген болатын. Алайда, сот қазіргі кезде соттардың маңыздылығы артқандықтан, сот тәуелсіздігі негізгі мәселеге айналды, ол тек жоғары соттарға ғана қатыстырылмауы керек екенін мәлімдеді. Конституция осы өзгерістерге бейімделе алады. (Британдық Конституцияны осылай түсіндіруге сын айтылды. 1867 жылы Ұлыбританиядағы сот тәуелсіздігінің түрі шектеулі болды, төменгі соттарға да, судьялардың жалақысын төмендетуге үкіметтің құқығын шектеуге де қатыстырмады. Кез келген жағдайда, британдық заң бойынша парламенттің ешқандай актісі соттар тарапынан ultra vires деп жарияланбайды. Сондықтан академик Джеффри Голдсуорти бұл шешімді «өз-өзіне қайшылық, «эволюция» дегенге түсініксіз сілтеме, ашық жалған ұқсастық және жалтарудың жиынтығы» деп атады.) Сот 11(d) бабын қайта қарастырып, «Valente v. The Queen» ісінен алынған сот шешімдеріне сүйене отырып, сот тәуелсіздігінің үш негізгі талабын анықтады: 1) лауазымдық кепілдік, 2) қаржылық қауіпсіздік және 3) белгілі бір әкімшілік тәуелсіздік. Сонымен қатар, сот тәуелсіздігі екі түрге бөлінеді: 1) судьяның жеке тәуелсіздігі және 2) соттың институционалдық тәуелсіздігі. Судьяның тәуелсіздігіне сенімділікпен қарау қажет. Ламердің пікірінше, үш талаптың әрқайсысын тәуелсіздіктің екі түріне байланысты түсіндіруге болады; аталған істе, атап айтқанда, қаржылық қауіпсіздік судьяға да, сотқа да қалай тиесілі екені зерттеледі. Бұл талқылау «Valente» ісінен асып түседі, өйткені ол қаржылық қауіпсіздікті тек жеке тәуелсіздік мәселесі ретінде қарастырды. Сот провинциялық соттардың елдегі дауларды шешудегі рөлінің артуына байланысты институционалдық тәуелсіздікке деген қажеттілігі күшейгенін атап өтті. Бұрынғы сот тәуелсіздігі туралы «Beauregard» ісі көрсеткендей, институционалдық тәуелсіздік Конституцияны, заңның үстемдігін және негізгі әділдікті қорғау үшін қажет болды. Бұл биліктердің көбірек бөлінуін қажет етеді; сот тәуелсіздігі әдетте сот жүйесін атқарушы биліктен қорғау үшін түсінілетін болса, сот енді сот билігі заң шығарушы биліктің манипуляциясынан азат болуы керек деп тапты. Провинциялық соттар осы тәуелсіздіктің артықшылықтарын пайдалануы керек, бұл олардың «R. v. Big M Drug Mart Ltd.» (1983) сияқты маңызды істерді қарау арқылы дәлелденген. Осы себептерге байланысты үкіметке сот жалақысы жөніндегі комиссия құру ұсынылды, осылайша сот тәуелсіздігі туралы бұрынғы маңызды іс бойынша, «Valente v. The Queen» ісінде мұндай комиссиялар қажет, бірақ міндетті емес деген тұжырымды жоққа шығару. Бұл жағдайда комиссиялар атқарушы және заң шығарушы органдардың манипуляциясынан сақтай алатыны айтылды. Провинциялық судьялардың жалақысын көтеру, төмендету немесе өзгеріссіз қалдыру қажет болған жағдайда, бұл басқа мемлекеттік қызметкерлердің жалақысымен бірге немесе тек судьялардың жалақысымен бірге жүзеге асырылуы мүмкін. Дегенмен, соттардың тәуелсіздігі осы жағдайлардың кез келгенінде «тәуелсіз, тиімді және объективті» органның (яғни, жалақы комиссиясының) қарауымен сақталған жөн. Комиссиялардың жалақы жөніндегі ұсыныстары міндетті болмаса да, олар ескерілуі керек. Үкімет ұсынысты қабылдамаған жағдайда, оны негіздеуі керек және сотта шалланжуға болады. Алайда, негіздеме Канадaның құқықтары мен бостандықтарының хартасының бірінші бөліміне сәйкес үкімет шешіміне қарағанда кем ауқымды қарастырылуы керек. Үкіметтер өз шешімдерінің рационалды екенін көрсетуі керек, ал рационалдылық «Reference re Anti Inflation Act» (1976) ісінде Жоғарғы Сотпен анықталғандай өлшенуі керек. Жалақы комиссиясының тағы бір артықшылығы – үкімет пен судьялар арасындағы тікелей жалақы келіссөздерін жою. Мұндай тікелей келіссөздер осы келіссөздерде қандай мәселелер талқыланып жатыр деген алаңдаушылықты тудырады. Атап айтқанда, үкіметтер судьяларды белгілі бір шешімдер қабылдауға итермелеуі мүмкін деген алаңдаушылық болды. Үкімет судьялардың жалақысы инфляциямен салыстырғанда өмірлік деңгейден төмендемейтініне көз жеткізу үшін комиссиялардың тұрақты түрде, мысалы, үш-бес жылда бір рет отыруын қамтамасыз ету қажет деп шешілді. Сот тәуелсіздігі преамбулада кепілденгендіктен, азаматтық құқықпен айналысатын судьялардың жалақы комиссиясына құқығы бар, тіпті егер олар 11(d) бабында ешқандай құқықтары болмаса да. Аталған іске қатысты мән-жайларды қарастыра отырып, Жоғарғы Сот Принц Эдуард аралы мен Альберта провинцияларының үкіметтері жалақы комиссиясын кеңес алмай немесе мұндай органдарды құрмағаны үшін кінәлі деп тапты. Осы себепті, осы провинциялардың үкіметтерінің әрекеттері Хартаның 11(d) бабын бұзды. Манитобада жалақы комиссиясы болған, бірақ оның әрекеттері конституцияға қайшы болды, өйткені провинциялық үкімет оны пайдаланбады. Бұл қарастырулар 11(d) бабына сәйкес жасалғандықтан, сот осы құқықтардың бұзылуын Хартаның бірінші бөліміне сәйкес негіздеуге болатынын қарастырды, бұл әдеттегі процедура. Бірінші бөлім құқықтарды бұзу үшін үкіметтің негізді себебін талап етеді, ал бұл жағдайда Принц Эдуард аралы мен Альберта провинцияларының әрекеттері жалақы комиссиясын құрмауының себебін түсіндірмегендіктен, бірінші бөлімнің талаптарына жауап бере алмады. Сонымен қатар, Манитоба жалақы комиссиясын пайдаланбауының себебін түсіндірмеді. Академик комментатор бұл талдаудың қажетсіз болғанын айтты, өйткені комиссияға құқық преамбулада негізделген, ол бірінші бөлімге бағынбайды; талдау осылайша «бірінші курс студентінің қатесі» болды.

Келіспеушіліктер

Ла Форест судьясы, жалғыз қарсылық білдірген, көпшіліктің сот төрешілерінің жалақы комиссиясын қорғайтын жазбада көрсетілмеген конституциялық қағиданы тануын қабылдамады. Ол мұндай жаңа қағидалардың "табылуын" қатты күдіктенді, әсіресе судьяларды қорғаудың кейбір аспектілерін Конституцияның өзінде табуға болады, атап айтқанда, осы істің тақырыбы болған 11(d) бабында. Адвокат негізінен 11(d) бабына сүйенді және жазбада көрсетілмеген ережелер туралы қысқаша айтты. Ла Форест сондай-ақ 11(d) бабының төменгі сатыдағы қылмыстық істер жөніндегі судьяларға ғана тәуелсіздік беруінің, ал төменгі сатыдағы азаматтық істер жөніндегі судьяларға емес, әдейі болғанын айтты, себебі "қылмыс жасады деген айыптама – адамның мемлекеттік билікпен кездесетін ең маңызды жағдайлардың бірі". Ла Форест "сот билігінің" шектеулі екенін, соттың "өздігінен мәселелерді бастамайтынын және өз күнтәртібінің жоқтығын" атап өтті. Бұл оны көпшіліктің жазбада көрсетілмеген қағидалар туралы ұзақ және қажетсіз талқылауға кірісуінен алаңдатты. Ол жазбада көрсетілмеген қағидалардың бар екенін мойындады, бірақ үкімет шешімдеріне шектеулерді Конституцияның кіріспесінде табуға болатынына келіспеді. Парламенттік үстемдік Ұлыбританияда Елдестіру актісінен кейін де маңызды болып қалды; сондықтан британдық соттар заңды жарамсыз деп тануға құқылы емес, тіпті егер заң жалпы алғанда дұрыс емес деп есептелсе де. Ла Форест бұл "техникалық талас-тартыс" ретінде қарастырылуы мүмкін екенін мойындады, өйткені Канададағы соттар заңдарды жарамсыз деп тануға құқылы, бірақ Орақ туралы актінің жоғары сатыдағы судьяларды ғана қамтитынын, төменгі сатыдағы судьяларды емес екенін атап өтті. Ол сондай-ақ соттардың заңнамалық әрекеттерді шектеу үшін нақты негіздері болуы керектігін айтты, бұл бұрынғы шешімдерге, мысалы, 1957 жылы Эльблингке қарсы Швейцария ісіне, ол Имплицитті құқық туралы жарғыға сүйенген, күмән тудырады. Ол 1978 жылғы Канада Бас Прокуроры және Монреальге қарсы Дупон ісін Имплицитті құқық туралы жарғыға күмән келтірген бұрынғы Жоғарғы Сот шешімі ретінде көрсетті. Егер құқықтардың заң жобасы болса, онда ол 1867 жылғы Конституциялық актінің 17-бабында Парламенттің құрылуында болуы керек және оны шектеудің орнына Парламенттік үстемдікке мүмкіндік беруі керек. Бұл жағдайда Ла Форест 11(d) бабының судьяларға ең қолайлы тәуелсіздікке кепілдік бермейтінін көрсету үшін Валенте және Р. Липпе істеріне сілтеме жасады. Сондықтан, Valente ісінде сот төрешілерінің жалақысын өтеу жөніндегі комитеттердің қажеті жоқ деген қорытынды дұрыс болды. 11(d) бабы тәуелсіздікке қол жеткізу үшін қандай әдістерді қолдануға болатынын анықтауға мүмкіндік берді. Бұл жағдайда судьялардың жалақысы басқа мемлекеттік қызметкерлердің жалақысымен бірге төмендетілді, бұл сот тәуелсіздігі туралы негізді алаңдаушылық тудырмады. Ламердің айтуынша, соттық өтемақы комиссиясы бұл мәселеге қатыспауы тиіс болғандықтан, Ла Форест комиссияның мәселені қарауы "форманың мазмұннан басымдығын" көрсетуі деп тапты. Ла Форест сондай-ақ мұндай комиссияларды талап етуді "11-бапта көзделген қорғанысты кеңейту үшін жаңа конституциялық ереже енгізуге тең" деп санайды, бұл "біраз жағынан төртінші өкілетті органның құрылуын" мәжбүрлеу арқылы жүзеге асырылады, ол саяси және сот тармақтары арасындағы өзара әрекеттестікті бақылайды. Соттар үкімет шешімдерінің ақылға қонымды болып көрінетінін сұраса жеткілікті.

Қайта тыңдау

1997 жылғы анықтама өтемақы комитеттерін құруға байланысты көптеген қиындықтар тудырды. Кейбір үкіметтерге оларды құру және олармен кеңесу үшін қосымша уақыт қажет болды. Бұған қоса, провинциялық соттардың жалақы комиссиялары қолданылмағандықтан тәуелсіз емес екені анықталды, бұл анықтама провинциялық соттардың қылмыстық істер жөніндегі шешімдерінің 11(d) тармақ бойынша жарамсыз деп есептелуіне әкеп соқты, себебі айыпталушылар тәуелсіз сот алдында сотталған жоқ. Осының салдарынан Альберта, Манитоба және Принс-Эдвард аралы үкіметтері қайтадан Сотқа жүгінді. Сот төрешілерінің еңбекақысы (№2) (1998) ісінде Ламер бірауыздан шешім қабылдап, қажеттілікке байланысты провинциялық тәуелді соттардың уақытша қабылдануына болатындығын айтты. Сондай-ақ, екінші шешімнің нәтижесінде комиссиялар жөніндегі талаптар 1998 жылдың 18 қыркүйегіне дейін міндетті күшке енбеді.

Салдары

Ғалымдар көпшілік пікірге қатысты түрлі нақты сын-ескертулер жасады. Олардың бірі – оның өзіне қайшы екендігі туралы болды. Үкіметтің себептерінің рационалды және заңды болуы жөніндегі талап екі бөлек нәрсені – яғни, ақылға қонымдылықты және дұрыстықты талап ететіндей көрінді. Рационалдылық үкіметтің себептерін, тіпті соттар олармен келіспесе де, егер олар тым қате болмаса, қабылдауға мүмкіндік береді. Ал заңдылық үкімет шешімдерінің дұрыс болуын, яғни комиссия ұсынымдарына сәйкес болуын білдіреді. Профессор Питер Хогг үкімет пен судьялардың тікелей келіссөздер жүргізе алмайтыны туралы пікірге қарсы шықты. Ол былай деп жазды: «Бұл судьялардың өздерінің анттарын бұзып, істерді дұрыс шешпеуі мүмкін (мысалы, кінәсіз адамды айыптау немесе тым ауыр жаза тағайындау арқылы) келіссөз үстелінде қандай да бір (өте болжамды және, мүмкін, маңызсыз) пайда алу үшін нақты мүмкіндік бар деп есептейді». Хогг сондай-ақ, бұл сілтеме судьялардың жалақысын төмендетудің ықтималдығын азайтады деп санайды. Сот практикасы тұрғысынан ол Mackin v. New Brunswick (2002) ісіне сілтеме жасады, ол 1997 жылғы сілтемеден кейін «судьялардың жалақысын төмендетудің конституциялық емес болуы мүмкін деген пікірді нығайтып, тіпті кеңейтті». Сілтемеден кейін барлық провинцияларда жалақы комиссиялары құрылды. Бұл сілтеме сондай-ақ премьер-министр Жан Кретьен басқаратын федералды үкіметті федералды судьялар үшін жалақы комиссиясын – Сот төрешілерінің еңбекақысы және жәрдемақылар комиссиясын құруға итермеледі. Дегенмен, провинциялық судьялар жөніндегі сілтеме кейбір провинциялық үкіметтердің комиссиялардың жалақы ұсынымдарын орындамауына байланысты жаңа сот процестеріне әкелді. Жоғарғы сот 2005 жылы Provincial Court Judges' Assn. of New Brunswick v. New Brunswick (Әділет министрі) ісінде бұл мәселені қайта қарады және үкіметтер жалақы комиссияларының ұсынымдарын қабылдамау үшін жеткілікті негіздер келтірген жағдайда соттардың оларға құрметпен қарауы керек екенін ұсынды. Кейбір ғалымдар бұл сілтеме жазба ережелерді қолдануға қағида белгіледі деп алаңдады. Бұл сот қарауының одан да кең негіздеріне әкелуі мүмкін. Жазбасыз ережелерді зерттеу сондай-ақ Жоғарғы сот шешімдерінде New Brunswick Broadcasting Co. v. Nova Scotia (Ассамблея палатасының спикері) (1993) және Квебектің тәуелсіздігі жөніндегі сілтеме (1998) істерінде де көрінді, ал бір ғалым оны ортақ құқықтың «өте көне және құрметті» ерекшелігі деп атады. Керісінше, 1997 жылғы сілтеме Канадада заңды күшін жою үшін жазылмаған конституцияны алғаш рет қолданды деп мәлімдеген бір сыншы, соттардың «заң құруға қатысуда батыл болғанын» және «егер заң нақтылықты талап етсе, жазылмаған қағидалар міндетті түрде проблемалар туғызады» деді.